همان گونه که حدیث از پیامبر (ص) بیان شده که می فرماید :

ان من خیر نسائکم الوادود السیره العزیزه فی اهلها الذلیه مع بعلها المتبرجه من زوجها الحصان عن غیره التی تسمع قوله و تطیع امره پیامبر خدا ( ص) فرمود : بهترین زنان شما زنی است که بیشتر برای شوهرش آرایش و زینت می‌کند اما از بیگانگان خود را می پوشاند^[۱۲۱] .

۲-نفقه زوجه مریض :

از مباحث مهم که حائز اهمیت است و برهر کسی در زندگیش پیش می‌آید بیماری است راه درمان وهزینه هایی برای معالجه آن صرف می شود حال مخارج و مداوای زوجه مریض تا چه حدی برزوج واجب می شود .

برای تهیه داروهای متعراف که احتیاج به آن ها به علت بیاری و دردهایی است که کمتر کسی در طول سال به آن مبتلا نمی شود علی الظاهر دارو و مخارج سنگینی که احتیاج به مخارج بسیار سنگینی داشته احتیاج به هزینه های بالا دارد و اصولا افرادی به آن ها مبتلا می شود مثل رگل – جزء نفقه واجب برشوهر نیست .

مخصوصا اگرمعالجه همسر احتیاج به مخارج سنگین داشته باشد اجرت رگ زدن یا حجامت در صورت احتیاج محل تأمل و اشکال است ^[۱۲۲].

در زمینه بیماری و ابتلاء پرداخت نفقه آن دو حالت وجود دارد :

۱-بیماری های ساده مثل مالاریا و چشم درد و … که هزینه و مداوای آن ها از قبیل پول و دستمزد پزشک و هزینه بیمارستان و مسافرت به خارج ،عمل جراحی و امثال آن ها برعهده شوهر است و جزء نفقه ی زوجه محسوب می شود .

۲-درباره بیماری هایی که مداوای آن ها نیاز به هزینه های سنگین و فراوان دارد .

باید توضیح داده شود که اگر زوج فقیر و زوجه غنی باشد با خود زوجه است .

اما اگر زوج غنی و زوجه فقیر باشد به عهده زوج است .

چرا که زوج در این زمینه برزوجه تقدم دارد از باب این که شریک زندگی او است و سرپرستی زوجه خویش را برعهده دارد چنانچه هر دو فقیر باشند با یکدیگر هزینه را تامین می‌کنند چرا که شرع حدی برای نفقه بیان نکرده بلکه عرف و عادت امثال او در آن زمان و مکان را بیان داشته است ^[۱۲۳].

بیان شده که هزینه زایمان داخل در نفقه زوجه است که در سوال ذیل به آن اشاره شده است .

آیا هزینه زایمان داخل در نفقه زوجه است یا اولاد ؟ جواب : نفقه زوجه است^[۱۲۴] .

پس از لحاظ کمیت و کیفیت پرداخت هزینه های دارو و درمان زوجه به عرف جامعه نگاه می‌کنیم و اینکه نوع بیماری زوجه چه می‌باشد اما با توجه ‌به این که خرج و هزینه ای که مرد برای همسر خویش می کند ثواب دارد به نظر می‌رسد که مرد بهتر است این لطف را در حق همسرش نماید همان گونه که در روایت زیر به آن اشاره شده است .

دینار انفقته فی سبیل الله و دینار انفقته فی رقبه و دینار تصدقت به علی مسکین و دینار انفقته علی اهلک اعطمها اجرا الدی انفقته علی اهلک .

یک دینار در راه خدا هزینه نموده ای یک دینار برای آزاد کردن برده ای و دیناری به بینوایی صدقه داده ای و دیناری هم برای خانواده ات هزینه کرده ای اینک پرشکوه ترین آن ها در پاداش و ثواب آن دیناری است که ‌بر خانواده ات هزینه نموده ای^[۱۲۵] .

۳-نفقه سفر زوجه :

این نکته مهم به نظر می‌رسد که باید بدانیم سفر زوجه از چه نوعی می‌باشد سفر واجب یا غیر واجب و آنگاه تکلیف مرد در دادن نفقه زوجه به چه صورت می‌باشد .

در حال اول چنانچه زن بدون اجازه شوهر به سفری رود که براو واجب نیست باید نماز را تمام بخواند و نفقه از مرد ساقط می شود ‌بنابرین‏ با مسافرت اگر همسرش نباشد حق هم خوابی و آمیزش از بین می رود و قضای آن برعهده شوهر نیست ^[۱۲۶].

حالت دوم : این که زوجه به خاطر انجام واجب شرعی مثل سفر حج مسافرت نماید باید نمازش را شکسته بخواند و نفقه زوجه برمرد ثابت است پس تکلیف مرد به پرداخت نفقه ی زوجه اش می‌باشد .

در صورتی که هم زوجه برای امور حیاتی مثل : مسافرت برای معالجه ، سفر کند نفقه زوجه برعهده شوهر است ^[۱۲۷].

مخارج سفر زن اگر بیشتر از مخارج وطن باشد با شوهر نیست ولی اگر شوهر مایل باشد که زن را به سفر ببرد باید خرج او را بدهد^[۱۲۸] .

طبیعت حق زن برنفقه :

مقصود از طبیعت یا ماهیت حق زن برنفقه آن است که آیا زن آنچه را که شوهر به عنوان نفقه به او (زوجه) می‌دهد مالک می شود یا فقط اذن انتفاع در آن را به زوجه داده است تا از آن ها در جهت رفع نیازهایش استفاده نماید البته نکته حائز اهمیت آن است که اموالی که زوج به زوجه اش می پردازد متفاوت است پس بین نوع اموال و استفاده از آن ها نیز تفاوت است .

زوجه در هر روز مالک هزینه زندگی آن روز است که در آن است و نفقه اش برعهده شوهر می‌باشد نفقه هر روز عبارت است از آن مقداریکه چیزی از آن برای فردای آنروز باقی نماندو چنانچه باقی بماند ملک شوهر است که باید به وی برگرداند در حالی که زوجه تمکین کرده باشد و زوج نفقه اش را نپردازد به صورت دین برذمه مرد است ^[۱۲۹].

اموال به دو دسته تملیک یا انتفاع تقسیم می شود :

۱-آن دسته از اموالی که با بهره گرفتن از آن ها عین آن ها باقی نمی ماند مثل خوراکیها و آشامیدنی ها به مقدار مصرف لازم برای یک شبانه روز قبل از شروع روز باید به زن داده شود تا ‌به‌تدریج‌ مصرف نماید و زوجه مالک آن ها تلقی می‌گردد .

چنانچه زنی قناعت کرده و مقداری از آن ها به خاطر صرفه جویی ذخیره کرده باشد باز هم آنچه را که برای زن باقی مانده مالک می شود و اگر زن در بین روز از اطاعت خارج شود و در واقع ناشزه شود آنچه را که تا آن زمان قبل از نشوز متعلق به زوجه است و از زمان نشوز باید به زوج باز گردانده شود .

۲-نوع دیگر از اموال آنهایی است که با انتفاع عین آن ها باقی می مانند مثل مسکن ، لباس که همه این اموال از نظر عرف و عادت و اراده شوهر یکسان نیستند .

حال ‌در مورد مسکن و اثاث معمولا شوهر فقط اذن انتفاع از آن را به زن می‌دهد نه تملیک .

از این شوهر هر لحظه می‌تواند آن ها را بفروشد یا به اموال دیگر تبدیل نماید .

درباره لباس و کفش … اختلاف است .

۱-بعضی ها گفته اند این اموال برای انتفاع در اختیار زن داده می شود و زن مالک آن ها نیست و فقط بخاطر احتیاج زن است و حق زن استفاده از اموال است .

۲-‌بر اساس عرف اختیار این اموال در دست زوجه بخاطر تملیک است و اراده شوهر برحسب متعارف این است که می‌خواهد این اشیاء را به زن خود تملیک کند تا از آن ها استفاده نماید و بعد از مدتی از بین می رود که در این صورت از ملکیت هر دو خارج می شود .

چنانچه زوجه ای که مالک این اموال می شود نمی تواند به طور غیر متعارف و به زیان شوهرش در آن ها تصرف نماید ^[۱۳۰].

در حقوق مدنی ‌به این امر ( ماده ۱۱۱۸ ق و م ) اشاره شده است که زن هر نوع تصرفی رادر اموالش دارد .

زن مستقلا می‌تواند در دارایی خود هر نوع تصرفی را که می‌خواهد بکند^[۱۳۱] .

پس زن مالک نفقه آن روزی است که در آن است و برشوهر نیز لازم است که احتیاجات زن را که شامل غذا – پوشاک و خرید کردن .. است را هر روز به وی بپردازد و زوجه حق مطالبه نفقه زمان آینده را ندارد زیرا ممکن است که دچار نشوز یا فوت یا طلاق شود و برذمه زوج ثابت و برقرار نشده است^[۱۳۲] .

در واقع نفقه در مقابل احتباس زوجه برزوج ثابت وواجب است ^[۱۳۳]

ج – نگرش مثبت و منفی: افرادی که به طور کلی دارای نگرش منفی هستند، همیشه از هر چیزی که مربوط به شغل است، شکایت دارند. در واقع مهم نیست که شغل آن ها چگونه است، زیرا آن ها همواره به دنبال بهانه ای هستند تا به گله و شکایت بپردازند.

د – سطح تحصیلات: میان سطح تحصیلات افراد با رضایت آنان از شغل در شرایط مساوی، رابطه معکوس و معنی داری دیده شده است. یعنی در شرایط مساوی، هرچه سطح تحصیلات فرد بالاتر باشد، رضایت شغلی وی پایین تر است. زیرا این افراد دارای ‌گروه‌های مرجع بالاتری هستند که امتیازات خود را با آن ها مقایسه می‌کنند و چون خود را پایین تر می بینند، بیشتر ناراضی می‌شوند.

۲ – ۱ –۱۰) پیامدهای رضایت شغلی و عدم رضایت شغلی

رضایت شغلی باعث می شود که بهره وری فرد افزایش یابد، فرد نسبت به سازمان متعهد باشد، سلامت فیزیکی و ذهنی وی تضمین شود، روحیه فرد بالا رود، رضایت او از زندگی بیشتر گردد و مهارت‌های جدید شغلی را به سرعت بیاموزد(مقیمی، ۱۳۷۷). بر اساس آنچه گفته شد، بدیهی است که رضایتمندی افراد از مشاغل خود، نسبت مستقیمی با بهره وری دارد. برای تبیین بهتر این رابطه، جا دارد به نقش سرمایه عظیم و ارزشمند نیروی انسانی در بهره وری اشاره شود. انسان، محور بهره وری است. تمامی سازمان ها با هر ماموریتی که دارند، باید بیشترین امکانات را به آموزش و پرورش انسان‌ها در ابعاد مختلف، اختصاص دهند. آموزش مواردی همچون شیوه های رفتاری، شغلی و تخصصی، قوانین و مقررات و شرح وظایف، آموزش فکر، خودآموزی و دگرآموزی، آموزش خانواده، تقویت کار گروهی، تسلط بر شغل، شناخت داخل و خارج سازمان، شناخت حدود و عمق وظایف، نوآوری و…، پیدایش و توسعه اصل فرد و سازمان یادگیرنده و تفاهم فی مابین خانواد ه های شاغلین و سازمان را در پی خواهند داشت که نهایتاً به ایجاد و استقرار، پرورش و گسترش، کاربردی شدن و استمرار بهره وری و در کل به ارتقای آن در سازمان خواهد انجامید. ‌بنابرین‏، رویکرد منظم و مستمر انطباق فرد مناسب با شغل مناسب در زمان مناسب که در برگیرنده هر دو مفهوم رضایت شغلی و بهره وری است، بهترین گزینه و راهکار به شمار می رود.

عدم رضایت شغلی باعث کاهش روحیه کارکنان می شود که جزو عوامل نامطلوب کار است. مدیران وظیفه دارند که روحیه پایین را به طور مستمر زیر نظر بگیرند و در اولین فرصت اقدامات لازم جهت بهبود آن را انجام دهند. بعضی از پیامدهای روحیه پایین عبارتند از:

الف) تشویش^[۱۰۴]: تشویش یک شرایط کلی است که ناخشنودی فرد از شغل را نشان می‌دهد و ممکن است به شکل های مختلفی پدیدار شود. ممکن است فرد تمایل زیادی به شغل نداشته باشد، در محیط کار خواب آلود شود، فراموشکار شود، در کار بی دقتی کند، از شرایط کاری شکایت کند، دیر سر کار حاضر شود یا غیبت کاری داشته باشد که همه این شرایط بر سلامت ذهنی وی تأثیر منفی برجای می‌گذارد.

ب) غیبت^[۱۰۵]: مطالعات نشان می‌دهد، کارکنانی که رضایت کمتری دارند، احتمالا بیشتر غیبت می‌کنند. دو نوع غیبت وجود دارد: یکی غیبت غیر ارادی است که به علت بیماری یا سایر دلایل موجه و حوادث پیش‌بینی نشده اتفاق می افتد که غیرقابل اجتناب است و ارتباطی با رضایت شغلی ندارد. دیگری غیبت اختیاری است که ناشی از عدم رضایت شغلی فرد است.

ج )تأخیر^[۱۰۶]: تأخیر کاری همانند غیبت این باور را به وجود می آورد که فرد از کارش ناراضی است. تأخیر نشان می‌دهد که فرد برای شغل خود اهمیتی قایل نیست و بیشتر اوقات خود را به استراحت در خانه اختصاص می‌دهد. وقتی هم که سر کار حاضر می شود، بیشتر به تلفن های شخصی پرداخته و به طور کلی در پی اتلاف وقت است. برای نمونه تأخیر متوالی یک دانشجو در سر کلاس درس، نشانگر نارضایتی وی از رشته تحصیلی یا نحوه تدریس استاد است.

د )ترک خدمت^[۱۰۷]: ترک خدمت کارکنان موجب وقفه در عملیات سازمان شده و جایگزی نسازی افراد برای سازمان پر هزینه و از نظر فنی و اقتصادی نامطلوب است. بر اساس مطالعات «آرنولد و فلدمن^[۱۰۸]» در واحدهای سازمانی که میزان رضایت شغلی افراد آن از حد متوسط پایین تر است، نرخ ترک خدمت کارکنان بالاتر خواهد بود. البته ترک خدمت ممکن است ارادی و مربوط به عدم رضایت شغلی بوده یا دلایل شخصی داشته باشد که در حالت دوم، از کنترل مدیر خارج است.

ه )فعالیت اتحادیه^[۱۰۹]: مطالعات نشان می‌دهد که کارکنان بهر همند از رضایت شغلی بالا، تمایلی به عضویت در اتحادیه ندارند و به آن به عنوان یک ضرورت نمی نگرند. شواهد نشان می‌دهند عدم رضایت شغلی، علت اصلی اتحادیه گرایی است و سطح فعالیت اتحادیه ها به سطح عدم رضایت شغلی بستگی دارد، به گونه ای که در صورت کم بودن عدم رضایت شغلی، ممکن است تنها به شکایت بسنده شود، ولی اگر میزان عدم رضایت بالا باشد، ممکن است حتی موجبات اعتصاب کارکنان نیز فراهم شود.

و )بازنشستگی زودرس^[۱۱۰]:

مطالعات «اشمیت و مکلن^[۱۱۱]» ارتباط رضایت شغلی و بازنشستگی زودرس را نشان می‌دهد. شواهد نشان می‌دهند کارکنانی که درخواست بازنشستگی پیش از موعد می‌کنند، تمایل دارند نگرش های مثبت خود را کمتر معطوف به کار خود سازند. از طرف دیگر کارکنانی که پست های سازمانی عالی تری دارند و دارای فرصت های کاری چالشی هستند، نسبت به مشاغل سطوح پایین تر کمتر به دنبال بازنشستگی زودرس هستند.

۲ – ۱ – ۱۱) اندازه گیری رضایت شغلی

با توجه به تعریف رضایت شغلی (رضایت شغلی نگرش کلی فرد نسبت به شغلش) می توان گفت که رضایت شغلی یک مفهوم بسیار کلی است، ولی این تعریف در بطن مفهومی این واژه قرار دارد. به عبارت دیگر شغل فرد چیزی بیش از کارهایی چون بسته بندی کاغذ، در خدمت مشتری بودن یا رانندگی یک ماشین است. شغل ایجاب می‌کند که فرد با همکاران، سرپرستان و رؤسا رابطه متقابل داشته باشد، مقررات و سیاست های سازمان را رعایت و اجرا نماید، عملکردش طبق استانداردهای تعیین شده باشد، در شرایط کاری که معمولا چندان هم مطلوب نیست، کار کند و مسایلی دیگر از این قبیل. این بدان معنی است که ارزیابی فرد درباره کارش و ابراز رضایت و نارضایتی از آن یک نتیجه کلی از مجموع های از ارکان متفاوتی است که در مجموع شغل وی را تشکیل می‌دهد. ‌بنابرین‏ چگونه ما می‌توانیم چنین مفهومی از رضایت شغلی را اندازه گیری کنیم:

دو روش بسیار متداول برای اندازه گیری رضایت شغلی عبارت است از: سنجش کلی و سنجش تفصیلی که در آن به تعداد زیادی از جنبه‌های شغل توجه می شود. در اجرای روش سنجش کلی، از کارگر یا کارمند تنها یک سوال می شود و او باید با کشیدن دایره ای دور اعداد(۱ تا ۵ )که در برابر جمله هایی قرار گرفتند، پاسخ دهد.

برای نمونه، جمله مذبور چنین است: «با توجه به همه جوانب شغلی که دارید تا چه اندازه از شغل خود راضی هستید؟»

روش دیگری که روش تفصیلی نامیده می شود، کمی پیچیده تر است. یکی از ابزارهای معتبر برای سنجش رضایت شغلی، شاخص توصیف شغل( JDI ) است. رضایت شغلی ناشی از جنبه‌های مختلف شغل همچون پرداخت، فرصت های ترفیع، سرپرست، همکاران و عوامل محیطی کار همچون سبک سرپرستان، خط مشیها و رویه ها، تعلق گروه کاری، شرایط کاری و مزایای شغلی است. در مدل JDI پنج عامل عمده به عنوان ابعاد رضایت شغلی مطرح می‌شوند که عبارتند از:

پرداخت: میزان حقوق دریافتی و انصاف و برابری در پرداخت.

یافته ها در رابطه با مبحث کیفیت زندگی نشان می‌دهد که، تا دهه ۱۹۵۰ اصلاح کیفیت زندگی در مباحث اقتصادی و اجتماعی مورد استفاده قرار می گرفت اما با شناخت سلسله نیازهای آبراهام مازلو، به انواع نیازها توجه شد (بیات و بیات، ۱۳۸۹).

۲-۲۵- تعاریف کیفیت زندگی

مانزاک^[۶۲] و مک میلان^[۶۳] (۲۰۰۵) واژه کیفیت زندگی را شایسته تحلیل مفهومی می دانند چرا که در چند دهه اخیر مطالب زیادی در خصوص آن نگاشته شده است و این مفهوم در علوم مراقبتی به عنوان یک مفهوم پایه مطرح است (بیات و بیات، ۱۳۹۰).

فرانز^[۶۴] و پاور^[۶۵] کیفیت زندگی را رضایت یا عدم رضایت از ابعادی از زندگی فرد دانسته که برای او مهم می‌باشد.

سل^[۶۶] و تالسکی^[۶۷] کیفیت زندگی را ارزیابی و رضایت فرد از سطح عملکرد موجودش در مقایسه با آنچه ایده آل یا ممکن می پندارد تلقی کردند.

لمن^[۶۸] (۱۹۸۲) در تعریف کیفیت زندگی می نویسد : نقطه قوت اصطلاح کیفیت زندگی این است که دارای جاذبه جهانی می‌باشد، کیفیت زندگی به معنای سطح استاندارد یا درجه عالی بودن چیزی می‌باشد که این معنا در تضاد با معنای ذهنی کیفیت به معنای یک ویژگی می‌باشد، زندگی به معنای وضعیت کلی فعالیت های عملکردی یک فرد شامل : رفتاری، رشدی، لذت بخش، خوش یمنی و بدیمنی و تمام رفتارهای مورد لزوم برای بقا می‌باشد. اما ‌در مورد کیفیت زندگی مفهوم جدیدی به وجود می‌آید که به معنای احساس رفاه و رضایت افراد از شرایط فعلی زندگی شان می‌باشد.

کالمن^[۶۹] (۱۹۸۴) کیفیت زندگی را گستردگی و انبساط امید و آرزو است که از تجارب زندگی ناشی می شود، تعریف می‌کند. فرانس و پاورس^[۷۰] (۱۹۸۵) معتقدند که کیفیت زندگی، ادراک فرد از رفاه است که به نظر می‌رسد از رضایت یا عدم رضایت در حیطه های اصلی زندگی ناشی می شود. تستا^[۷۱] و سایمون (۱۹۹۶) کیفیت زندگی را ابعاد جسمی، روانی و اجتماعی که محدود به تجارب، اعتقادات، انتظارات و ادراک بیمار است، تعریف کرده‌اند.

سازمان جهانی بهداشت کیفیت زندگی را درک افراد از موقعیت خود در زندگی از نظر فرهنگ، سیستم ارزشی که در آن زندگی می‌کند، اهداف، انتظارات، استانداردها واولویت هایشان می‌باشد، پس کاملاً فردی بوده و توسط دیگران قابل مشاهده نیست و بر درک افراد از جنبه‌های مختلف زندگی شان استوار است.

تعاریف جدیدتر کیفیت زندگی را به صورت اختلاف بین سطح انتظارات انسان ها و سطح واقعیت عنوان می‌کنند که هرچه این اختلاف کمتر، کیفیت زندگی بالاتر است.

دونالد^[۷۲] مفهوم کیفیت زندگی را اصطلاحی توصیفی عنوان می‌کند که به سلامت و ارتقاء عاطفی، اجتماعی و جسمی افراد و توانایی شان جهت انجام امور روزمره اشاره دارد (Donald 2001).

در تعریفی که وایور^[۷۳] در سال (۲۰۰۱) ارائه داده و مورد قبول بسیاری از صاحب نظران قرار گرفت، کیفیت زندگی عبارت بود از برداشت هر شخص از وضعیت سلامت خود و میزان رضایت از این وضع (حمیدی زاده و همکاران، ۱۳۸۶).

سازمان جهانی بهداشت در تعریف جامعی دیگر از کیفیت زندگی آن را به عنوان درک فرد از وضعیت کنونی اش با توجه به فرهنگ و نظام ارزشی که در آن زندگی می‌کند و ارتباط این دریافت ها با اهداف، انتظارات، استانداردها و اولویت های مورد نظر فرد تعریف می‌کند. کیفیت زندگی ضمن دارا بودن ابعاد عینی و وابستگی به شرایط عینی و بیرونی، امری است ذهنی و درونی و در نتیجه به تصورات و ادراک فرد از واقعیت های زندگی بستگی دارد (بالوینگ^[۷۴] و زاهاو، ۲۰۰۴، گروه کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت، ۱۹۹۸).

سازمان جهانی بهداشت (۱۹۹۷) در تعریفی دیگر کیفیت زندگی را در برگیرنده خوشحالی، رضایت از زندگی، بهزیستی، خودشکوفایی، بی نیازی و رهایی از فقر، کارکرد هدفمند، بهزیستی جسمانی، روانی–اجتماعی کامل، نه صرفاً نبود بیماری، می‌داند (فراهانی، ۱۳۸۸).

شلدون^[۷۵] معیارهایی مانند، کامیابی، رضایت، بیکاری اندک، بهزیستی روان شناختی، لذت از زندگی و آزادی را از نشانه های کیفیت زندگی معرفی نمود (فراهانی، ۱۳۸۸).

به نظر فرچ^[۷۶] (۱۹۹۴) کیفیت زندگی ادراک ذهنی فرد از میزان برآورده شدن اهداف، نیازها و آرزوهای مهم خود است. ‌بنابرین‏ کیفیت زندگی نوعی قضاوت شناختی ‌در مورد شکاف بین واقعیت موجود فرد و موقعیت های زندگی ایده آل اوست که رفتار عاطفی مثبت یا منفی را در فرد برمی انگیزد.

۲-۲۶- ویژگی های کیفیت زندگی

به رغم آنکه توافق کلی در تعریف کیفیت زندگی وجود ندارد، پژوهشگران بر سه ویژگی مهم آن شامل چند بعدی بودن، ذهنی بودن و پویا بودن اتفاق نظر دارند :

۱- کیفیت زندگی موضوعی چند بعدی است و دارای ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و روحی است که این ویژگی با تعریفی که از سلامتی داریم منطبق است.

۲- عامل اصلی تعیین کننده کیفیت زندگی عبارت است از تفاوت درک شده بین آنچه هست و آنچه از دیدگاه فرد باید باشد و این همان ذهنی بودن کیفیت زندگی است.

۳- پویایی کیفیت زندگی ‌به این معنا است که با گذشت زمان تغییر می‌کند و به تغییرات فرد و محیط او بستگی دارد (کیبرت، ۱۹۹۷).

ضمناً کیفیت زندگی یک وضعیت رفاهی است که مشتمل بر دو بخش است :

۱- توانایی اجرای فعالیت های روزمره که همان سلامتی جسمی، روانی و اجتماعی است.

۲- رضایت از سطوح عملکرد، کنترل و درمان بیماری می‌باشد (گوتای و همکاران، ۱۹۹۲).

فایسنو^[۷۷] در خصوص بررسی کیفیت زندگی اظهار می‌دارد امروزه کیفیت زندگی یک شاخص اساسی محسوب می شود و از آنجا که کیفیت زندگی ابعاد متعددی مانند جنبه‌های فیزیولوژیک، عملکرد وجود فرد را در برمی گیرد توجه به آن از اهمیت خاصی برخوردار است و برای ارزیابی صحیح کیفیت زندگی باید به ابعاد فوق توجه شود. راستون^[۷۸] (۱۹۹۵) کیفیت زندگی را دارای پنج بخش می‌داند که شامل زندگی طبیعی، خوشحالی، موفقیت در دستیابی به اهداف شخصی، سودمند بودن برای جامعه و ظرفیت طبیعی است (فراهانی، ۱۳۸۸). کیفیت زندگی از طرفی دیگر به جنبه هایی از زندگی اشاره دارد که زندگی را خوشایند و ارزشمند می‌سازد، ‌بنابرین‏ حوزه کیفیت زندگی فراتر از نشانه های معمول است و در برگیرنده بهزیستی ذهنی، رضایت فرد و کمبودهاست (ماسینی^[۷۹] و همکاران، ۲۰۰۳).

هرتون^[۸۰] (۲۰۰۲) اعتقاد دارد که اعتقادات مذهبی در تعیین کیفیت زندگی نقش بسزایی دارد. مورتون^[۸۱] ابعادی از شخصیت را در قالب ذهن، جسم و روح توصیف می‌کنند و اثر این ابعاد را بر کیفیت زندگی توضیح می‌دهند. فاکتورهای عینی نقش کمتری در بحث های مربوط به کیفیت زندگی بازی کرده‌اند. عوامل عینی مانند اثر سطح درآمد، مسکن و تحصیلات بر کیفیت زندگی می‌باشد.

در همین خصوص، شانون (۲۰۰۴) در بررسی کیفیت زندگی بر روی بیماران اسکیزوفرنیک گزارش کردند که مشکلات مالی، بیکاری و نبود روابط اجتماعی بر سطح کیفیت زندگی اثر معناداری می‌گذارد.

۲-۲-۱۰ گونه­ های سرمایه اجتماعی

سرمایه اجتماعی برحسب نوع گروهی که در آن سرمایه اجتماعی پدید می ­آید به دو گونه تقسیم می­ شود:

۱-سرمایه اجتماعی درون گروهی: در این گونه از سرمایه اجتماعی اشاره به روابطی مبتنی بر اعتماد و همکاری میان اعضای یک گروه دارد و سایر گروه­ ها برای این گروه غریبه می­شوند و منافع حاصله از سرمایه اجتماعی فقط توسط اعضای گروه مورد بهره ­برداری قرار ‌می‌گیرد.

۲-سرمایه اجتماعی برون­گروهی: این گونه از سرمایه اجتماعی روابط مبتنی بر اعتماد گروه­ ها با یکدیگر(گروه با غریبه­ها) اشاره دارد. ولکاک علاوه بر دو نوع مذکور، گونه­ دیگری به سرمایه اجتماعی اضافه می­ کند.

۳-سرمایه اجتماعی اتصالی: که مبین همبستگی بین افراد غیرهمانند در موقعیت­های متفاوت را نشان می­دهد(ولکاک، ۲۰۰۱: ۱۴-۱۳).

۲-۲-۱۱ مزایای سرمایه اجتماعی

بنابر عقیده لینا و وان بورن^[۷۳]، سرمایه اجتماعی از چهار طریق منجر به پیامدهای سودمند می­گردد:

۱-سرمایه اجتماعی به منزله­ یک مجوز برای تعهد فردی: وقتی سرمایه اجتماعی در یک جامعه یا سازمان، بالا است افراد برای صرف­نظر کردن از منافع فردی کوتاه مدت خود به نفع منافع و هدف­های بلند مدت مبنا و دلیل عقلایی دارند. اگر افراد معتقد باشند که تلاش­هایشان برای موفقیت کل جامعه یا سازمان، ضروری است؛ احتمال بیش­تری وجود دارد که به انجام کارهایی بپردازند که از نظر جامعه یا سازمان مفید است و احتمال انجام اعمالی که تنها منافع فردی آن­ها را برآورده می­سازد، کاهش می­یابد.

۲-سرمایه اجتماعی به منزله­ تسهیل کننده ایجاد یک سازمان کاری انعطاف­پذیر: سرمایه اجتماعی می ­تواند به ایجاد انعطاف­پذیری در انجام کارها به جای سختی و عدم انعطاف، کمک نماید. سرمایه اجتماعی سازمانی با تأکید بر هویت و عمل جمعی و اتکاء بر اعتماد ایجاد می­ شود و به جای نظارت رسمی و مشوق­های اقتصادی؛ قابلیت انطباق و اثربخشی وظایف کاری انعطاف­پذیر در کنار عملکرد بالا را تسهیل می­ نماید.

۳-سرمایه اجتماعی به منزله­ ابزار اداره عمل جمعی: سرمایه اجتماعی می ­تواند به انجام وظایف به صورت جمعی، کمک شایانی نماید؛ زیرا به عنوان یک عامل جایگزین برای قرادادها، مشوق­ها و مکانیزم­ های نظارت رسمی که در سیستم­هایی با سرمایه اجتماعی کم یا بدون سرمایه اجتماعی ضروری هستند، عمل می­ نماید. در زبان اقتصاددانان، سرمایه اجتماعی هزینه­ های مبادله را کاهش می­دهد و در زبان رفتار سازمانی می ­تواند به عنوان جایگزینی برای رهبری عمل نماید.

۴-سرمایه اجتماعی به منزله­ تسهیل­کننده ایجاد سرمایه مفهومی: ناهاپیت و گوشال شرح داده ­اند که چگونه اشکال مختلف سرمایه اجتماعی، می ­توانند ایجاد سرمایه مفهومی درون جامعه یا سازمان را به وسیله ارائه یک محیط سازنده برای ترکیب و مبادله اطلاعات و دانش، تسهیل نمایند. بر طبق نظر ناهاپیت و گوشال این امر به چندین طریق اتفاق می ­افتد؛ مثلاً سرمایه اجتماعی می ­تواند ابزاری برای دستیابی و توزیع اطلاعات ارائه نماید که اغلب نسبت به مکانیزم­ های رسمی کاراکتر بوده و هزینه کمتری دارد. زبان، استعاره­ها و دیدگاه­ های مشترک که اغلب در سازمان­هایی با سرمایه اجتماعی بالا یافت می­شوند، می ­توانند از جمله راه­های مؤثر و کارایی انتقال دانش و افزایش سرمایه مفهومی سازمان باشند. از دیدگاه آدلر و وان^[۷۴]، اولین مزیت مستقیم سرمایه اجتماعی، توزیع اطلاعات است. سرمایه اجتماعی دسترسی به منافع و وسیع­تر اطلاعات را تسهیل نموده و کیفیت، مربوط بودن، مناسبت و به جا بودن اطلاعات بهبود می­بخشد. این دو محقق، ایجاد راه­های نفوذ و کنترل و قدرت به منزله دومین مزیت سرمایه اجتماعی در نظر می­ گیرند. همچنین بیان می­دارند که انسجام، سومین مزیت سرمایه اجتماعی است. از نظر این دو محقق، هنجارها و اعتقادات اجتماعی قوی که با درجه بالایی از همبستگی شبکه اجتماعی همراه است، اطاعت از قوانین مرکزی را تشویق نموده و نیاز به کنترل­های رسمی را کاهش می­دهد(درانی و رشیدی،۱۳۸۷: ۴).

۲-۲-۱۲ جنبه­ های منفی سرمایه اجتماعی

وجوه منفی سرمایه اجتماعی از دو جنبه بررسی می­گردد؛ یکی تأثیر سرمایه اجتماعی در تقویت نابرابری(زیرا فواید سرمایه اجتماعی به شکل نابرابر توزیع شده است، و افراد دارای اتصالات بیشتر از مزایای آن بیشتر بهره می­ گیرند) و دیگری نقش سرمایه اجتماعی در حمایت از رفتارهای ضد اجتماعی است( مانند همبستگی اجتماعی میان گروه ­های مخرب، حال چه این مخرب بودن ویژگی و هدف آگاهانه آن ها باشد و چه محصول جانبی و ناخواسته آن ها). در میان متفکرین، برای مثال پاتنام می­گوید که سرمایه اجتماعی بی­ضرر است و تنها مقداری هزینه دارد. فوکویاما سرمایه اجتماعی را خیر عمومی هم برای اقتصاد و هم برای کل جامعه می­داند و تنها بعدها از اثرات منفی آن یاد می­ کند. پاتنام نه تنها از اثرات منفی سرمایه اجتماعی بلکه از اثرات منفی سرمایه فیزیکی و همچنین سرمایه انسانی یاد می­ کند و به ترتیب اسلحه و شکنجه را مثال می­زند که البته احتمال اثرات منفی تولید شده توسط سرمایه اجتماعی را بیش از سرمایه فیزیکی و انسانی برآورد می­ کند. اعتماد نقش مهمی را در مفهوم فوکویا ما از سرمایه اجتماعی بازی می­ کند و او نتایج منفی سرمایه اجتماعی را با بهره گرفتن از ایده« شعاع محور اعتماد» تشریح می­ نماید. هرچه شعاع اعتماد محدود به اعضای خود گروه باشد، احتمال بروز اثرات منفی بیشتر می­ شود(فوکویاما به نقل از فیلد، ۱۳۸۶: ۱۲۳). بوردیو و کلمن نیز درباره وجوه منفی سرمایه اجتماعی مطلع بوده ­اند اما در کل همه آن ها به اندازه کافی ‌به این وجوه منفی نپرداخته­اند.

به طور کلی و مختصر جنبه­ های منفی سرمایه اجتماعی شامل موارد ذیل است:

۱-تثبیت نابرابری­های اجتماعی؛

۲-از دست دادن خلاقیت و آزادی افراد در پی حمایت گروهی و تقویت همبستگی؛

۳-تشویق و ترغیب نژادپرستی در پی تأکید بیش از حد بر گروه و شبکه اجتماعی خاص؛

۳-تشویق و ترغیب نژادپرستی در پی تأکید بیش از حد گروه و شبکه اجتماعی خاص؛

۴-اثر سوء قدرت شبکه­ های اجتماعی به جهت ارضاء نیازهای احساسی و کم شدن وابستگی زوج­ها در خانواده؛

۵-سرمایه اجتماعی به عنوان ابزاری در اختیار نخبگان جامعه است تا به وسیله آن بر دامنه امتیازات خود بیافزایند.

باید توجه داشت که سرمایه اجتماعی یک ویژگی ژنتیکی فطری نیست، بلکه پدیده­ای برخاسته از تجارب تاریخ مردم است و لذا همواره در معرض تغییر قرار دارد. شناسایی میزان و روند سرمایه اجتماعی در میان مردم جامعه می ­تواند به شناسایی روند تحولات فرهنگی و اجتماعی آن جامعه کمک زیادی بکند(شارع­پور، ۱۳۸۵: ۱۱۳).

۲-۲۸- پیشینه پژوهش

پژوهش‌های زیادی درباره اثر بخشی طرحواره درمانی بر روی اختلالات آسیب‌ها و سندرم‌های متعددی انجام شده است اما طبق بررسی‌های انجام شده، پژوهشی که به طور مستقیم به بررسی رابطه رضایت از زندگی با طرحواره‌های ناسازگار اولیه پرداخته باشد در دسترس پژوهشگر این پژوهش قرار نگرفت. ولی در پیشینه موجود، رابطه بین طرحواره‌ها و برخی تفکرات غیر منطقی^[۳۰۵] مورد بررسی قرار گرفته که به برخی ازجدیدترین آن ها اشاره خواهد شد.

۲-۲۸-۱- خارج از کشور:

یانگ در خصوص افرادی که طرحواره رهاشدگی دارند می‌گوید این افراد از برقراری روابط صمیمانه اجتناب می‌کند چون می‌ترسند که فرد مورد نظر را از دست بدهند. آن ها ممکن است همسری انتخاب کنند که نمی‌تواند متعهد باشد و رابطه پایداری برقرار کند تا در نتیجه آن طرحواره آن ها تاییدگردد (یانگ، کلوسکو^[۳۰۶] و وشایر^[۳۰۷]، ۲۰۰۳).

اثر بخشی طرحواره درمانی بر اختلالات محورI؛ افسردگی(یانگ، ۲۰۰۸)، اضطراب و فوبی اجتماعی (ونزل^[۳۰۸]، ۲۰۰۴) همچنین افراد با عزت نفس پایین و ناراحتی روان‌شناختی(سیسرو^[۳۰۹] و یانگ، ۲۰۰۰) اختلال خوردن (لاک^[۳۱۰]، ۲۰۰۶) اختلالات شخصیت (یانگ، ۱۹۹۹) و غیره مشخص شده است.

دان‌گایوک^[۳۱۱](۲۰۰۷) در پژوهشی به بررسی نقش واسطه‌ای طرحواره‌های شناختی ناسازگار در رابطه بین کمال‌گرایی^[۳۱۲]و درماندگی روان شناختی^[۳۱۳] پرداخته است. یافته های این تحقیق نشان داد طرحواره‌های شناختی ناسازگار نظیر ترس از طرد شدن و ناکامی در پیشرفت به عنوان متغیر واسطه‌ای بین کمال‌گرایی اجتماعی^[۳۱۴] و اضطراب عمل می‌کنند. رایکه بوئر^[۳۱۵]و دی بو^[۳۱۶](۲۰۰۹) بیان ‌داشته‌اند که طرحواره‌های یکسانی در سنین کودکی وجود دارد و افرادی که از طرحواره‌های سازگار استفاده می‌نمایند، توانایی بهتری برای مقابله با فشار روانی داشته و زمانی که در زندگی با حادث های فشارزا مواجه می‌شوند، کمتر احتمال دارد که دچار مشکلات روانی شوند. چنین کسانی معمولاً رضایت از زندگی بیشتری را نیز گزارش می‌دهند.

بال و یانگ (۲۰۰۰) در یک پژوهش آزمایشی رابطه بین برانگیختگی عاطفی و تفکرات غیرمنطقی را با رضایت از زندگی بین دانشجویان دختر و پسر مورد مطالعه قرار دادند. نتایج پژوهش نشان داد افرادی که تفکرات غیرمنطقی بالایی دارند، آشفتگی هیجانی بیشتر و رضایت از زندگی کمتری را گزارش می‌دهند. آن ها همچنین دریافتند در دانشجویانی که تفکرات غیرمنطقی وجود دارد، طرحواره‌های ناسازگار با نداشتن خویشتن داری، و برخی نشانه های اختلالات روانی رابطه نیرومندتری دارد.

در مطالعه دیگری تنن‌بام و همکاران^[۳۱۷] (۲۰۰۷) نشان دادند، تفکرات غیرمنطقی نظیر نیاز به تأیید دیگران، انتظار بالا از خود، دلواپسی و اضطراب، اجتناب از مشکلات و درماندگی برای تغییر با عزت نفس پایین و نارضایتی از زندگی رابطه دارد.

در پژوهش دی‌آندریا^[۳۱۸] (۲۰۰۴)، نتایج نشان داد، طرحواره‌های ناسازگار اولیه با عواطف مثبت، اعتماد به نفس و سازگاری مشارکتی زوج‌ها رابطه منفی دارد. پژوهش دیگر نشان داد که میانجی‌های شناختی از جمله طرحواره‌های منفی مثل خود کم‌بینی در تعاملات سازگارانه و ناسازگارانه زوج‌ها نقش اساسی دارند (برادبوری^[۳۱۹] و فینچام^[۳۲۰]، ۲۰۰۸).

نتایج پژوهشی که تغییرات طرحواره‌ها را قبل و بعداز یک دوره طرحواره درمانی گروهی بر روی گروهی از بیماران مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی بررسی کردند،نشان داد که تغییرات معناداری در طرحواره‌های آسیب‌پذیری نسبت به ضرر و بیماری ، بیگانگی اجتماعی و نقص و شرم پس از درمان وجود دارد. در این بررسی پژوهشگران کاهش معناداری در سطح آشفتگی روان‌شناختی پس از درمان گروهی گزارش کردند ولبورن^[۳۲۱]و همکاران (۲۰۰۰ ) به نقل از ذوالفقاری ، ۱۳۸۷)

هوفارت^[۳۲۲] و سکستون^[۳۲۳] (۲۰۰۲) در بررسی اختلالات شخصیتی گروه C ، دریافتند که طرحواره درمانی در افزایش خودآگاهی و کاهش روانی بیماران این گروه مؤثر است.

در پژوهشی که توسط آرنتز^[۳۲۴] (۲۰۰۸) جهات مقایسه تفاوت اثر بخشی طرحواره درمانی گروهی و روان‌درمانی متمرکز بر انتقال، انجام شد ۸۶ نفر از بیماران در دو گروه به مدت ۳ سال مورد درمان قرار گرفتند. نتایج به دست آمده نشان داد که در درمان روان تحلیلگری، افت آزمودنی بیشتر بوده و در مقایسه با طرحواره درمانی، اثر بخشی کمتری داشته است. این تحقیق که هم اکنون توسط تیم آرنتز و همکارانش هم در جریان است، (۲۰۰۸-۲۰۱۲) درمان مبتنی بر طرحواره را برای بیماران پزشکی قانونی با اختلالات شخصیت را نیز آغاز کرده‌اند. نتایج نشان می‌دهد ۹ نفر از ۱۸ نفر مبتلایان به اختلال شخصیت مرزی، بهبود قابل ملاحظه‌ای را نشان داده‌اند.

لوبستال^[۳۲۵]، آرنتز^[۳۲۶] و سیوردا^[۳۲۷] (۲۰۰۵) در مطالعه‌ای بر روی گروهی از بیماران مبتلا به اختلال شخصیت مرزی و ضد اجتماعی^[۳۲۸] ، کاربرد مدل طرحواره را مورد آزمون قرار دادند. گروه مورد مطالعه آن‌ ها شامل ۱۶ بیمار مبتلا به اختلال شخصیت مرزی، ۱۶ بیمار مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی و بیمار سالم بودند. نتایج پژوهش آن‌ ها نشان داد که شایع‌ترین ویژگی در بیماران ضد اجتماعی ، حالت کودک پرخاشگر و تکانشی است. در حالی که این میزان در بیماران مرزی معنی‌دار نبود و در مقایسه با بیماران ضداجتماعی و گروه غیر بیمار ، میزان بسیار پایینی داشت. فراوانی و میزان شدت هر سه نوع آزار جسمی، جنسی و روانی در گروه بیماران مرزی، به طور معنادار بالا بود. به طور کلی یافته های این پژوهش، اثر بخشی طرحواره درمانی را ‌در درمان این اختلالات گزارش ‌کرده‌است.

در مطالعه‌ای که توسط جیسن^[۳۲۹]و همکاران (۲۰۰۶) (به نقل از اسداللهی ، ۱۳۸۹) انجام گرفت ، ۸۸ بیمار شخصیت مرزی هر ۱۵ روز یک بار به مدت یک سال تحت طرحواره درمانی گروهی و روان درمانی متمرکز بر انتقال قرار گرفتند. نتایج حاصل ، مؤید اثربخشی هر دو رویکرد در کاهش ‌آسیب‌های روانی، اختلالات عملکردی و در نتیجه بهبود کیفیت زندگی این بیماران بود.

در پژوهش دیگر که توسط موریس^[۳۳۰] (۲۰۰۶) انجام شد، طرحواره‌های ناسازگار اولیه، در نمونه‌ ۱۷۳ نفری مورد سنجش قرار گرفت که نتایج نشان داد، رفتارهای پرورشی زیان بخش با حضور طرحواره‌های‌‌ ناسازگار اولیه ارتباط دارد. همچنین صفات شخصیتی روان رنجورانه و مشکلات روان‌شناختی مانند اختلالات اضطرابی، افسردگی، رفتارهای پریشان، مشکلات خوردن^[۳۳۱] و مصرف مواد به طور معنی‌داری با طرحواره‌ها در ارتباط است.