تحقیق دیگری در شبکه های بهداشت و درمان استان همدان در سال ۸۱-۷۹ انجام شده است. در این تحقیق مهمترین عوامل پیش برنده در اجرای برنامه های TQM، حمایت و تعهد مدیران (۸۷%)، آموزش‌های مستمر(۸۵%)، برنامه ریزی استراتژیک(۷۳%)، و مشارکت کارکنان(۶۵%) شناسایی شده است. در این تحقیق نیز از مهمترین عوامل مؤثر بر اجرای برنامه های بهبود کیفیت، حمایت مدیران از فعالیت‌های بهبود کیفیت ذکر شده است. طبق نتایج این پژوهش مهمترین عامل ناکامی برنامه های کیفیت، حمایت کم مدیران و مؤثرترین عامل توفیق برنامه ها تعهد مدیران و حمایت مناسب از برنامه ها بوده است. عوامل دیگر که در رده های بعدی قرار می گیرند به ترتیب عبارتند از: آموزش‌های مستمر، تعهد مدیریت ارشد و مسئولین به کیفیت فراگیر، وجود برنامه های جامع و اهداف مشخص، تشویق و پاداش به تیم‌های برتر، مشارکت تمام پرسنل و مدیران در برنامه های کیفیت، استفاده از افراد علاقه مند و متعهد به کیفیت در کمیته ها و ایجاد انگیزه برای فعالیت‌های کیفیت در کارکنان (حمیدی، طبیبی، ۱۳۸۳).

در تحقیق دیگری که در سال ۸۳ توسط کبریایی و همکاران انجام گرفته است، درک و انتظارات مشتریان از کیفیت خدمات، عاملی مهم در پیاده سازی برنامه بهبود کیفیت معرفی شده است. این تحقیق به منظور تجزیه و تحلیل داده ها از ضریب همبستگی استفاده نموده است. همچنین نمونه مورد بررسی شامل۳۰۰ زن، که مشتری بیمارستان بودند، می‌باشد (Kebriaei, Akbari, Hosseini, Eftekhar Ardebili, Pourreza, 2004).

مطالعه دیگری از نوع اکتشافی در شرکت‌های بزرگ ایالات متحده آمریکا انجام شده است. مطابق با نتایج این مطالعه، فقدان ابزار ارزیابی مناسب، از موانع اثر بخشی برنامه های کیفیت می‌باشد (Curkovic, Sroufe, 2007).

۲-۸ مدل جایزه کیفیت دمینگ

دکتر ویلیام ادوارد دمینگ یکی از مشهورترین کارشناسان کنترل کیفی در ایالت متحده بود که به وسیله مهندسان و دانشمندان ژاپنی ‌به این کشور دعوت شد و سخنرانی های زیادی در این مورد کرد. وی به خاطر فرایندهای کنترل آماری که به رهبران ژاپن آموزش داد، معروف شد. سخنرانی های وی آثار عمیقی روی شنوندگان داشت و کنترل کیفی را در ژاپن متحول کرد. از سال ۱۹۵۱ میلادی جایزه ای به نام او در ژاپن اهدا می شود.

مدل جایزه کیفیت دمینگ نقش بسزایی در راستای توسعه کنترل کیفیت و مدیریت کیفیت ایفا می‌کند. کلیه ی شرکتهایی که این جایزه را دریافت کرده‌اند، نظام کنترل کیفی خود را به طور خیلی منظم طراحی کرده و ‌گروه‌های بازرسی ویژه ای تشکیل داده‌اند. این ‌گروه‌های بازرسی، هر یک از بخش‌ها و قسمتهای کاری را بر اساس این موضوع که آیا خط مشی شرکت در قسمتهای مختلف سازمان اجرا می شود یا خیر، مورد ممیزی قرار می‌دهند. این مدل از بدو حیات خود بارها بازنگری و اصلاح شده است. هم اکنون جایزه کیفیت دمینگ به چهار دسته تقسیم می شود :

• • جایزه دمینگ برای افراد

• • جایزه کاربردی دمینگ

• • جایزه کاربردی دمینگ برای شرکت‌های خارجی

• جایزه کنترل کیفیت برای واحدهای عملیاتی کسب و کار

مدل دمینگ دارای ۵۶ مشخصه است که همگی وزن یکسانی در مدل دارند. هر یک از این مشخصه ها به تعدادی معیارهای فرعی تقسیم می‌شوند که این معیارهای فرعی مبنای ارزیابی سازمان‌ها می‌باشند. معیارهای جایزه کیفیت دمینگ عبارتند از :

• • خط مشی سازمان

• • آموزش و بهسازی نیروی انسانی

• • نحوه جمع‌ آوری و استفاده از اطلاعات

• • نحوه سازماندهی و فعالیت‌های اصلی سازمان

• • نحوه تجزیه و تحلیل و بررسی مسائل و مشکلات موجود در سازمان

• • تضمین کیفیت

• • آثار حاصل از فعالیت‌های کنترل کیفی

• • روش های کنترل فعالیت‌ها

• • روش های استانداردسازی فعالیت‌ها

• برنامه ریزی برای آینده

معیارهای ذکر شده مبنای ارزیابی سازمان می‌باشند که همگی دارای وزن یکسانی در مدل می‌باشند. این مدل یکی از مهمترین مدل‌های سرآمدی سازمان می‌باشد. با توجه به رقابت جهانی، جستجوی سرآمدی سازمانی یکی از اصلی ترین چالش‌ها در سطح خرد و کلان اقتصادی است. امروزه اکثر کشورها با تکیه بر این مدل جوایزی را در سطح ملی و منطقه ای ایجاد کرده‌اند که محرک سازمان‌ها در تعالی، رشد و ثروت آفرینی هستند. در واقع این الگو در جهت گیری صحیح سازمان‌ها نقش به سزایی داشته است. چارچوب ساده شده مدل دمینگ در شکل زیر آورده شده است (اصغری زاده، نصراللهی، ۱۳۸۶).

آموزش و پرورش و فراگیر سازی آن

خط مشی

برنامه های آینده

نتایج

اجرا

سازمان و مدیریت

شکل ۲-۵ نمودار چارچوب ساده شده مدل دمینگ

(اصغری زاده، نصراللهی، ۱۳۸۶ ).

۲-۹ مدل جایزه ملی کیفیت مالکوم بالدریج

مالکوم بالدریج^[۱۵] طی سال‌های ۱۹۸۱ الی ۱۹۸۷ میلادی وزیر تجارت ایالات متحده بود. وی به نقش کلیدی مدیریت کیفیت به عنوان وسیله رفاه و قدرت بلند مدت کشور معتقد بود. وی فعالیت‌هایی در زمینه بهبود کیفیت ترتیب داد که سرانجام به تصویب جایزه ای به نام خود منجر گردید. این مدل در سازمان‌های آمریکایی اجرا شد و عمدتاًً شامل سه گروه می شود :

گروه اول : جایزه برای مؤسسات آموزشی

گروه دوم : جایزه برای مؤسسات تجاری

گروه سوم : جایزه برای مؤسسات بهداشتی و درمانی

مدل سر آمدی مالکوم بالدریج از یازده مفهوم و اصل اساسی تشکیل شده است که عبارتند از :

• • رهبری مبتنی بر عینیت

• • ارزش دادن به کارکنان و شرکای تجاری

• • تعالی مبتنی بر مشتری

• • مدیریت نوآوری

• • مدیریت بر مبنای واقعیت

• • یادگیری فردی و سازمانی

• • تمرکز بر آینده

• • چابکی

• • مسئولیت اجتماعی

• • تمرکز بر نتایج و خلق ارزش

• نگرش سیستمی

مدل مالکوم بالدریج هفت معیار دارد که از اصول یازده گانه بالا به دست آمده است. در این مدل هر معیار برای ارزیابی سازمان‌ها به تعدادی زیر معیار فرعی تقسیم شده است. این معیارها عبارتند از :

• • رهبری

• • برنامه ریزی استراتژیک

• • تمرکز بر مشتری و بازار

• • اندازه گیری، تجزیه و تحلیل و مدیریت دانش

• • تمرکز و توسعه منابع انسانی

• • مدیریت فرآیندها

• نتایج کسب و کار

معیارهای مدل مالکوم بالدریج با رویکرد سیستمی در شکل زیر نشان داده شده است.

(۷)نتایج کسب و کار

(۴) اندازه گیری، تجزیه و تحلیل و مدیریت دانش

(۱)رهبری

(۶)مدیریت فرآیندها

گفتار چهارم- انتقاد از تمایز؛ مصداق‌های مشتبه

برخی از نویسندگان مصری، در بحث از شروط عدم مسئولیت هیچ تفاوتی میان شرط عدم تعهد و شرط عدم مسئولیت ننهاده‌اند. ایشان به طور کلی مسئولیت را به طیفی تشبیه می‌کنند که از یک تقصیر عمدی شروع شده و به قوه قاهره ختم می‌شود؛ در یک تعهد به نتیجه، شخص مدیون در حالت عادی جز در صورت وجود قوه قاهره مسئول است؛ اما همچنان که می‌تواند قوه قاهره را نیز به دوش بکشد و بدین سان همیشه مسئول باشد، می‌تواند تعهد به نتیجه خود را تا حد تعهد به وسیله، کاهش دهد. از این هم می‌تواند فراتر رود و تعهد به وسیله را نیز کاهش دهد؛ اما تنها تا حدی که مرتکب یک تقصیر سنگین یا عمدی نشده باشد.^[۴۹]

با وجود این، نباید بر تفکیک شروط عدم مسئولیت از شروط کاهش تعهد اصرار کرد. به علاوه تأثیر شرط عدم تعهد بر مسئولیت آشکار است؛ به ویژه اگر مسئولیت قراردادی را دنباله تعهد اصلی بدانیم، این تفاوت میان شرط عدم مسئولیت و شرط عدم تعهد، کمرنگ‌تر می‌شود.

از جهت نظری، چه تفاوتی وجود دارد وقتی که طرفین یک تعهد به نتیجه را به یک تعهد به وسیله کاهش می‌دهند و هنگامی که شرط می‌کنند که مدیون جز در صورت ارتکاب تقصیر مسئول نباشد؟ یا میان فرضی که طرفین، تعهد ایمنی را (وقتی که یک تعهد به نتیجه را تشکیل می‌دهد) از قرارداد حذف می‌کنند و هنگامی که مدیون را جز در صورت ارتکاب تقصیر مسئول نمی‌شناسند؟ به نظر نمی رسد پاسخ قانع کننده‌ای وجود داشته باشد.

تفکیک گفته شده در این موارد حتی از جهت نظری قابل انتقاد است. اما می‌ توان گفت که همه چنین شروطی خواه با لفظ کاهش تعهد بیان شده باشند و خواه به لفظ «عدم مسئولیت جز در صورت ارتکاب تقصیر»، باید شرط کاهش تعهد محسوب گردند؛ ‌بنابرین‏ اگر در عاریه طلا و نقره، مستعیر بر معیر شرط عدم ضمان در غیر مورد تعدی و تفریط کند، اگرچه ظاهراًً شرط مذکور یک شرط عدم مسئولیت است (مستعیر مسئول تلف کالای مورد عاریه نیست مگر این که مرتکب تقصیر شده باشد)، این توافق به سادگی ‌به این معنا است که خواسته‌اند تعهد مستعیر به شیوه‌ معمول، در حد یک تعهد به وسیله باقی بماند؛ به زبان دیگر آن‌ ها تعهد ایمنی را که قانون بر مبنای قصد مفروض ‌شان به چنین قرارداد عاریه‌ای منسوب ‌کرده‌است، از دوش مستعیر بر می‌دارند.^[۵۰] به همین دلیل است که بسیاری از فقها در حالی که شرط عدم ضمان را به جهت این که مشمول ابرای دین ناموجود است باطل می ‌دانند، در این مورد درستی شرط را پذیرفته‌اند؛ زیرا دو طرف تعهد موجود را از قرارداد حذف می‌کنند. محقق حلی در توضیح مواردی که عاریه ضمان آور است، از جمله به عاریه طلا و نقره اشاره می‌کند و اضافه می‌کند مگر این که شرط سقوط ضمان شده باشد و محقق ثانی در ادامه می‌گوید: «و هذا اذا لم یشترط سقوط الضمان؛ اما مع اشتراطه فانه یسقط قطعاً، للنص و لوجوب الوفاء بالشرط»^[۵۱]. مقدس اردبیلی ضمن بیان ضمان مستعیر در عاریه طلا و نقره بیان نموده: «فان شرط عدم الضمان، فالظاهر انه لاضمان حینئذ و یصیران هما کسائر هما … و فیه دلیل علی جواز اسقاط الضمان مالم یلزم و قد اشرنا الیه فی الودیعه، فتذکر و تأمّل» و در ادامه از قول صاحب تذکره مجدداً جواز چنین شرطی را یادآور می‌شود^[۵۲]. آیا بیان فقیه، تعهد موجود را از دوش مستعیر بر می‌دارد؟ از نویسندگان حقوق مدنی نیز، مرحوم دکتر امامی در حالی که شرط عدم ضمان در ودیعه را به جهت این که مشمول ابرای مالم یجب است باطل می‌دانند، این شرط را در عاریه طلا و نقره در غیر مورد تعدی و تفریط، نافذ شمرده‌اند.^[۵۳]

همچنین اگر طرفین قرارداد حمل و نقل (اشیاء یا اشخاص) توافق کنند که متصدی، تنها در صورت ارتکاب تقصیر مسئول باشد، این توافق مشمول شرط کاهش تعهد است؛ چرا که بدین ترتیب آن ها تعهد ایمنی را از قرارداد حذف کرده‌ اند و دیگر نمی‌توان ادعا کرد که اجیر به طور ضمنی تعهد ‌کرده‌است که کالا یا مسافر را سالم به مقصد برساند.^[۵۴]

بدین ترتیب گاه تفکیک میان شروط عدم مسئولیت و شروط کاهش تعهد از جهت نظری دشوار است، اما دشواری به همین جا ختم نمی‌شود؛ مصداق‌های مشتبه کم نیستند. مهمترین این موارد به شروط عدم تضمین از قبیل: شرط عدم تضمین عیوب مخفی مبیع، شرط سقوط ضمان درک، شرط عدم تضمین در قبال افعال مباشران و … مربوط می‌شود.^[۵۵]

همچنین در توصیف شرط استثنای بعضی از اسباب عدم اجرا^[۵۶]، اختلاف وجود دارد؛ به ویژه بحث بر سر ماهیت شرط عدم تضمین عیوب مخفی مبیع یا شرط تبری از عیوب در حقوق ایران، بررسی مفصل و جداگانه‌ای را می‌طلبد؛ اما در اینجا مجال این مطالعه وجود ندارد.

فصل دوم

مقایسه شرط ‌محدود کننده با شرط ساقط کننده مسئولیت و انواع آن ها

پیش از آنکه انواع شروط محدود کننده و ساقط کننده را مورد بررسی قرار دهیم، نخست می باید به مقایسه شروط محدود کننده مسئولیت با شروط ساقط کننده بپردازیم.

مبحث اول- مقایسه شروط محدود کننده و شروط ساقط کننده مسئولیت

با یکدیگر

گفتار اول- از جهت ماهیت

از جهت ماهیت، گروهی هر دو شرط را ناظر به اصل مسئولیت و جلوگیری از وقوع تمام یا بخشی از آن دانسته‌اند؛ گروه دیگری هر دو را متوجه دین مربوط به جبران خسارت دانسته اند^[۵۷] و سرانجام گروهی در حالی که شرط عدم مسئولیت را متوجه اصل مسئولیت شمرده اند، گفته اند که شرط محدود کننده، جز بر روی دین مربوط به جبران خسارت قرار نمی‌گیرد.^[۵۸] در آینده در این مورد سخن خواهیم گفت و خواهیم دید که هیچکدام از این دو شرط بر روی دین مربوط به جبران خسارت قرار ندارند.^[۵۹]

گفتار دوم- از جهت اعتبار

اما آنچه به ویژه قابل بحث است، آن است که آیا باید از جهت اعتبار نیز میان شرط عدم مسئولیت و تحدید مسئولیت تفاوت نهاده شود یا خیر؟ پاسخ مسأله از یک سو، مجدداً به وجود یا عدم وجود یک تفاوت ماهوی میان این دو شرط و از سوی دیگر، به تعیین کارکرد مسئولیت مدنی باز می‌گردد.

ب- گاه اتفاق می افتد که برخلاف مورد اول، شخص مکلف به حضانت از انجام دادن وظیفه خود سرپیچی می کند. ضمانت اجرای حضانت را در این مورد ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی پیش‌بینی نموده و می‌گوید «هیچ یک از ابوین حق ندارند در مدتی که حضانت طفل به عده آن ها‌ است از نگاهداری او امتناع کنند. در صورت امتناع یکی از ابوین، حاکم باید به تقاضای دیگری یا به تقاضای قیم یا یکی از اقربا و یا به تقاضای مدعی العموم نگاهداری طفل را به هر یک از ابوین که حضانت به عهده اوست الزام کند و در صورتی که الزام ممکن است یا مؤثر نباشد حضانت را به خرج پدر و هرگاه پدر فوت شده باشد به خرج مادر تأمین کند» در این ماده مختصراً چند مطلب بیان شده:

اولاً، در صورت امتناع شخص مکلف به حضانت ممکن است او را تعقیب نمود. ثانیاًً، چون صاحب حق صغیر است و مستقیماً نمی تواند اقامه دعوی کند حق ادامه دعوی را به پدر یا مادری که حضانت با او نیست و قیم و خویشان طفل و مدعی العموم واگذار کرده‌اند. ثالثاً، قاضی، شخص مکلف به حضانت را الزام می‌کند ولی در صورتی که الزام ممکن یا مؤثر نباشد خرج حضانت به عهده شخصی که محکوم شده است واگذار نمی شود بلکه در این حال قاضی حضانت را به خرج پدر و در صورت فوت پدر به خرج مادر تأمین می‌کند. فرض کنیم طفل دختری پنج ساله یا پسری ۱۸ ماهه است. می‌دانیم که در این سه مادر مکلّف به حضانت می‌باشد. مادر از حضانت امتناع می‌کند قاضی او را به حضانت الزام می کند، الزام مؤثر نمی شود، در این حال قانون خرج را بر عهده پدر گذاشته است و فقط در صورت فوت پدر حضانت به خرج مادر تأمین خواهد شد.^[۳۹]

شخصی که مکلف به نگاهداری طفل است به واسطه عدم لیاقت یا فساد شایسته حضانت نیست. ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی در این خصوص می‌گوید «هرگاه در اثر عدم مواظبت یاانحطاط اخلاقی پدر یا مادری که طفل تحت حضانت اوست صحت جسمانی و یا تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر باشد محکمه می‌تواند به تقاضای اقربای طفل یا به تقاضای قیم او یا به تقاضای مدعی العموم هر تصمیمی را که برای حضانت طفل مقتضی بداند اتخاذ کند».^[۴۰]

گفتار سوم-ولایت قهری

در موضوع ولایت قهری ابتدا تعریف و بعد ضمانت اجرای آن را بیان می‌کنیم.

– بند اول- تعریف ولایت قهری

ولایت قهری حق و تکلیفی است که قانون گذار برای اداره امور صغیر و مجنون و سفیهی که جنون و سفه آن ها متصل به صغر باشد به پدر و جد پدری واگذار می‌کند. این تعریف ارکان سه گانه ولایت قهری را که ولی و مولّی علیه و موضوع ولایت است در بردارد.^[۴۱]

الف- ولی: به موجب ماده ۱۱۸۱ قانون مدنی «هر یک از پدر و جد پدری نسبت به اولاد خود ولایت دارند» ‌بنابرین‏ بین اولیای قهری طفل تساوی است نه ترتب. یعنی پدر و جد پدری راجع به حق ولایت در عرض هم هستند ولی همین که یکی از آن ها مبادرت به امری نمود مثلاً خانه مولی علیه را اجاره داده حق دیگری در خصوص آن معامله از میان می رود و معامله صحیح است.^[۴۲] ‌به این ترتیب واضح است که چون پدر یا جد پدری محجور یا به علتی ممنوع از تصرف در اموال مولّی علیه گردد مثلاً دیوانه یا از حقوق اجتماعی محروم شود ولایت قانونی او ساقط می‌گردد.^[۴۳] ممکن است همین اتفاقات برای ولی منحصر هم پیش آید که در این صورت موضوع ولایت اصلاً از میان می رود و مدعی العموم مکلف است مطابق مقررات راجع به تعیین قیم، قیمی برای مولّی علیه معین کند .^[۴۴]

ب، مولی علیه: مولی علیه صغیر یا مجنون یا غیر رشیدی است که عدم رشد یا جنون او متصل به صغر باشد.^[۴۵] ‌بنابرین‏ صغیر مطلقاً و مجنون و سفیه در صورتی که جنون و سفه آن ها قبل از تمام شدن صغر وجود داشته و بعد از کبر هم ادامه پیدا کرده باشد تحت ولایت پدر و جد پدری هستند. پس صغیر چون کبیر شود موضوع ولایت از میان می رود و اگر بعد از آن سفیه یا مجنون گردد برای او قیم معین می شود.^[۴۶]

ج- موضوع ولایت: به موجب ماده ۱۱۸۳ قانون مدنی «در کلیه امور مربوط به اموال و حقوق مالی مولّی علیه، ولی نماینده قانونی او می‌باشد» موضوع ولایت فقط اموال و حقوق مالی مولی علیه نیست بعضی از امور غیرمالی از قبیل نگاهداری و مواظبت شخص مولی علیه نیز بر عهده ولی است ولی مسامحتاً به آن تعرض نشده.^[۴۷] اموری که به عهده ولی واگذار شده اصولاً همان اموری است که در اختیار قیم است جز این که «هر یک از پدر و جد پدری بعد از وفات دیگری می‌تواند برای اولاد خود که تحت ولایت او می‌باشد وصی معین کند تا بعد از فوت خود در نگاهداری و تربیت آن ها مواظبت کرده و اموال آن ها را اداره نماید».^[۴۸] ‌بنابرین‏ فقط ولی منحصر حق دارد برای مولی علیه خود وصی معین کند و الّا یعنی اگر پدر و جد پدری هر دو در حیات هستند تعیین وصی میسر نیست. ممکن است تصور شود که پدر یا جد پدری با وجود دیگری برای بعد از وفات خود نمی تواند وصی معین کند ولی برای بعد از فوت خود و ولی دیگر، می‌تواند چنین کند.^[۴۹] برای رفع این توهم ماده ۱۱۸۹ قانون مدنی می‌گوید «هیچ یک از پدر و جد پدری نمی تواند با حیات دیگری برای مولّی علیه خود وصی معین کند» علاوه بر حق تعیین وصی، ولی می‌تواند به وصی اختیار تعیین وصی بعد از فوت خود او را هم بدهد^[۵۰]ولی هر کس را بخواهد وصی قرار می‌دهد جز این که «ولی مسلم نمی تواند برای مولی علیه خود وصی غیرمسلم معین کند» .^[۵۱] زیرا «لن یجعل الله للکافرین علی المسلمین سبیلا» پدر و جد پدری و وصی منصوب از طرف آن ها را ولی خاص گویند.^[۵۲]

بند دوم- ضمانت اجرای ولایت

ممکن است ولی منحصر به علتی نتواند به اداره امور مولی علیه رسیدگی کند و یا آن که لیاقت این کار را نداشته باشد و یا امین نباشد و همچنین وصی منصوب از طرف او هم ممکن است به تکلیف خود عمل ننماید.^[۵۳] قانون موارد مذبور را پیش‌بینی نموده و تکلیف مولّی علیه را معین ‌کرده‌است:

۱- نصب امین.

«هرگاه ولی قهری منحصر به واسطه غیبت یا حبس یا به هر علتی نتواند به امور مولی علیه رسیدگی کند و کسی را هم از طرف خود معین نکرده باشد حاکم یک نفر امین به پیشنهاد مدعی العموم برای تصدی و اداره اموال مولی علیه و سایر امور راجعه به او موقتاً معین خواهد کرد» .^[۵۴] این ماده با ماده ۱۱۸۵ که حجر ولی را پیش‌بینی نموده چنان که ملاحظه می شود تفاوت دارد زیرا حجر ولی از اسباب نصب قیم است.^[۵۵]

۲- ضم امین. به موجب ماده ۱۱۸۴ همان قانون «هرگاه ولی قهری طفل لیاقت اداره کردن اموال مولی علیه را نداشته باشد و یا ‌در مورد اموال او مرتکب حیف و میل گردد به تقاضای اقربای طفل یا به تقاضای مدعی العموم بعد از ثبوت عدم لیاقت یا خیانت او در اموال مولی علیه به طرفیت مدعی العموم در محکمه، حاکم یک نفر امین به ولی منضم می‌کند همین حکم در موردی نیز جاری است که ولی طفل به واسطه کبر سن یا مرض یا امثال آن قادر به اداره کردن اموال مولی علیه نباشد» ‌بنابرین‏ موارد ضم امین عبارت است از عدم لیاقت ولی یا خیانت و ناتوانی او به هر علتی که باشد مثلاً پیری یا مرض و امثال آن. عدم لیاقت طوری تعمیم دارد که شامل ناتوانی و حتی خیانت ولی هم می شود ولی قانون گذار تفصیل را ترجیح داده است.^[۵۶]

در پایان چنین بنظر می‌رسد که، تشویق همانند تنبیه معمولا تا مدتی می‌تواند افراد را وادارد که آنچه را می‌خواهیم انجام دهند، ولی تحقیقات انجام شده و مشاهدات صورت پذیرفته نشان می‌دهند که تشویق ها و پاداش ها، چیزی جز یک پیروی کوتاه مدت را در پی ندارد.

پشینه پژوهش های انجام شده

پیشینه پژوهش های انجام شده در ایران:

کاشانی(۱۳۵۴)، در تحقیقی تحت عنوان “بررسی عوامل ایجاد تمایل برای مطالعه کودکان ایرانی” با حجم نمونه ۴۰۰ نفر، به نتایج زیر دست یافت:

1. با وجود اینکه آموزش رسمی مدرسه ای نسبت به آموزش خارج از مدرسه، موقعیت موثرتری دارد ولی امروز وسایل ارتباط جمعی جهت ارائه مجموعه های متنوع و نقل اطلاعات، ابزار مهمی می‌باشد.

این وسایل تربیت، “خودآموزی” را به دنبال دارد. نقش وسایل ارتباط جمعی در ترغیب افراد به مطالعه بخصوص در کودکان به آسانی قابل مشاهده است.

1. 1. یکی از علل عدم تمایل به مطالعه، نداشتن محل مناسب برای مطالعه اعم از منزل و مدرسه می‌باشد. شکی نیست که محل مطالعه بر حسب اینکه مجهز، آرام و رضایت بخش باشد یا پر سر و صدا و شلوغ، در لذت مطالعه کودکان تاثیر فراوان دارد.

1. 1. اگر خانواده فرصت کافی برای مطالعه داشته باشند و والدین خودشان کتاب بخوانند به راحتی می‌توانند کودکان خود را وادار به کتاب خواندن نمایند.

1. 1. میزان سواد والدین در تمایل فرزندشان به مطالعه مؤثر بوده است ولی آنچه این بررسی نشان می‌دهد، بی سوادی و عدم مطالعه اولیاء سبب روی نیاوردن کودکان به مطالعه به طور صد در صد نشده.

1. 1. زیاد بودن تکالیف درسی دانش آموزان و طوطی وار بودن آن ها، در هنگام تحصیل اصولا برای کودکان ایرانی وقتی برای مطالعه نمی گذارد و از طرفی بعضی از مدارس تا محل سکونت دانش آموزان فاصله زیادی دارد و باعث تلف شدن وقت دانش آموزان می شود.

1. دانش آموزان هنوز راه خود را در تشخیص کتاب های مناسب با ظرفیت فکری و سنی خود نیافته اند و یا اینکه روش صحیح مطالعه و گزینش کتاب مناسب به آن ها آموخته نشده است.

امینیان(۱۳۷۳)، با انجام تحقیقی روی دو گروه از دانشجویان موفق و نا موفق دانشگاه علوم پزشکی یزد، شیوه های مطالعه و یادگیری را مورد مقایسه قرار داد. در این پژوهش تعداد آزمودنی ها در دو گروه موفق ۴۶ نفر و ناموفق ۴۵ نفر بوده اند. نتایج این پژوهش همبستگی مثبت و معنی داری بین شیوه های یادگیری و معدل نشان داده است و از نظر شیوه های مطالعه و یادگیری نیز تفاوت معنی داری بین این دو گروه وجود داشت که این تفاوت به نفع گروه موفق بوده است.

شیخی(۱۳۷۴)، در تحقیقی تحت عنوان “بررسی عوامل مؤثر در علاقه مندی دانش آموزان به مطالعه غیر درسی و درسی در شهر همدان” به نتایج زیر دست یافت:

1. 1. بین سواد والدین و میزان مطالعه دانش آموزانارتباط تنگاتنگی وجود دارد.

1. تشویق والدین عامل بسیار مهمی در ایجاد عادت به مطالعه در دانش آموزان است.

عسگری(۱۳۷۴)، در تحقیقی با عنوان “بررسی و مقایسه علل عدم گرایش به مطالعه در نوجوانا دوره راهنمایی منطقه ۹ تهران” با حجم نمونه ای به تعداد ۲۰۰ دانش آموز (۱۰۰نفر دختر و ۱۰۰ نفر پسر) به نتایج زیر دست یافت:

1. 1. نوع نگرش والدین نسبت به امر مطالعه و تشویق به مطالعه از طرف والدین در گرایش نوجوانان به مطالعه نقش دارد.

1. 1. رسانه های گروهی می‌توانند نقش بالایی در ایجاد علاقه به مطالعه در نوجوانان داشته باشند در حالی که ۴۳ درصد جامعه آماری معتقد بودند که عملکرد رسانه ها می‌تواند در گرایش آن ها نقش داشته باشد. ‌بنابرین‏ معلوم می‌گردد که عملکرد رسانه ها می‌تواند در گرایش نوجوانان به مطالعه نقش داشته باشد.

1. 1. با توجه به نتایج حاصل از جامعه آماری، دانش آموزان از روش های مطالعه و چگونه مطالعه کردن آگاهی ندارند، لذا نتیجه می گیریم که “عدم اطلاع نوجوانان از روش های مطالعه و چگونه مطالعه کردن” در عدم گرایش آن ها نقش دارد.

1. والدین برای گذراندن اوقات فراغت به تماشای تلویزیون می پردازند . ‌بنابرین‏ نتیجه می گیریم که چگونگی گذراندن اوقات فراغت می‌تواند در عدم گرایش نوجوانان به مطالعه نقش داشته باشد.

استفاده از رادیو و تلویزیون نیاز به مطالعه را کاهش نمی دهد و همچنین زمان استفاده از رادیو و تلویزیون هم درصد بالایی را نشان نمی دهد. پس نمی توان گفت که استفاده از رادیو و تلویزیون در عدم گرایش نوجوانان به مطالعه نقش دارد.

بابانژاد(۱۳۷۵)، در تحقیقی تحت عنوان “بررسی و مقایسه شیوه های رایج مطالعه و اثر آن در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان متوسطه شهرستان بابل” با حجم نمونه ای به تعداد ۴۸۰ نفر(۲۴۰ نفر دختر و ۲۴۰ نفر پسر)، به نتایج زیر دست یافت:

نتایج تحقیق نشان داد که بین پیشرفت تحصیلی و شیوه های مطالعه همبستگی مثبت وجود دارد و این رابطه از نظر آماری معنی دار است. دانش آموزان موفق در مقایسه با دانش آموزان نا موفق شیوه های مطالعه موثرتری دارند، همچنین دانش آموزان دختر در مقایسه با دانش آموزان پسر از شیوه های مطالعه بهتری سود می جویند.

تحقیق دیگری توسط آب روش(۱۳۷۷)، با عنوان “رابطه بین روش های مطالعه با پیشرفت تحصیلی و ویژگی های شخصیتی دانش آموزان سال دوم راهنمایی شهرستان بوشهر” صورت گرفت و نتایج زیر حاصل شد:

1. 1. در روش مطالعه بین دانش آموزان دختر و پسر برونگرا و درونگرا اختلاف معناداری وجود ندارد.

1. نوع شیوه انتخابی مطالعه در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مؤثر است و رابطه بین آن ها معنی دار است.

لطفی(۱۳۷۹)، در پژوهشی با عنوان “راه های ترغیب دانش آموزان سال اول متوسطه شهر تهران به مطالعه” به قصد بررسی چهار متغیر عمده۱) تاثیر تشویق والدین بر مطالعه دانش آموزان۲) نگرش کلی معلمین ‌در مورد روش های ارائه درس۳) متون و تکالیف درسی۴) شرایط و امکانات محیط آموزشی، با جامعه آماری ۲۸۰ نفر. در نهایت اهم نتایج حاصل از بررسی فرضیه‌ها بدین شرح است:

1. 1. بین تشویق والدین وعلاقه مندی دانش آموزان به مطالعه ارتباط وجود دارد.

1. 1. بین میزان استفاده دبیران از روش های فعال تدریس با علاقه مندی دانش آموزان به مطالعه رابطه وجود دارد.

1. 1. محتوای کتب درسی در دانش آموزان انگیزه مطالعه ایجاد می‌کند.

1. 1. بین ارجاع دانش آموزان به خواندن منابع غیر درسی و علاقه مندی آنان به مطالعه رابطه وجود دارد.

1. 1. بهره مندی دانش آموزان از امکانات آموزشی درون و بیرون مدرسه در آنان انگیزه مطالعه را ایجاد می‌کند.

1. شرکت در مسابقه های علمی و درسی در تقویت انگیزه های مطالعه تاثیر دارد.

فاضل(۱۳۷۹)، در پژوهشی با عنوان “بررسی نوع و میزان مطالعات غیر درسی دانش آموزان دوره متوسطه و شناسایی عوامل مؤثر بر آن از نظر دانش آموزان در شهرستان شهر رضا در سال تحصیلی ۷۹-۷۸” در نمونه ای به حجم ۴۰۰ نفر (۲۰۰ دختر و ۲۰۰ پسر) به نتایج زیر دست یافت:

دیدگاه های مربوط به اخلاق دستوری به طور معمول به دو گروه عمده تقسیم می‏ شود:

دیدگاه ها و نظریات غایت‏گرایانه ^[۴]

دیدگاه ها و نظریات وظیفه‏گرایانه^[۵]

۳٫۲٫ ۲٫ ۱٫دیدگاه و نظریات غایت گرایانه

این دیدگاه‌ها به هدف و غایت رفتار نظر دارد و ارزش اخلاقی کار را ‌بر اساس غایت و نتیجه‌ خارجی آن تعیین می‌کنند. لذت، سود، قدرت، رفاه و کمال، هر یک ممکن است غایت و نتیجه اخلاقی کارها و معیار ارزش‌های اخلاقی به حساب آیند.

در این دیدگاه‌ها، ملاک درستی یا نادرستی و بایستگی و نبایستگی یک رفتار همان ارزش‌های بیرونی و خارج از حوزه اخلاق است که به وجود می‌آورد.

نظریات غایت‌گرا، درستی یک عمل را صرفاً به وسیله تعیین میزان فایده‌ حاصل از آن قابل تشخیص می‌دانند. یک عمل در صورتی از لحاظ اخلاقی درست است که نتایج آن بیشتر مطلوب باشد تا نامطلوب. نظریات غایت‌گرا، در ابتدا نتایج خوب و بد عمل را محاسبه می‌کنند، سپس تعیین می‌کنند که آیا مجموع نتایج خوب بر نتایج بد غلبه دارد یا نه. اگر نتایج بد بیشتر بود در این صورت عمل مورد نظر از لحاظ اخلاقی نادرست و اگر نتایج خوب بیشتر بود، در این صورت، این عمل از لحاظ اخلاقی درست است. (ویلیامز،۱۳۸۳:ص۱۸-۱۷)

۳٫۲٫ ۲٫ ۱٫۱٫کورتالیسم ^[۶]

کورتالیسم معتقد است هر کاری که به لذت فرد بینجامد، خوب است و هر کاری که رنج آور است، بد است وی معیار و ملاک ارزش‌های اخلاقی را لذت شخصی می‌داند و بیشتر بر لذت‌های جسمانی تأکید می‌کند.

‌بنابرین‏ دیدگاه، معیار خوب و بد، لذت و الم شخصی است. هر انسانی باید چنان رفتار کند که لذت شخصی او تأمین گردد. از این رو ممکن است که یک عمل برای یک شخص لذت آور باشد و برای شخص دیگری، درد و رنج آور و برای شخص سوّمی بی‌تفاوت باشد، که در این صورت برای شخص اول، خوب، برای شخص دوم، بد و برای شخص سوم دارای ارزش خنثی است.( مصباح یزدی ، ۱۳۷۴ : ۱۴۹)

۳٫۲٫ ۲٫ ۱٫۲٫ اپیکوریسم^[۷]

مکتب اپیکوریسم معتقد است که غایت و هدف زندگی لذت برون است. و ملاک حسن و قبح کارها را لذت می‌داند و لذات طبیعی که لذاتی معتدل وسالم اند ومنبع آرامش می‌باشند را قبول داشت . امالذاتی که بر آمده از حالت غیر طبیعی آزوشهوت باشد را قبول نداشتو ارزش‌های اخلاقی را مطلق و ثابت می‌داند.(صانعی، ۱۳۶۸ :۲۵-۲۳)

۳٫۲٫ ۲٫ ۱٫۳٫ مکتب جرمی بنتام

جرمی بنتام^[۸] فیلسوف انگلیسی است. وی سودگرایی لذت‌گرا است ‌بنابرین‏، خوب را معادل سعادت و سعادت را معادل لذت می‌داند. وی سود عمومی یا سودگرایی اخلاقی را برای رسیدن به منفعت شخصی به حساب آورده و به آن توجیه می‌کند.او و امثال او مدعی‌اند که هر چه سود عمومی افزایش یابد، سود فرد نیز افزایش می‌یابد و نیز هر قدر زیان عمومی بیشتر باشد، فرد نیز بیشتر در معرض زیان قرار می‌گیرد. در این دیدگاه ملاک و معیار فعل ارزش اخلاقی در توجه نمودن به بیشترین غلبه خیر به شر یا کمترین غلبه شر بر خیر است. و در حقیقت با این معیار است که می‌توان به سود شخصی رسید.

به نفع خود ما است که منفعت دیگران را در نظر بگیریم. اگر ما به وعده‌هایمان وفا نکنیم، نمی‌توانیم از دیگران توقع وفا به عهد داشته باشیم و این در مجموع به ضرر ما تمام می‌شود. نیز اگر به دنبال آسیب رساندن به دیگران هستیم، از جامعه طرد شده، زیان می‌بینیم. .(جمعی ازنویسندگان،۱۳۸۶: ۸۶-۵۹).

۳٫۲٫ ۲٫ ۱٫۴٫ مکتب استوارت میل

جان استوارت میل^[۹]، فیلسوف انگلیسی منفعت عمومی مطلوب را در تعیین ارزش اخلاقی اصل می­دانست. وی و طرفدارانش منفعت و سود عمومی را بدون در نظر گرفتن منافع شخصی و اینکه آن را وسیله‌ای برای رسیدن به سود شخصی خویش بدانند، به لحاظ اخلاقی مطلوب می‌دانند.

این گروه در ارزیابی اخلاقی افعال، به میزان سود و زیان مترتب به نوع کار و نیز ملاک بیشترین سود برای بیشترین افراد توجه می‌کنند. بدین منظور، چنانچه میان منافع شخصی و منافع عمومی تزاحم و اختلافی به وجود آید، باید نفع عمومی را به نفع شخصی ترجیح داد.(همان)

۳٫۲٫ ۲٫ ۱٫۵٫ مکتب کمال گرایی فریدریش نیچه:

در کمال گرایی، شخص دنبال این نیست که اعمال اختیارش سود عینی داشته باشد یا لذت مادی برای او پدید آورد. کمال­گرا چیزی را اخلاقی می‌داند که باعث تحقق نفس و تکامل او شود، یعنی استعدادهای داخل نفس او به فضیلت برسد، در مقابل کمال، نقص نفس است یعنی به فضیلت نرسیدن قوه‌های انسان و هرچه باعث آن شود، ضدّ اخلاقی شمرده می­ شود.

یکی از مهمترین مکاتب کمال گرا، قدرت­گرایی فریدریش نیچه^[۱۰] (۱۸۴۶-۱۹۰۰) فیلسوف آلمانی است. وی معتقد است که حقیقت مطلق در کار نیست و با معرّفی قدرت به عنوان بزرگترین کمال انسانی اخلاق را به دو قسم اخلاق بردگان و فرهنگیان و اخلاق اربابان تقسیم کرد و آنگاه با ملاک قرار دادن اخلاق اربابان، فعل خوب را فعلی دانست که به انسان قدرت دهد و کاری بد را کاری معرّفی کرد انسان را ضعیف سازد. (ویلیام کی، ۱۳۷۶ :۴۸)

۳٫۲٫ ۲٫ ۲٫ نظریات وظیفه‏گرایانه‏

نظریات وظیفه‏گرایانه در اخلاق، بر آن است که خوبی و بدی، عمل مبتنی بر نتایج آن نیست؛ بلکه ویژگی‏های‏خود عمل است که مشخّص می ‏کند آن عمل، خوب یا بد است؛ برای مثال، احکامی نظیر راست‏گویی خوب‏است یا باید با مردم به عدالت رفتار کنی، اگر به خود عمل توجّه داشته باشیم، یعنی راستی و عدالت را برای خود راستی و عدالت انجام دهیم و نه برای غایت و نتیجه آن‌ ها و همچنین اگر نتایج راستی و عدالت، ‏ در خوبی و بدی آن‌ ها تأثیری نداشته باشد، چنین نظریه‏ای، نظریه وظیفه‏گرایانه است.(مصباح یزدی،۱۳۷۴: ۱۴۰)

۳٫۲٫ ۲٫ ۲٫ ۱٫مکتب کانت:

یکی از طرفدارا ن نظریه وظیفه گرایی کانت می باشدکه در نظام اخلاقی خود سعی ‌کرده‌است ارزش احکام اخلاقی را در خود آن ها و مستقل از هر گونه غرض و غایتی قلمداد کند اگر احکامی وجود داشته باشند که مشروط به شرطی و برای او اصول به غایتی باشد ارزش اخلاقی ندارند،کانت^[۱۱] امر اخلاقی را فقط اوامر مطلق می‏داند، نه اوامر مشروط. (صانعی، ۱۷۹:۱۳۶۸)

یکی دیگر از شاخه های اخلاق، فرا اخلاق می‌باشد که به توضیح آن می پردازیم:

۳٫۲٫ ۳ .فرا اخلاق

فرا اخلاق، به تحلیل فلسفی در باب تعابیر اخلاقی، مانند خوب و بد و باید و نباید می‏ پردازد؛ از این رو، اخلاق، ناظر به اخلاق دستوری، و در پی آن است که واژه ها و مفاهیمی را که در آن به کار رفته بفهمد. آیا خوبی واقعیت خارجی دارد با مفهوم انتزاعی است؟ آیا خوبی چیزی مانند رنگ است که‏می‏توانیم ببینیم یا چیزی مانند درد است که آن را می‏توانیم احساس کنیم. در سال‏های اخیر، به دلیل دلمشغولی ‏فزاینده فلسفه به تحلیل زبان، این شاخه از فلسفه اخلاق، ظهور و بروز بیشتری یافته است. (پالمر،۱۹۹۵: ص ۱۱)

در حوزه فرا اخلاق، نظریات متفاوتی مطرح شده است که این نظریات را می‏توان تحت سه عنوان کلّی گنجاند:

طبیعت‏گرایی اخلاقی^[۱۲]

غیرطبیعت‏گرایی اخلاقی یا شهودگرایی^[۱۳]

غیر شناخت‌گرایی اخلاقی^[۱۴]

۳٫۲٫ ۳ .۱٫ طبیعت‏گرایی اخلاقی