۱۳

۶/۸۸

۲/۶۸

۴-۲ نتایج استنباطی
در تحلیل استنباطی پژوهشگر به وسیله داده‌ها و اطلاعات حاصله از نمونه به برآورد و پیشگویی ویژگی‌های جمعیت مورد مطالعه می‌پردازد. هدف از تحلیل استنباطی تعمیم نتایج حاصله از مشاهدات محقق در نمونه انتخابی خود، به جمعیت مورد مطالعه می‌باشد. در این بخش از پژوهش، به بررسی فرضیه ­ها و سوال­های مطرح در پژوهش می­پردازیم. جهت بررسی فرضیه‌ها و سوال‌های پژوهش، از شاخص‌های آماری همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی استفاده شده که نتایج به دست آمده در ادامه آمده است.
۴-۲-۱ بررسی سوال اول
یافته‌های پژوهشی در این بخش حاکی از این است که با توجه به جدول همبستگی پیرسون در مورد سوال اول پژوهش ، جدول ۴ – ۸ ، سبک ابرازگری هیجانی و نشانگان اعتیاد به اینترنت رابطه معناداری با هم ندارند ، و همچنین اعتیاد به اینترنت با مولفه‌های سبک‌های ابراز هیجان یعنی ابراز هیجان منفی ، ابراز هیحان مثبت و ابرازصمیمیت نیز ارتباط معنا داری ندارد.
بنابراین نتایج نشان میدهد که ارتباطی بین سبک ابرازگری هیجانی و مولفه های آن با نشانگان اعتیاد به اینترنت وجود ندارد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

جدول ۴ – ۸ جدول همبستگی بین ابعاد ابرازگری هیجانی و نشانگان اعتیاد به اینترنت

نمره کلی ابرازگری هیجانی

ابراز هیجان منفی

ابراز هیجان مثبت

صمیمیت

نشانگان اعتیاد به اینترنت

ضریب همبستگی پیرسون

۰/۰۵

-/۰۰۷

-/۰۳۹

-/۱۰۴

سطح معنی داری

۰/۴۸۶

۰/۹۲۱

/۰۵۹۰

/۰۱۴۵

تعداد

۱۹۶

۱۹۶

۱۹۶

۱۹۶

۴-۲-۲ بررسی سوال دوم
در مورد سوال دوم پژوهش ، جدول ۴ – ۹ سبک کنترل هیجانی با نشانگان اعتیاد به اینترنت در سطح ۰۰۰/۰ رابطه معنی داری دارد. همچنین نشانگان اعتیاد به اینترنت با مولفه‌های سبک کنترل هیجان شامل بازداری هیجانی، کنترل پرخاشگری، و کنترل خوش خیم به ترتیب در سطح معناداری ۰۴۳/۰ ، ۰۰۰/۰ و ۰۰/۰ رابطه عکس معنی داری دارد. بدین معنی که هر چه اعیتاد به اینترنت در افراد بالا باشد میزان مولفه‌های بازداری هیجانی، کنترل پرخاشگری، و کنترل خوش خیم پایین خواهد بود. این ارتباط در مورد نشخوار و مرور ذهنی در سطح معنی داری ۰۰/۰ مثبت و مستقیم است . در نتیجه پاسخ به این سوال که آیا سبک کنترل هیجان با نشانگان اعتیاد به اینترنت ارتباط دارد یا نه ، چنین خواهد بود که ارتباط دارد و این ارتباط به صورت همبستگی منفی می‌باشد که به این مفهوم است که در صورت کاهش نمرات نشانگان اعتیاد به اینترنت در افراد نمرات مولفه‌های سبک کنترل هیجان به جزمولفه نشخوار و مرور ذهنی افزایش خواهد یافت.

در ترجمه ی اصطلاحات صوفیه آمده است: «واحد عبارت است از اسم ذات به این اعتبار».^[۱۲۵۰]
نیکلسون می گوید: فرقه ی مهمی از متصوفه معتقدند که واحد حقیقت وجودی است و می گویند: «کثرت ظاهر تعینات نمودهایی از آن است: یعنی «خلقِ» ظاهر همان «حق» باطن است».^[۱۲۵۱]
وادی ایمن
«درآ در وادی ایـمــن کـته نـاگـاه درختـی گــویـدت انّـی اَنَـا اللـه»
همان، بیت۸۲، ص۵۱
وادی ایمن، عبـارت اسـت از طریق تـصفیه ی دل که قابلیّت تجـلّی الهی را دارد و مشـاهده ی جمال
ذوالجلال، جز به آن طریق مقدور و میسّر نباشد.^[۱۲۵۲]
«وادی ایمن» اشاره به آیه ی کریمه ی زیر دارد که خداوند درباره ی حضرت موسی (ع) فرمود: « فلمّا اتاها نودی شاطی الواد الایمن فی البقعه المبارکه من الشجره أن یا موسی انّی انا الله رب العالمین ».^[۱۲۵۳]
دکتر عباسی داکانی می گوید: «وادی ایمن یعنی سرزمین جانب راست. بعضی از مفسران ایمن را از ایمان و ایمنی مأخوذ دانسته اند. شیخ اشراق، شهاب الدین یحیی بن حبش سهروردی راست را رمزی و کنایتی از عالم مینوی در برابر عالم مادی می داند. بدین ترتیب وادی ایمن کنایتی از باطن جهان در برابر ظاهر آن است».^[۱۲۵۴]
دکتر سجّادی می گوید: به عالم علوی «وادی ایمن» اطلاق شده است و نیز آن را کنایه از وحدت مطلق دانسته اند؛ یعنی مکانی که جز ندای دل نواز «انا اللّه» در آن چیز دیگری نیست و غیر اجازه ی ورود به آن جا را
ندارد و در آن جا هر چه است صوت حق تعالی است و بس.^[۱۲۵۵]
وجد
«بـه هـر نغمـه کـه از مطـرب شنیـده بـدو وجـدی از آن عـالم رسیـده»
شرح گلشن راز، بیت۸۵۵، ص۵۳۱
به اعتقاد لاهـیجی وجد، حالت و یافتی خاص است که مقتضلی تـجلّی و ظهور « کُلُّ یَوم هو فی شأن » ^[۱۲۵۶]
است.^[۱۲۵۷]
ابوالقاسم قشیری می گوید: «وجد آن بود که به دل تو درآید بی تکلّفی تو و پیران از این سبب گفتند وجد، یافتن بود و مواجید به مقدار وردها بود ». ^[۱۲۵۸]
وی در این باره حکایتی را بیان کرده است که در این جا ذکر می شود: « از استاد ابو علی شنیدم که گفت: {هر گاه} که ادب بزرگان چون نگاه داشت اندر سماع، خدای عزّ و جل وقت بر وی نگاه بداشت از برکات ادب، تا گفت وجد خویش نگاه دارم و چون خالی باشم فرا گذارم وجد را تا وجدم پدیدار آید زیرا که وجد را فرا نتوان گذاشت پس از آن که وجد بشد و غلبه ی وجد برخاست ولیکن چون صادق بود اندر مراعات و حرمت پیران خدای عزّ و جلّ وقت بر وی نگاه دارد تا به وقت خلوت وجد پدیدار آید».^[۱۲۵۹]
هجویری غزنوی می گوید : وجد و وجود هر دو مصدر هستند اولی به معنای اندوه و دومی به معنای یافتن و فاعل هر دو یک چیز است و تفاوت آن ها در مصدر شان است. مراد صوفیان از وجد و وجود اثبات دو حال است که در هنگام سماع برای آن ها ظاهر می شود که یکی مقرون اندوه و دیگری موصول یافت و مراد است.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

وی سپس به تفاوت میان وجد و اندوه پرداخته و می گوید: «حزن نام اندوهی است که در نصیب خود باشد و وجد نام اندوهی باشد که در نصیب غیر باشد بر وجه محبّت ».^[۱۲۶۰]
کیفیّت وجد را با عبارات و کلمات نمی توان بیان کرد چون آن الم است در مغایبه و قلم از بیان الم ناتوان است، «پس وجد سرّی باشد میان طالب و مطلوب که بیان آن در کشف آن غیبت بود». هجویری غزنوی می گوید: در نزد من وجد اصابت المی است در دل که از فرح یا از نزح یا از طرب یا از طرب یا از تعب باشد. گروهی از مشایخ معتقدند که وجود صفت مریدان است و وجد صفت عارفان و چون درجه ی عارفان از مریدان بالاتر است، پس صفت وجد از وجود کامل تر است .گروهی دیگر می گویند که وجد حرقت مریدان است و وجود تحفه ی محبّان و رتبه و درجه ی محبّان بالاتر از مریدان است.^[۱۲۶۱]
غزالی وجد را دومین مقام از مقامات سماع بیان کرده است و می گوید: چون شخص سماع کننده از فهم- مقام اول سماع – فارغ شود حالی بر او پدیدار آید که آن را وجد نامند وجد به معنی یافتن است. یعنی آن شخص، حالتی یافت که بیش از این نبود و حقیقت آن حالت بسیار است، امّا دو جنس دارد:^[۱۲۶۲]
۱- از جنس احوال ۲- از جنس مکاشفات
وجود
«محقّق را که وحدت در شهود است نخستین نظره بر نـور وجـود است»
شرح گلشن راز، بیت۸۳، ص ۵۲
«مـن و تـو عـارض ذات وجـودیم مشبّکهــای مشکـات وجـودیـم»
همان، بیت۲۹۱، ص۱۸۹
از دیدگاه لاهیجی وجود، همان واحد مطلق است که غیر از وجود او موجود دیگری نیست و موجودیّت اشیای دیگر از وجود اوست و بدون او، موجودیت آن ها اضافه ای بیش نیست و معنا و مفهومی ندارد. همچنین وی وجود را به دریایی موّاج و پرتلاطم تشبیه می کند که هر موجی از امواج آن به صورت موجود و نفس انسانی ظاهر و نمایان می شود.^[۱۲۶۳]
«دل عارف شناسای وجـود است وجـود مطلق او را در شهـود است»
همان، بیت۳۹۶، ص۲۸۹
در شرح گلشن راز آمده است: «وجود مطلق، وجود من حیث هو هو مراد است؛ یعنی به شرط شیء که مقیّد به هیچ قید نباشد؛ یعنی آن حقیقت وجود که عین واجب الوجود است، نه کلّی است و نه جزوی و نه عامّ و نه خاصّ و نه واحد به وحدت زایده بر ذات، بلکه مطلق است از همه ی قیود؛ تا حدّی که از قید اطلاق نیز معرّاست».^[۱۲۶۴]
در ترجمه ی رساله ی قشیریه آمده است که: وجود پس از درجه ی وجد قرار دارد و هنگامی که سلطان حقیقت ظهور می کند بشریّت را بقایی نماند و سالک باید از اوصاف بشری رهایی یابد تا بقای حق را دریابد.
«ابوالحسن نوری گفت: سی سال است تا میان وجد و فقدم، چون خدای را یابم دل گم کنم و چون دل باز
یابم خدای را فراموش کنم». قشیری معتقد است که تواجد مبتدیان را و وجود منتهیان راست و وجد واسطه ای است میان نهایت و بدایت.^[۱۲۶۵]
هجویری می گوید: وجود مصدری است که به معنی یافتن است و مراد عارفان از وجد وجود، اثبات دو حال است که در هنگام سماع برای آنان ظاهر می شود که اولی مقرون اندوه و دومی موصول یافت و مراد است، و حقیقت یافت، حصول مراد می باشد. وجود فضلی است از محبوب به محبّ خویش و اشارت از حقیقت آن معزول است. او وجود را ازالت غمّی از دل و مصادقت را مراد آن بیان می کند.
مشایخ راه طریقت در این که وجد کامل تر است یا وجود اختلاف نظر دارند، گروهی می گویند که وجود صفت مریدان و وجد صفت عارفان است؛ چون مقام عارفان از مریدان بالاتر می باشد و باید صفتشان نیز کامل تر باشد. گروهی دیگر معتقدند که وجد حرقت مریدان و وجود تحفه ی محبّان است و درجه ی محبّان از مریدان بالاتر می باشد.^[۱۲۶۶]
«وجود، از میان رفتن اوصاف خود به واسطه ی پنهان شدن اوصاف بشریّت است، زیرا که چون سلطان حق و حقیقت ظهور کند بشریّت باقی نماند و بالجمله وجود، وجدان ذات حق است».^[۱۲۶۷]
وجود «عبارت از وجدان حقّ در شعور و شعف باطنی است».^[۱۲۶۸]
خداوند متعال در چند جای از قرآن کریم، با صراحت از واژه ی وجود و مشتقات آن سخن به میان آورده و فرموده است: «خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت».^[۱۲۶۹]
وجود دارای سه معنی است :
«۱- وجود، علم لدنی است.
۲- وجود ،حق تعالی است وجودی از روی معاینه (و بلکه بالاتر از آن) که امکان هیچ اشاره ای به سوی
او نیست.
وجود (و دستیابی و ظفر به) مقام اضمحلال (و استهلاک) رسم وجود در وجود است به غرقه».^[۱۲۷۰]
وجود کل
«وجـود کـل ز کثـرت گشت ظـاهر کـه او در وحـدت جـزو است سـاتر»
شرح گلشن راز، بیت۶۳۶، ص۴۱۴
به نظر لاهیجی، مراد از وجود کل و هسـتی، موجودات است، که از کثرت اضافات و شئونات آن واحـد
مطلق که وجود است، ظاهر و نمایان گشته اند و تمام موجودات و کاینات عالم، نمودی از حقیقت واحده هستند که در هر موجودی به نسبتی و خصوصیّتی خاص نمایان شده اند و کثرت، وجه ظاهر موجودات است. «وجود کل که تعیّنات و کثرات است، پوشاننده ی وحدت جزو که همان وجود است، گشته اند و صور اکوان، پرده ی جمال اویند و در حجاب تمام تعیّنات و کثرات، آن وحدت مختفی است».^[۱۲۷۱]
وجه باقی
«شـود بـا وجـه بـاقـی غیـر هـالک یکی گـردد سلـوک و سیر و سـالک»
شرح گلشن راز، بیت ۴۵۰، ص ۳۱۹

الف) عوامل نیروی انسانی کارکارگاهی: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال سوم با توجه به جدول ۶-۴ نشان داد که عوامل نیروی انسانی کارکارگاهی ،که شامل گویه های استادکار بامیانگین۳.۶۱ انباردار بامیانگین۲.۹۸ سرپرست بخش بامیانگین۳.۱۳بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با عوامل نیروی انسانی کارگاهی بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۳.۵۷ می باشد نیروی انسانی کار کارگاهی استاد کار برای یادگیری آموزش مهارتهای تخصصی نمره میانگین بالاتری از متوسط را بیان می دارد و نقش موثرتری داشته است. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۳.۸۰ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین عوامل نیروی انسانی کارکارگاهی وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.

۴-۱-۳-۵)فرضیه چهارم : مدیریت مجموعه آموزشی در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف) مدیریت مجموعه آموزشی : نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال چهارم با توجه به جدول ۷-۴ نشان داد که عوامل مدیریت مجموعه آموزشی ،که شامل گویه های باعنوان معاون فنی با بامیانگین۳.۳۴، معاون آموزشی بامیانگین۳.۲۲،مدیرفنی با میانگین ۳.۵۴،بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با مدیریت مجموعه آموزشی بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۳.۳۷ می باشد .بنابراین درآزمون فرضیه فوق۲.۴۷ z =نشان داده که با احتمال۹۵% بین عوامل مدیریت مجموعه آموزشی وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۵-۱-۳-۵)فرضیه پنجم: – علاقه واطلاعات شخصی فرد در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف) علاقه واطلاعات شخصی فرد: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال پنجم با توجه به جدول ۸-۴ نشان داد که عوامل علاقه و اطلاعات شخصی فرد ،که شامل گویه های باعنوان میزان علاقه شخصی به رشته تحصیلی با بامیانگین۲.۲۴، میزان اطلاعات قبل از ورود به رشته تحصیلی بامیانگین۳.۵۳ ،بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با علاقه و اطلاعات شخصی فرد بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۲.۸۹ می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۰.۷۳- z =نشان داده که با احتمال۹۵% بین علاقه واطلاعات شخصی فرد وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود ندارد.
۶-۱-۳-۵)فرضیه شش: خانواده در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف)خانواده: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال ششم با توجه به جدول ۹-۴ نشان داد که میزان علاقه خانواده به رشته تحصیلی بامیانگین۳.۶۴، میزان اطلاعات خانواده قبل از ورودبه رشته تحصیلی بامیانگین۳.۳۶ ، سطح سواد خانواده به رشته تحصیلی بامیانگین۳.۳۵، مسائل ومشکلات مالی خانواده بامیانگین ۳.۳۴،عقاید وفرهنگ خانواده درکسب مهارتهای تخصصی بامیانگین۳.۳۳، بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با خانواده بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۳.۴۰می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۲.۶۷ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین نقش خانواده فرد وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۲-۱-۳-۵)فرضیه هفتم: جامعه در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف)نقش جامعه نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال هفتم با توجه به جدول ۱۰-۴ نشان داد که منزلت شغلی فارغ التحصیلان آموزشهای فنی وحرفه ای رشته تحصیلی بامیانگین۳.۴۹،نقش رسانه های گروهی زمینه سازجهت انگیزه وآگاهی رشته تحصیلی بامیانگین۳.۰۸ ، نگرش جامعه به رشته های رشته تحصیلی بامیانگین۳.۵۵، تغیرات سیاسی، اجتماعی،و فرهنگی، اقتصادی،جامعه درکسب مهارتهای بامیانگین ۳.۱۷،بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با نقش جامعه بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۳.۳۳می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۲.۲۰ z =نشان داده که با احتمال۹۵% بین نقش جامعه وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۸-۱-۳-۵)فرضیه هشت: فرایند آموزش در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف)فرایند آموزش: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال هشتم با توجه به جدول ۱۱-۴ نشان داد که نحوه ارزشیابی دروس کارکارگاهی آموزشهای فنی وحرفه ای رشته تحصیلی بامیانگین۳.۱۷، تطابق بین محتوای آموزشی کارگاهی وزمان اختصاص داده شده برای آموزش رشته تحصیلی بامیانگین۲.۹۰، بازدیدازمراکزصنعتی باتوجه به رشته تحصیلی بامیانگین۳.۴۳،بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با فرایند آموزش بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۳.۱۷می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۱.۱۳ z =نشان داده که با احتمال۹۵% بین نقش جامعه وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۴-۵)فرضیه اصلی : آموزش های فنی و حرفه ای وکشاورزی در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
نتایج مربوط به این موضوع مطابق با یافته های بدست آمده نشان داد که ازدیدگاه هنرجویان آموزش های فنی و حرفه ای در توسعه خود اشتغالی نقش مثبت دارد.
۱-۴-۵)بررسی نتایج سئوالات تحقیق : هنرآموزان
۱-۱-۴-۵)فرضیه اول : منابع مالی و کالبدی در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف) منابع مالی و کالبدی: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال اول با توجه به جدول ۱۲-۴ نشان داد که منابع مالی وکالبدی،که شامل گویه های ابزارهای تجهیزاتی که درطول دوره تحصیل به کارمی بردندبامیانگین۴.۱۱ ،محتوای کتب کمک آموزشی بامیانگین۳.۸۹، محتوای کتب تخصصی بامیانگین ۳.۸۹ ، فضای کار کارگاهی محیطی مناسب بامیانگین ۴.۲۳، استفاده ازوسایل سمعی بصری بامیانگین۴.۰۷بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با منابع مالی و کالبدی بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۴.۰۴ می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۵.۴۲ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین منابع مالی وکالبدی وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد .
۲-۱-۴-۵) فرضیه دوم : توانمندی حرفه ای هنرآموزان درتوسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف) توانمندی حرفه ای هنرآموزان: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال دوم با توجه به جدول ۱۳-۴ نشان داد که توانمندی حرفه ای هنرآموزان، شامل گویه های باعنوان نقش سطح مدرک با میا نگین۴.۰۸،سابقه تدریس با میا نگین ۴.۵۴ ،اطلاعات علمی تخصصی تئوری با میا نگین ۴.۳۳،اطلاعات علمی تخصصی عملی با میا نگین ۴.۷۴ ،ویژگی های شخصیتی با میا نگین ۴.۳۴ ،شیوه تدریس هنرآموزان با میا نگین ۴.۱ ،که درکسب مهارتهای شغلی هنرجویان نقش موثرداشته است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با توانمندی حرفه ای هنرآموزان بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۴.۳۶ می باشد . بنابراین درآزمون فرضیه فوق۷.۱۵= zنشان داده که با احتمال۹۹%بین توانمندی حرفه ای هنرآموزان وتوسعه خود اشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۳-۲-۴-۵)فرضیه سوم : عوامل نیروی انسانی کارکارگاهی در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف) عوامل نیروی انسانی کارکارگاهی: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال سوم با توجه به جدول ۱۴-۴ نشان داد که عوامل نیروی انسانی کارکارگاهی ،که شامل گویه های باعنوان استادکاربامیانگین۴.۲۱انباردار بامیانگین۳.۲۸ سرپرست بخش بامیانگین۳.۷۴بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با عوامل نیروی انسانی کارگاهی بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۳.۷۴ می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۳.۸۹ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین عوامل نیروی انسانی کارکارگاهی وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۴-۲-۴-۵) فرضیه چهارم : مدیریت مجموعه آموزشی در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف) مدیریت مجموعه آموزشی : نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال چهارم با توجه به جدول ۱۵-۴ نشان داد که عوامل مدیریت مجموعه آموزشی ،که شامل گویه های باعنوان معاون فنی با بامیانگین۴.۰۲، معاون آموزشی بامیانگین۳.۹۰،مدیرفنی با میانگین ۴.۱۶،بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با مدیریت مجموعه آموزشی بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۳.۳۷ می باشد .بنابراین درآزمون فرضیه فوق۵.۴۲ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین عوامل مدیریت مجموعه آموزشی وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۵-۲-۴-۵)فرضیه پنجم: – علاقه واطلاعات شخصی فرد در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف) علاقه واطلاعات شخصی فرد: : نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال پنجم با توجه به جدول ۱۶-۴ نشان داد که عوامل علاقه و اطلاعات شخصی فرد ،که شامل گویه های باعنوان میزان علاقه شخصی به رشته تحصیلی با بامیانگین۴.۵۷، میزان اطلاعات قبل از ورود به رشته تحصیلی بامیانگین۴.۱۸ ،بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با علاقه و اطلاعات شخصی فرد بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۲.۸۹ می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۷.۲۱ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین علاقه واطلاعات شخصی فرد وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۶-۲-۴-۵)فرضیه شش: خانواده در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف)خانواده: : نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال ششم با توجه به جدول ۱۷-۴ نشان داد که میزان علاقه خانواده به رشته تحصیلی بامیانگین۳.۶۹، میزان اطلاعات خانواده قبل از ورودبه رشته تحصیلی بامیانگین۳.۹۰ ، سطح سواد خانواده به رشته تحصیلی بامیانگین۳.۹۲، مسائل ومشکلات مالی خانواده بامیانگین ۳.۹۵،عقاید وفرهنگ خانواده درکسب مهارتهای تخصصی بامیانگین۳.۴۳، بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با خانواده بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۳.۷۷می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۴.۰۵ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین نقش خانواده فرد وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۷-۲-۴-۵)فرضیه هفتم: جامعه در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف)نقش جامعه: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال هفتم با توجه به جدول ۱۸-۴ نشان داد که عوامل جامعه فرد ،که شامل گویه های باعنوان منزلت شغلی فارغ التحصیلان آموزشهای فنی وحرفه ای رشته تحصیلی بامیانگین۴.۲۳،نقش رسانه های گروهی زمینه سازجهت انگیزه وآگاهی رشته تحصیلی بامیانگین۴.۰۰ ، نگرش جامعه به رشته های رشته تحصیلی بامیانگین۴.۲۱، تغیرات سیاسی، اجتماعی،و فرهنگی، اقتصادی،جامعه درکسب مهارتهای بامیانگین ۳.۸۲،بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با نقش جامعه بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۴.۷۰می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۵.۶۳ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین نقش جامعه وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۸-۲-۴-۵)فرضیه هشت: فرایند آموزش در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
الف)فرایند آموزش: نتایج بدست آمده در ارتباط با گویه های مختلف سوال هشتم با توجه به جدول ۱۹-۴ نشان داد که عوامل فرایند آموزش ،که شامل گویه های باعنوان نحوه ارزشیابی دروس کارکارگاهی آموزشهای فنی وحرفه ای رشته تحصیلی بامیانگین۴.۱۱، تطابق بین محتوای آموزشی کارگاهی وزمان اختصاص داده شده برای آموزش رشته تحصیلی بامیانگین۴.۳۳، بازدیدازمراکزصنعتی باتوجه به رشته تحصیلی بامیانگین۴.۳۰،بوده است. همچنین نتایج کلی بدست آمده در ارتباط با فرایند آموزش بیانگر آن بود که میانگین گویه ها۴.۱۹می باشد. بنابراین درآزمون فرضیه فوق۶.۲۶ z =نشان داده که با احتمال۹۹% بین نقش جامعه وتوسعه خوداشتغالی رابطه معنا داری وجود دارد.
۵-۵)فرضیه اصلی : آموزش های فنی و حرفه ای وکشاورزی در توسعه خود اشتغالی نقش دارد.
نتایج مربوط به این موضوع مطابق با یافته های بدست آمده نشان داد که ازدیدگاه هنرجویان آموزش های فنی و حرفه ای در توسعه خود اشتغالی نقش مثبت دارد
۶-۵. بحث ونتیجه گیری
۱-۶-۵)هنرجویان و هنرآموزان:
باتوجه به که محقق بطور مستقیم به مرکز پژوهش های کشور ومرکز پژوهش های وزارت آموزش وپرورش انجام داد هیچ گونه تحقیقی مستقیم ومتقنی درخصوص نقش آموزش های فنی وحرفه ای (رسمی)در توسعه خوداشتغالی انجام نگرفت .محقق برای بحث ونتیجه گیری به پژوهش های که به هریک از فرضیه های پژوهش فوق ارتباط داشته باشد استفاده نموده است.
نتایج بدست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها در خصوص فرضیه اصلی که آموزش های فنی و حرفه ای در توسعه خوداشتغالی نقش دارد.با پژوهش های صیافی(۱۳۷۱)،شریعت زاده(۱۳۸۰) ،کایو(۱۹۹۸)،شانگ (۱۹۹۱)انجام دادندهماهنگ است ونقش مثبت وتفاوت معنادار ی وجود نداردوبا پژوهش وحید نیا (۱۳۷۰)هماهنگ نیست
۲-۶-۵)فرضیه اول: منابع مالی وکالبدی در توسعه خوداشتغالی نقش دارد.باتوجه به نتایج بدست آمده از پژوهش حاضر مشاهده شده که فرضیه منابع مالی وکالبدی با احتمال۹۵% رابطه مثبت و معناداری از دیدگاه هنرجویان وهم ازدیدگاه هنرآموزان با خوداشتغالی وجود دارد وبا پژوهش های:کایو(۱۹۹۸)،گالارت (۱۹۹۲) ، محمودی نژاد(۱۳۸۵)،عبدالغنی زاده (۱۳۷۴)هماهنگ است.
۳-۶-۵)فرضیه دوم: توانمندی حرفه ای هنرآموزان در توسعه خوداشتغالی نقش دارد. باتوجه به نتایج بدست آمده از پژوهش حاضر مشاهده شده که این فرضیه با احتمال۹۹%نقش مثبت ومعناداری از دیدگاه هنرجویان وهم از دیدگاه هنرآموزان وجود دارد که با پژوهش های طالقانی نیا(۱۳۷۱)، گالارت (۱۹۹۲)هماهنگ است.
۴-۶-۵)فرضیه سوم: عوامل کارگاهی در توسعه خوداشتغالی نقش دارند . باتوجه به نتایج بدست آمده از پژوهش حاضر مشاهده شده که این فرضیه با احتمال۹۹% نقش مثبت ومعناداری از دیدگاه هنرجویان وهم از دیدگاه هنرآموزان با خوداشتغالی وجود دارد که با پژوهش های طهماسبی(۱۳۸۵)،عبدالغنی زاده(۱۳۷۴)،صیافی (۱۳۷۱)هماهنگ است.
۵-۶-۵)فرضیه چهارم:مدیریت مجموعه آموزشی در توسعه خوداشتغالی نقش دارند. باتوجه به نتایج بدست آمده از پژوهش حاضر مشاهده شده که این فرضیه با احتمال۹۵% نقش مثبت ومعناداری از دیدگاه هنرجویان و با احتمال۹۹% از دیدگاه هنرآموزان با خوداشتغالی وجود دارد که با پژوهش های طهماسبی(۱۳۸۵)،عبدالغنی زاده(۱۳۷۴)،صیافی (۱۳۷۱)هماهنگ است.
۶-۶-۵)فرضیه پنجم :خانواده در توسعه خوداشتغالی نقش دارد. باتوجه به نتایج بدست آمده از پژوهش حاضر مشاهده شده که این فرضیه با احتمال۹۹% نقش مثبت ومعناداری از دیدگاه هنرجویان و هم از دیدگاه هنرآموزان با خوداشتغالی وجود دارد. و با پژوهش های شریعت زاده (۱۳۸۰)هماهنگ است اما با لطفی پور(۱۳۸۳) هماهنگ نیست چون پژوهش فوق برای آموزش فنی و حرفه ای غیررسمی است.
۷-۶-۵)فرضیه ششم:جامعه در توسعه خوداشتغالی نقش دارد. باتوجه به نتایج بدست آمده از پژوهش حاضر مشاهده شده که این فرضیه با احتمال۹۵% نقش مثبت ومعناداری از دیدگاه هنرجویان و با احتمال۹۹% از دیدگاه هنرآموزان با خوداشتغالی وجود دارد که با پژوهش کانتر(۱۹۸۹)هماهنگ است.
۸-۶-۵)فرضیه هفتم: فرایند آموزش در توسعه خوداشتغالی نقش دارد. باتوجه به نتایج بدست آمده از پژوهش حاضر مشاهده شده که این فرضیه با احتمال۹۵% نقش مثبت ومعناداری از دیدگاه هنرجویان و با احتمال۹۹% از دیدگاه هنرآموزان با خوداشتغالی وجود دارد که با پژوهش های کایو(۱۹۹۸)،طالقانی نیا (۱۳۷۱)هماهنگ است. اماباپژوهش های صیافی (۱۳۷۱)،آزاد(۱۳۸۰)،وحید نیا(۱۳۷۱) تفاوت معنا داری وجود دارد. چون استان قطب صنعتی است و بازدید از طرف هنرستا ن های بر قرار می شودوتراکم هنرجویان در کلاس درس استان کم است.
۹-۶-۵)فرضیه هشتم علاقه واطلاعات شخصی فرد در توسعه خوداشتغالی نقش دارد. باتوجه به نتایج بدست آمده از پژوهش حاضر مشاهده شده که این فرضیه با احتمال۹۵% نقش مثبت ومعناداری از دیدگاه هنرجویان و با با خوداشتغالی وجود ندارد که با پژو هش شریعت زاده(۱۳۸۰)هماهنگ،اما با پژوهش لطفی پور(۱۳۸۰)تفاوت معنا داری داردچون آموزش های فنی و حرفه ای (غیر رسمی )برای افراد کم سواد و دارای شرایط سنی بالاتر عموما۲۱سال وبالاتر هستنداما هنرجویان بعد از پایان سال اول دبیرستان باید انتخاب رشته نمایندکه بنظر می رسد مشاوران باید اطلاعات بیشتری دراختیار خانواده و دانش آموزان قرار دهند.
پس بطور کلی می توان نتیجه گرفت که بین آموزش های فنی و حرفه ای و توسعه خود اشتغالی که از سال ۸۲لغایت ۸۵در استان سمنان ازدید گاه هنرجویان وهنر آموزان رابطه مثبت ومعنا داری وجود دارد.
۷-۵.محدودیت های تحقیق
۱- نبود اطلاعات کافی در مورد افراد خوداشتغال که از هنرستان های فنی و حرفه ای وکشاورزی فارغ التحصیل شده باشند.
۲-پراکنده بودن فارغ اتحصیل آموزش هنرستان های فنی و حرفه ای وکشاورزی خوداشتغال در سطح استان.
۳- نتایج پژوهش فقط در چهارچوب تئوری های مورد استناد در این تحقیق قابل تعبیر و تفسیر می باشد.
۴- نبودن تحقیقات در زمینه مورد پژوهش ،بویژه درآموزش و پرورش کارمقایسه و تفسیرها را با مشکل مواجه نموده است.
۵- جامعه آماری این پژوهش صرفا محدود به هنرجویان و هنرآموزان آموزش و پرورش شهرستان های استان سمنان بوده است، لذا درتعمیم نتایج حاصل شده به سایر جوامع آماری رعایت احتیاط الزامی است.
۶- ممکن است برخی از متغیرهای کنترل نشده در تحقیق مانندطولانی بودن زمان فارغ التحصیل وانجام پژوهش ،وضع اقتصادی، اجتماعی،فر هنگی خانوادگی و آموزه های دینی آزمودنیها بر نتایج تحقیق اثر گذاشته باشد.
۷- ممکن است برخی از هنرآموزان وهنرجویان به علت های گوناگون مثل مشغله کاری و ترس از آینده شغلی و …درپاسخ به سئوالات دقت کافی را ننموده باشند.بطور کلی میزان صحت و دقت در پاسخگویی به سئوالات در اختیار محقق نبوده است.

الهه‌ کولایی‌ از موافقان طرح با اشاره به قانون اساسی می گوید:
اصل‌ دهم‌ قانون‌ اساسی‌ خانواده‌ را واحد بنیادی‌ جامعه‌ اسلامی‌ معرفی‌ کرده‌ که‌ همه‌ قوانین‌ و مقررات‌ و برنامه‌ریزی‌های مربوط‌ در جهت‌ آسان‌ کردن‌ تشکیل‌ خانواده‌، پاسداری‌ از قداست‌ آن‌ و استواری‌ روابط‌ خانوادگی‌ بر پایه‌ حقوق‌ و اخلاق‌ اسلامی‌ است‌ و در اصل‌ بیست‌ و یکم‌ قانون‌ اساسی‌ دولت‌ موظف‌ است‌ حقوق‌ زن‌ را در تمام‌ جهات‌ با رعایت‌ موازین‌ اسلامی‌ تضمین‌ نماید و اولین‌ اصلی‌ که‌ در این‌ زمینه‌ مطرح‌ می‌شود ایجاد زمینه‌های‌ مساعد برای‌ رشد شخصیت‌ زن‌ و احیای‌ حقوق‌ مادی‌ و معنوی‌ اوست‌ و حمایت‌ از مادران‌ و مباحث‌ دیگری‌ که‌ مطرح‌ شده است‌. ما در جامعه‌ای‌ زندگی‌ می‌کنیم‌ که‌ در بسیاری‌ از مواقع‌ حقوق‌ زنان‌ به ویژه در مورد مساله‌ای‌ که‌ الآن مطرح‌ شده‌، حقوق‌ انسانی‌ دختران‌، دختر جوان‌ یا دختر بچه‌ای‌ که‌ در سن‌ هفت‌، هشت‌ سالگی‌ تحت‌ تأثیر ملاحظات‌ اقتصادی‌ در چنین‌ رابطه‌ای‌ قرار می‌گیرد، زیر پا گذاشته می شود. ایشان ضمن تذکر به‌ این‌ موادی‌ که‌ در قانون‌ اساسی‌ در مورد آن‌ تصریح‌ شده‌، بیان می دارند که می توان ظرف‌ قانونی‌ مناسبی‌ را برای‌ احیای‌ این‌ شرایط‌، برای‌ دختران‌ و دختر بچه‌ها در جامعه‌ فراهم‌آورد.^[۱۵۲]

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

مجید انصاری‌ دیگر نماینده موافق طرح نیزدر پاسخ به ایراد شبهات شرعی ادامه می‌دهد:
سن‌ شرعی‌ بلوغ‌ بر حسب‌ نظر اکثر فقها برای‌ دختران‌ ۹ سال‌ ذکر شده‌ و برای‌ پسران‌ ۱۶سال‌ یعنی‌ ۱۵ سال‌ تمام‌، منتها اولاً در این‌ سن‌ اختلاف‌ نظرهای‌ جدی‌ هست‌ به خصوص این‌ اواخر که‌ بحث‌های علمی‌ هم‌ مطرح‌ شده‌، کتاب‌های متعددی‌ در حوزه‌های‌ علمیه‌ در خصوص‌ سن‌ بلوغ‌ تدوین‌ شده‌ و فتوای‌ برخی‌ از مراجع‌ فعلی‌ غیر از این‌ است‌. بعضی‌ها سال‌ مشخصی‌ را ذکر کرده‌اند، مثلاً ۱۳ سال‌ برای‌ دختران‌ و ۱۶ سال‌ برای‌ پسران‌، بعضی‌ از علمای‌ هم‌ فعلی‌ فتوایشان‌ این‌ است‌ که‌ اصولاً بلوغ‌ یک‌ امر تکوینی‌ است‌ نه‌ یک‌ امر قراردادی‌ که‌ بگوییم‌ ۹ سال‌ باشد، ۱۳ سال‌ باشد، اگر در منابع‌ شرعی‌ هم‌ سن‌ خاصی‌ ذکر شده‌ از باب‌ تقلید آن‌ جامعه‌ و آن‌ زمان‌ و مکان‌ بوده‌ و هم‌ اکنون‌ بلوغ‌ در سرزمین‌های مختلف‌ در اقوام‌ مختلف‌ با توجه‌ به‌ شرایط‌ اقلیمی‌، آب‌ و هوایی‌، وراثتی‌ و غیره‌ متفاوت‌ است‌، در برخی‌ از مناطق‌ حاره‌ دنیا دقیقاً دختران‌ در ۹ سال‌ و یا ۱۰ سال‌ به‌ سن‌ بلوغ‌ می‌رسند که‌ علایم‌ بلوغ‌ را هم‌ شرع‌ هم‌ در دختران‌ و هم‌ در پسران‌ مشخص‌ کرده‌ است. خود تعیین‌ علامت‌ بلوغ‌ نشان‌ از تکوینی‌ بودن‌ بلوغ‌ دارد نه‌ قراردادی‌ بودن‌ بلوغ‌.لذا سن‌ بلوغ‌ یک‌ سن‌ قطعی‌ تعیین‌ شده‌ای‌ نیست‌، فتوای‌ علماء هم‌ متفاوت‌ است‌، شاید نزدیک‌ترین نظر به‌ واقع‌ همین‌ باشد که‌ متناسب‌ با شرایط‌ مختلف‌ جغرافیایی‌، تغذیه‌ای‌، وراثتی‌ و مسایل‌ مختلف‌ که‌ وجود دارد، بلوغ‌ شناور است‌.
صرف‌نظر از این‌ بحث‌ فقهی‌ در موضوع‌ بلوغ‌ در قانون گذاری همیشه‌ قانون گذار وضعیت‌ غالب‌ جامعه‌ را در نظر می‌گیرد و استثنائات‌ باید با یک‌ مکانیزم‌ خاص‌ قانونی‌ تعیین‌ تکلیف‌ شود. در جامعه‌ ایران‌ واقعاً دختران‌ زیر ۱۴ سال‌ اغلب‌ در سن‌ رشد نیستند اگر بر فرض،‌ ما سن‌ شرعی‌ بلوغ‌ را ۹ سال‌ بگیریم‌ که‌‌ در همان‌ هم‌ الآن تردید وجود دارد، می‌دانیم‌ در ازدواج‌ غیر از بلوغ‌، رشد هم‌ لازم‌ است‌، قابلیت‌ ازدواج‌ هم‌ لازم‌ است‌ که‌ این‌ قابلیت‌ ازدواج‌ در شرایط‌ کنونی‌ ایران‌ به لحاظ وضعیت‌ تغذیه‌ و غیره‌ زیر ۱۴ سال‌ ، مواردی که‌ به‌ سن‌ رشد و آمادگی‌ ازدواج برسند نادر است‌. همچنین‌ در پسران‌ هم‌ گرچه‌ ممکن‌ است‌ بلوغ‌ در ۱۵ سالگی‌ و حتی‌ موارد نادری‌ داریم‌ و داشته‌ایم‌ که‌ قبل‌ از آن‌ علایم‌ تکوینی‌ بلوغ‌ ظهور کرده‌ اما این‌ها موارد استثنایی‌ است‌. رشد در پسران‌ که‌ بتوانند به‌ نقطه‌ ازدواج‌ برسند به طور غالب‌ زیر ۱۷ سال‌ نادر است‌. بنابراین‌ قانون‌گذار برای‌ ایجاد وحدت‌ رویه‌ و جلوگیری‌ از تضییع‌ حقوق‌ باید قانونی‌ بگذارد که‌ غالب‌ را در بر بگیرد برای‌ موارد استثناء هم‌ فکر بکند، هیچ‌ هم‌ خلاف‌ شرع‌ نیست‌. اولاً در مسایل‌ اجتماعی‌ نوعاً شرع‌ مقدس‌ سیره‌ و شیوه‌ عقلا را امضاء کرده‌ است‌ و اصولاً این‌ یک‌ بحث‌ اساسی‌ فقهی‌ است‌ که‌ در مسایل‌ اجتماعی‌ آیا احکام‌ شرع‌ تأسیسی‌ است‌ یا تنفیذی؟‌ که‌ نوع‌ احکام‌ شرع‌ تنفیذی‌ است‌ نه‌ تأسیسی‌، یعنی‌ شرع‌ نیامده‌ است‌ برای‌ جامعه‌ مسلمین‌ شرایطی‌ خلاف‌ تکوین‌، خلاف‌ طبیعت‌، خلاف‌ سیره‌ عقلا وضع‌ بکند، بل‏که‌ شیوه‌ اجتماعی‌ عقلا را آنجا که‌ برخلاف‌ مصلحت‌ بشر نبوده‌ امضاء کرده‌ است‌ و این‌ شیوه‌های‌ عقلایی‌ در اداره‌ جوامع‌ متناسب‌ با زمان‌ و مکان‌ متفاوت‌ هست و در ادامه به دو عنصر زمان و مکان به عنوان یک‌ رکن‌ اساسی‌ در مبنای‌ فقهی‌ امام‌ ـ سلام‌الله علیه‌ ـ اشاره می‌کند که‌ مبنای‌ تحول‌ فکری‌ و تحولی‌ که‌ ایشان‌ در بینش‌ اسلامی‌ به وجود آورد همین‌ دیدگاه‌ بود که‌ امام‌ می‌فرمود: «عنصر زمان‌ و مکان‌ دو عنصر تعیین‌کننده‌ در فقه‌ و اجتهاد است‌ و اگر ما به‌ عنصر زمان‌ و مکان‌ در اجتهاد توجه‌ نکنیم‌، اجتهاد ما یک‌ اجتهاد ایستا و اسلام‌ ما یک‌ اسلام‌ متحجر و ایستا خواهد بود.»
با توجه‌ به‌ این‌ مسایل‌ ایشان بیان می‌دارند:
در ایران‌ به طور غالب،‌ دختران‌ زیر ۱۴ سال‌ و پسران‌ زیر ۱۷ سال‌ در سن‌ رشد نیستند حتی‌ در بلوغشان‌ هم‌ شک‌ است‌، ایشان اشاره‌ای هم به شرایط قومی داشته و ابراز می‌دارند که متأسفانه‌ در بعضی‌ عشیره‌ها، قبایل‌ در ایران‌، بعضی‌ مناطق‌ بر اساس‌ سنت‌های غلط‌ اجتماعی‌ دختران‌ را به‌ زور و با… حالا زور ممکن‌ است‌ در حد اکراه‌ نباشد اما در مسایل‌ خاص‌ فامیلی‌ و خانوادگی‌ قرار می‌دهند طرف‌ را در سن‌ ۹ سالگی‌، در سن‌ ۱۰ سالگی‌ ازدواج‌ می‌دهند که مشکلات‌ عدیده ای به وجود می‌آید، و به موارد عینی اشاره می‌کنند که در آن‌ها دختر را در سن‌ ۱۲ سالگی‌، ۱۱ سالگی‌ ازدواج‌ دادند به‌ یک‌ مردی‌ که‌ در سن‌ ۳۰ سالگی‌، ۴۰ سالگی‌ بوده‌ و طرف‌ از روز اول‌ زندگی‌ دچار مصیبت‌ و مشکل‌ بوده‌ تا آخر…پسرانی‌ هستند که در رودربایستی‌ فامیلی‌ در سن‌ ۱۶ سالگی‌ با اصرار پدر یا مادر یا جد و غیره‌ وادار به‌ ازدواج‌ می‌کنند که اکثر این‌ ازدواج‌ها ناپایدار است‌، فرزندان‌ ناشی‌ از این‌ ازدواج‌ها مشکلاتی‌ در جامعه‌ به وجود می‌آورند، ایشان ادامه می‌دهند که جامعه‌ اسلامی‌ باید یک‌ جامعه‌ متعادل‌ باشد ناهنجاری‌هایی که‌ این‌ روزها ما در دادگاه‌های خانواده‌ ناظر آن‌ هستیم‌ غالباً ناشی‌ از این‌ است‌ که‌ در سن‌ ازدواج‌ توجه‌ به‌ اصول‌ علمی‌، اصول‌ شرعی‌ و مسایل‌ قانونی‌ نمی‌شود بعد جامعه‌ باید به‌ اضعاف‌ مضاعف‌ خرج‌ و هزینه‌ کند تا ضایعات‌ ناشی‌ از این‌ بی‌ توجهی‌ها را حل‌ کند.^[۱۵۳]
ایشان در ادامه در موافقت با سن‌ عرفی‌، قانونی‌ و شرعی‌ ازدواج‌ که در ایران‌ ۱۴ برای‌ دختران‌، ۱۷ سال‌ به‌ بالا برای‌ پسران‌ باشد، می‌گوید:
اگر کسانی‌ مایل‌ بودند زیر این‌ سن‌ ازدواج‌ کنند بروند از دادگاه‌ گواهی‌ بلوغ‌ و رشد را بیاورند. دادگاه‌ هم‌ طبیعی‌ است‌ که‌ این‌ موارد را به‌ متخصصین‌ پزشکی‌ ارجاع‌ خواهد داد و آن‌ها گواهی‌ خواهند کرد، دادگاه‌ بر اساس نظر کارشناس‌ که‌ پزشکان‌ هستند نظر خواهد داد و رأی‌ صادر خواهد کرد، و در پایان بحث، به تداوم شرط شرعی اذن ولی و دادگاه اشاره کرده و تقاضای رای می‌کنند‌.^[۱۵۴]
۲-۲- دیدگاه مخالفان طرح
سید محمد علی یثربی در جای‏گاه مخالف طرح، معتقد است که:
با این‌ تغییر سن‌، منظور نظر تهیه‌کنندگان‌ این‌ قانون‌ تأمین‌ نخواهد شد: «این‌ تغییر سن‌ منحنی‌ داشته‌ که‌ هر زمانی‌ به خاطر یک‌ مشکلاتی‌ که‌ پیش‌ آمده‌ سن‌ را تغییر داده‌اند. وجه‌ صحیح‌ آن‌ این‌ است‌ که‌ ازدواج‌ علاوه‌ بر بلوغ‌ نیاز به‌ رشد و عدم‌ ضرر دارد. این‌ چیزی‌ است‌ که‌ فتوای‌ امام‌ راحل‌ عظیم‌الشأن‌ است‌، وجه‌ فقهی‌ و حقوقی‌ دارد و قاعده‌ لا ضرر که‌ بر همه‌ ابواب‌ فقه‌ حاکم‌ است‌ می‌تواند ملاک‌ موجهی‌ باشد، هم‌ مساله‌ رشد که‌ در متن‌ فقه‌ و در حقوق‌ ما به‌ آن‌ توجه‌ شده‌ است. به گفته ایشان، اگر امروز ما این‌ سن‌ را تغییر بدهیم‌، فردا باز دو مرتبه می‌گویند این‌ سن‌ را بالاتر ببرید، به لحاظ مسائل‌ مختلف‌ یا از لحاظ‌ ظاهر ممکن‌ است‌ بگویند سن‌ را پایین‌تر بیاورید و نقل قول می کنند از آقای‌ دکتر اللهیاری‌ که‌ در یک‌ موردی‌ می‌گفتند، این‌ مساله‌ Psycho,Social ,Prej venile یعنی‌ هم‌ بعد زیستی‌ دارد، هم‌ بعد روان‌شناختی دارد، هم‌ بعد اجتماعی‌ دارد و این‌ مساله‌ از مهمات‌ و فتوا در آن‌ از مشکلات‌ است‌ و اگر ما خود ملاک‌ را در متن‌ ماده‌ وارد بکنیم‌ که‌ ازدواج‌ علاوه‌ بر بلوغ‌، نیاز به‌ رشد و عدم‌ ضرر دارد. البته‌ احراز آن‌ منوط‌ به‌ تشخیص‌ دادگاه‌ است که اگر این‌ مساله‌ مطرح‌ بشود واقعاً نیاز اجتماعی‌ رفع‌ می‌شود». ایشان با تغییر سن موافق هستند ولی با ذکر سن خاص مخالفند.^[۱۵۵]
موسی قربانی مخالف بعدی طرح، دلیل مخالفت خود را این‌گونه توضیح می‌دهند:
مخالفت‌ من‌ به‌ این‌ جهت‌ است‌ که‌ دو بحث‌ دارم‌: یکی‌ این‌که‌ چرا ۱۳ سال‌ و ۱۷ سال‌؟ بالاخره‌ ما تصمیمی‌ که‌ می‌خواهیم‌ بگیریم‌ یک‌ ملاک‌ باید داشته‌ باشد، یا باید بگوییم‌ آن‌چه‌ شرع‌ مقدس‌ فرموده‌ است‌ که‌ خوب‌ مشخص‌ است‌ سن‌ بلوغ‌ چه‌ سنی‌ است‌. یکی‌ هم‌ عرف‌ عقلایی‌ است‌ که‌ در دنیا برای‌ خودشان‌ بر اساس یک‌ حساب‌ و کتابی‌ و یک‌ کار کارشناسی‌ یک‌ سن‌ و سالی‌ را مطرح‌ کردند که‌ معمولاً ۱۸ سال‌ و این‌هاست. ۱۷ سال‌ بر اساس کدام‌ کار کارشناسی‌ و کدام‌ ملاک‌ بدست‌ آمده‌؟ واقعاً برای‌ خود بنده‌ هم‌ مبهم‌ است‌ و همچنین‌ ۱۳ سال‌ در مورد دختران‌، باز بر اساس چه‌ ملاکی‌ بدست‌ آمده‌؟ این‌ هم‌ مبهم‌ است‌. ما یا باید واقعاً آن‌ بحثی‌ که‌ در دنیا مطرح‌ است‌ را بگیریم‌ که‌ آن وقت قاعدتاً این‌ سن‌ نخواهد بود. حداقل‌ ۱۸ سال‌ خواهد بود یا همان‌ شرع‌ را بگیریم‌ که‌ باز هم‌ این‌ سن‌ نخواهد بود. این که‌ بیاییم‌ حد وسط‌ را بگیریم‌، واقعاً فاقد ملاک‌ کارشناسی‌ شده‌ معتبری‌ است‌. من‌ واقعاً ۱۷ سال‌ را نمی‌دانم‌، چرا؟ در هیچ‌ کجا هم‌ شما در قوانین‌ ما ۱۷ سال‌ را نمی‌بینید. چطور می‌شود کسی‌ که‌ می‌خواهد رییس‌ جمهور انتخاب‌ بکند، عضو خبرگان‌ انتخاب‌ بکند، نماینده‌ مجلس‌ انتخاب‌ بکند، با کمتر از ۱۷ سال‌ این‌ اجازه‌ را به‌ او می‌دهیم‌ اما پسری‌ که‌ می‌خواهد برای‌ خودش‌ زن‌ بگیرد، این‌ کمتر از ۱۷ سال‌ امکان‌ ندارد و حتماً باید به‌ دادگاه‌ مراجعه کند تا بخواهد اجازه‌ ازدواج‌ بگیرد! بهر حال قوانین‌ ما باید با هم‌ یک‌ هم‌خوانی و هماهنگی‌ داشته‌ باشد. اگر بحث‌ این‌ است‌ که‌ این‌ رشد اجتماعی‌ و سیاسی‌ ندارد، خوب‌ همه‌جا باید به‌ همین‌ شکل‌ باشد، اگر رشد دارد چطور در یکجا رشد دارد و یک جا رشد ندارد؟!^[۱۵۶]
مطلب‌ دوم‌ این‌که‌ ایرادی‌ که‌ بعد وارد خواهد شد تبصره‌ ماده‌ تغییر پیدا کرده‌ و وقتی‌ تبصره‌ تغییر پیدا کرد معنای‌ آن‌ این‌ خواهد شد که‌ ازدواج‌ افراد غیر بالغ مطلقاً ممنوع‌ است‌. آن وقت افراد بالغ‌ تا این‌ سن‌ نیاز به‌ اجازه‌ دادگاه‌ دارند. چون‌ ماده‌ قبلاً به‌ این‌ شکل‌ بوده‌: «نکاح‌ قبل‌ از بلوغ‌ ممنوع‌ است‌«.^[۱۵۷]
تبصره‌ ـ نکاح‌ قبل‌ از بلوغ‌ با اجازه‌ ولی‌ و به شرط رعایت‌ مصلحت‌ مولی علیه صحیح‌ می‌باشد. ما تبصره‌ را اصلاح‌ کردیم‌ به گونه‌ای که‌ گفتیم‌ برای‌ دختر قبل‌ از ۱۳ سال‌ و برای‌ پسر قبل‌ از ۱۷ سال‌ نیاز به‌ اذن‌ دادگاه‌ دارد. بنابراین‌ ماده‌ به‌ قوت‌ خودش‌ باقی‌ و تبصره‌ اصلاح‌ شده‌ است و معنای‌ آن‌ این‌ خواهد شد که‌ نکاح‌ افراد غیر بالغ مطلقاً ممنوع‌ است‌ حتی‌ با اذن‌ ولی‌ و برای‌ افراد بالغ‌ تا این‌ سن‌ نیاز به‌ اذن‌ دادگاه‌ دارد. بنابراین‌ من‌ فکر می‌کنم‌ که‌ اگر واقعاً رد بشود بهتر است‌ ولی‌ اگر قرار باشد که‌ این‌ رأی‌ هم‌ بیاورد باید اصلاحات‌ اساسی‌ روی‌ آن‌ انجام‌ بشود والا اشکالات‌ عدیده ای برای‌ آن‌ مترتب‌ خواهد بود.^[۱۵۸]

۳) مصوبه نهایی

در نهایت اصلاح موادی از قانون مدنی مصوب ۱۳۷۰ در تاریخ ۰۱/۰۴/۱۳۸۱‌به این صورت به تصویب رسید:
«ماده واحده – ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی موضوع ماده ۲۴ قانون اصلاح موادی از قانون مدنی و تبصره آن مصوب ۱۴/۸/۱۳۷۰ به شرح ذیل اصلاح می‌گردد:
ماده ۱۰۴۱- عقد نکاح دختر قبل از رسیدن به سن ۱۳ سال تمام شمسی و پسر قبل از رسیدن به سن ۱۵ سال تمام شمسی منوط است به اذن ولی به شرط رعایت مصلحت با تشخیص دادگاه صالح».

۴) تحلیل و بررسی بر مبنای سه دیدگاه و قانون اساسی و دیدگاه امام خمینی

مشاهده مى‏گردد قانون‌گذار این ضرورت را دریافته که اجراى بى‏چون و چراى احکام فقهى در خصوص ازدواج بدون در نظر گرفتن مصالح و نیازها و فرهنگ حاکم بر جامعه جز ایجاد مشکلات جدید، نتیجه‏اى به بار نمى‏آورد. بدین جهت از سن بلوغ براى ازدواج روى گردانده و به سن خاصى که به نظر سن رشد براى ازدواج است (۱۳ سال تمام شمسى براى دختران و ۱۵ سال تمام شمسى براى پسران) روی آورده است. براى ازدواج دختران کمتر از ۱۳ سال و پسران کمتر از ۱۵ سال، علاوه بر شرط رعایت مصلحت، نظارت و تشخیص دادگاه صالح را نیز لازم دانسته است. با دقت در محتوای مشروح مذاکرات موافقان و مخالفان طرح آن چه که دریافت می‌شود این است که اولاً این طرح مویدی است بر دیدگاه امام خمینی و از سوی دیگر با حمایت زنان در برابر سنت‌های کهن و غلط در رابطه با ازدواج ونیز حمایت دختران در مقابل سوء استفاده‌ها و خودسری‌های برخی والدین سعی داشته از بروز مشکلات بهداشتی و آسیب های روحی و روانی و اجتماعی دختران بکاهد. لذا می‌توان گفت طراحان این طرح با ارائه آن سعی داشتند گامی در راستای بهبود حقوق زنان و رفع خلاء های قانونی ناشی از ازدواج زودرس دختران صرفاً با صلاحدید پدر بردارند و از سوی دیگر می‌بینیم که باز همان سیستم نظارتی و کنترلی برای زنان به قوت خود باقی است و دختران برای ازدواج با الا جبار نیاز به اذن پدر دارند در صورتی که برای ازدواج پسران نه نظارت و کنترلی وجود دارد و نه اذن پدر. و این جاست که می‌بینیم جنس مؤنث این بار در جای‏گاه یک دختر باز هم قربانی قوانین تبعیضی می‌شود و یک نگاه تفاوت محور جنسیتی به مناسبت دختر بودن بر زنان سایه افکنده است ولی با در نظر گفتن تمامی شرایط فقهی و سیستم قانون‌گذاری در کشور این مصوبه را در نهایت می‌توان مثبت ارزیابی کرده و گامی در بهبود جای‏گاه زنان دانست.

ج) طرح‌ الحاق‌ یک‌ تبصره‌ به‌ ماده‌ ۱۱۳۰ قانون‌ مدنی^[۱۵۹]

ماده‌ ۱۱۳۰ قانون‌ مدنی‌ به‌ زوجه‌ این‌ اختیار را داده‌ در صورتی که دوام‌ زوجیت‌ را با عسر و حرج‌ مواجه‌ دانست‌ به‌ دادگاه‌ مراجعه‌ کند و تقاضای‌ صدور حکم‌ طلاق‌ را به‌ دادگاه‌ تقدیم‌ کند. دادگاه‌ بررسی‌ می‌کند و چنان چه‌ تشخیص‌ داد که‌ زندگی‌ زوجه‌ توأم‌ با عسر و حرج‌ است‌ حکم‌ طلاق‌ را صادر می‌کند.
عنوان‌ عسر و حرج‌ یک‌ عنوان‌ کلی‌ در این‌ ماده‌ است‌.^[۱۶۰]

۱) دیدگاه امام خمینی و قانون اساسی

اصل سوم قانون اساسی بر ایجاد محیطی مساعد برای رشد فضایل اخلاقی، ماده چهل از منع اضرار به غیر جهت اعمال حق خویش و اصل بیست و یک، بر حمایت از مادران در تمام جهات مادی و معنوی و ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده تأکید دارد. با توجه به اینکه در اصل ده نیز خانواده به عنوان واحد بنیادین جامعه معرفی شده، این‌گونه به نظر می‌رسد که قوانین باید در راستای تامین تک تک اعضای خانواده تصویب شوند.

۲) مذاکرات مجلس

۲-۱- دیدگاه موافقان طرح
انصاری موافق طرح می‌گوید:
ماده‌ ۱۱۳۰ قانون‌ مدنی‌ به‌ زوجه‌ این‌ اختیار را داده‌ در صورتی که دوام‌ زوجیت‌ را با عسر و حرج‌ مواجه‌ دانست‌ به‌ دادگاه‌ مراجعه‌ کند و تقاضای‌ صدور حکم‌ طلاق‌ را به‌ دادگاه‌ تقدیم‌ کند. دادگاه‌ بررسی‌ می‌کند و چنان‏چه‌ تشخیص‌ داد که‌ زندگی‌ زوجه‌ توأم‌ با عسر و حرج‌ است‌ حکم‌ طلاق‌ را صادر می‌کند.
عنوان‌ عسر و حرج‌ یک‌ عنوان‌ کلی‌ در این‌ ماده‌ است‌. در نتیجه قضات‌ محاکم‌ و قضاتی‌ که‌ در دادگاه‌ خانواده‌ این‌ پرونده‌ها را رسیدگی‌ می‌کنند، معمولاً در تشخیص‌ موضوع‌ رویه‌های‌ مختلفی‌ را دارند. از طرفی‌ با توجه به‌ اینکه‌ امر طلاق‌ در شرع‌ مقدس‌ اسلام‌ مذموم‌ است‌ و عرف‌ جامعه‌ هم‌ این‌ امر را مذموم‌ می‌داند، معمولاً قضات‌ دادگاه‌های خانواده‌ در تشخیص‌ عسر و حرج‌ بودن‌ موضوع‌ دچار شک‌ و تردید هستند و به‌ سختی‌ این‌ احکام‌ را صادر می‌کنند. لذا رسیدگی‌ به‌ پرونده‌های‌ طلاق‌ در دادگستری‌ و دادگاه‌های خانواده‌ از رسیدگی‌هایی‌ است‌ که‌ معمولاً چندین‌ سال‌ به طول می‌ انجامد و خانمی‌ که‌ این‌ دادخواست‌ را داده‌ و عملاً از شوهرش‌ جدا زندگی‌ می‌کند، باید سال‌ها مسیر بین‌ منزل‌ و دادگستری‌ را طی‌ کند تا ببیند حکم‌ طلاق‌ صادر می‌شود یا خیر.^[۱۶۱]
در جهت‌ رفع‌ این‌ مشکل‌ یعنی‌ کمک‌ به‌ قضات‌ در تشخیص‌ مصادیق‌ عسر و حرج‌ و اتخاذ تدبیری‌ که‌ این‌ پرونده‌ها زودتر به‌ حکم‌ برسد، نمایندگان‌ مجلس‌ پنجم‌ تبصره‌ای‌ را به‌ این‌ ماده‌ اضافه‌ کرده‌اند و در این‌ تبصره‌ مواد نُه‌گانه‌ای‌ را به عنوان مصادیق‌ عسر و حرج‌ آورده‌اند و در مجلس‌ به‌ تصویب‌ رسیده‌ است‌. مصوبه‌ برای‌ تأیید شورای‌ نگهبان‌ رفته‌، شورای‌ نگهبان‌ دو ایراد از این‌ مصوبه‌ گرفته‌ که‌ یکی‌ از ایرادها این‌ است‌ که‌ عناوین‌ مذکور در طرح‌ خودبه خود مساوی‌ با عسر و حرج‌ نیست‌، لذا خلاف‌ شرع‌ شناخته‌ شد.^[۱۶۲]
ایراد شورای‌ محترم‌ نگهبان‌ این‌ است‌ که‌ این‌ مصادیق‌ نسبت‌ به‌ همه‌ افرادی‌ که‌ در پرونده‌ مطروحه‌ هستند، نمی‌تواند عسر و حرج‌ را ایجاد کند. فرض‌ کنید در یکی‌ از این‌ بندهای‌ نُه‌گانه‌ آمده‌ است‌ که‌ «اعتیاد مضر به‌ مواد مخدر باعث‌ عسر و حرج‌ و صدور حکم‌ طلاق است» ولی‌ ممکن‌ است‌ فردی‌ در عین‌ اینکه‌ اعتیاد مضر به‌ مواد مخدر دارد بتواند زندگی‌ خودش‌ را اداره‌ کند و تکالیف‌ زندگی‌ مشترک‌ را به خوبی انجام‌ بدهد. یا در بند اول‌ این‌ تبصره‌ آمده‌ است‌ »اگر مردی‌ شش ماه بدون‌ عذر موجه‌ زندگی‌ خانوادگی‌ را ترک‌ کرد این‌ از مصادیق‌ عسر و حرج‌ است‌ و دادگاه‌ بایستی‌ حکم‌ طلاق‌ صادر کند». ممکن‌ است‌ در عین‌ رسیدگی‌، این‌ خوانده‌ دعوی‌ در دادگاه‌ حضور پیدا کند و مدعی‌ شود که‌ می‌تواند ادامه‌ زندگی‌ را به عهده‌ بگیرد و تکالیف‌ خودش‌ را در خانواده‌ انجام‌ بدهد.^[۱۶۳]
تفاوت‌ موضوع‌ این‌ است‌: در تبصره‌ای‌ که‌ در ابتدا تصویب‌ شده‌ خودبخود احراز مصادیق‌ نُه‌گانه‌ باعث‌ صدور حکم‌ طلاق‌ می‌شود، ولی‌ در تبصره‌ جدید و در تغییراتی‌ که‌ به وجود آمده‌ این‌ موارد در صورتی‌ موجب‌ صدور حکم‌ طلاق‌ خواهد شد که‌ حرجی‌ بودن‌ آن‌ را دادگاه‌ تشخیص‌ بدهد. اگر دادگاه‌ تشخیص‌ حرجی‌ بودن‌ را نداد حکم‌ طلاق‌ را نمی‌تواند صادر کند.^[۱۶۴]
مخالف بعدی انصاری بودند که این‌گونه بحث را پی می‌گیرند:
در محاکم‌ فعلی‌ اگر دادگاه‌ تشخیص‌ عسر و حرج‌ داد، رییس‌ دادگاه‌ طلاق‌ را انجام‌ می‌دهد. این‌ قانون‌ به‌ این‌ جهت‌ در مجلس‌ پنجم‌ آمد که‌ وحدت‌ رویه‌ در کار نبود و محاکم‌ مردم‌ را معطل‌ می‌کردند. ما بسیار فراوان‌ داریم‌، دختر جوانی‌ که‌ ازدواج‌ کرده‌ از همان‌ روز اول‌ گرفتار فرد معتاد لاابالی‌ بوده‌ و الآن سه‌، چهار سال‌ است که راه‌ دادگستری‌ را طی‌ می‌کند، قاضی‌ پرونده‌ می‌گوید برای‌ من‌ اثبات‌ نشده‌ که‌ عسر و حرج‌ است‌، شما عسر و حرجی‌ ندارید. اگر قرار بود با تشخیص‌ رییس‌ دادگاه‌ عسر و حرج‌ اثبات‌ شود احتیاجی‌ به‌ این‌ قانون‌ نبود، ولی در این‌ طرح‌ موارد نُه‌گانه‌ مصداق‌ عسر و حرج‌ می‌باشد و اگر زن‌ تقاضای‌ طلاق‌ کرد تقاضای‌ او مورد قبول‌ واقع‌ می‌شود. از آنجایی که شرعاً طلاق‌ از اختیارات‌ مرد است‌ و زن‌ نمی‌تواند ابتدا تقاضای‌ طلاق‌ بکند، جز در مورد عسر و حرج‌، ما به عنوان یک‌ مرجع‌ عرفی‌ قانون گذاری مصادیق‌ بیّن‌ عسر و حرج‌ را مشخص‌ کردیم‌ در حالی که تعیین‌ موضوع‌، شأن‌ فقیه‌ نیست‌، شورای‌ محترم‌ نگهبان‌ نمی‌تواند بگوید این‌ها از مصادیق‌ عسر و حرج‌ است‌ یا نیست‌، ربطی‌ به‌ شورای‌ نگهبان‌ ندارد. شورای‌ نگهبان‌ می‌تواند بگوید این‌ حکم‌ شرعی‌ است‌ یا نیست‌، یعنی‌ اگر موردی‌ مصداق‌ عسر و حرج‌ بود شرعاً زن‌ می‌تواند تقاضای‌ طلاق‌ کند یا نه‌؟ هیچ‌ فقیهی‌ نگفته‌، نمی‌تواند. شورای‌ نگهبان‌ هم‌ نگفته‌ اگر مصداق‌ عسر و حرج‌ بود زن‌ نمی‌تواند تقاضای‌ طلاق‌ کند. شورای‌ نگهبان‌ وارد بیان‌ مصادیق‌ شده‌ و این‌ شأن‌ فقیه‌ نیست‌ و از اختیارات‌ شورای‌ محترم‌ نگهبان‌ هم‌ نیست‌. مجلس‌ به عنوان جای‏گاه‌ تعیین‌ عرف‌ قانون گذاری برای‌ وحدت‌ رویه‌ و بررسی‌ که‌ در سطح‌ جامعه‌ کرده‌، گفته‌ این‌ها از مصادیق‌ عسر و حرج‌ است‌.^[۱۶۵]
سپس ایشان دو نمونه از مصادیق را ذکر می‌کنند:
«اول؛ “ترک‌ عمدی‌ همسر توسط‌ زوج‌ حداقل‌ به‌ مدت‌ شش ماه بدون‌ عذر موجه‌” که عذر موجه‌ را هم‌ دادگاه‌ تشخیص‌ می‌دهد. یک‌ مرد لاابالی‌ بدون‌ عذر موجه‌ شش ماه زنش‌ را رها کرده‌ و رفته‌، آیا بگوییم‌ این‌ زن‌ همین‌طور بسازد و بسوزد؟ این‌ در زندگی‌ این‌ زن‌ عسر و حرج‌ نیست‌؟»
«دوم‌؛ “اعتیاد مضر به‌ یکی‌ از انواع‌ مواد مخدر»، دوستان‌ کمیسیون‌ قضایی‌ می‌گویند چه‌ اشکال‌ دارد، طرف‌ معتاد به‌ مواد مخدر است‌، ولی‌ می‌گوید من‌ زندگی‌ می‌کنم‌ و خرجتان‌ را می‌دهم‌، خانه‌ برایتان تهیه‌ می‌کنم‌! سپس ایشان در انتقاد به کمسیون قضایی می‌پرسد: مگر نیاز یک‌ زن‌ در زندگی‌ فقط‌ خرج‌ است‌، مگر فقط‌ نان‌ و آب‌ است‌؟ زن‌ می‌خواهد زندگی‌ کند، طرف‌ رفته‌ معتاد به‌ موادمخدر شده‌، دهنش‌ بوی‌ جهنم‌ می‌دهد و اخلاقش‌ بدتر از اهل‌ جهنم‌، ما بگوییم‌ چون‌ او نان‌ و آب‌ خانه‌ را تأمین‌ می‌کند عسر و حرجی‌ در کار نیست‌. یک‌ زن‌ می‌خواهد یک‌ عمر با یک‌ معتاد زندگی‌ کند، مگر نیاز زن‌ در زندگی‌ فقط‌ خوردن‌ و خانه‌ و این‌هاست؟! او شریک‌ زندگی‌ است‌، عواطف‌ و مسایل‌ انسانی‌ چه‌ می‌شود؟ لذا ما گفتیم‌ که‌ اعتیاد مضر به‌ یکی‌ از انواع‌ مواد مخدر هم‌ مصداق‌ عسر و حرج‌ است‌، استنکاف‌ از پرداخت‌ نفقه‌ است‌، ابتلا زوج‌ به‌ یکی‌ از امراض‌ مسری‌ صعب‌العلاج‌ است‌«.^[۱۶۶]
فاطمه‌ راکعی‌ دیگر نماینده موافق طرح بیان می‌دارد:
بر اساس اصل‌ بیست‌ و یکم‌ قانون‌ اساسی‌ که‌ دولت‌ موظف‌ است‌ حقوق‌ زن‌ را در تمام‌ جهات‌ با رعایت‌ موازین‌ اسلامی‌ تضمین‌ نماید و امور زیر را انجام‌ دهد، یکی‌ از آن‌ امور این‌ است‌: «ایجاد زمینه‌های‌ مساعد برای‌ رشد شخصیت‌ زن‌ و احیای‌ حقوق‌ مادی‌ و معنوی‌ او». ایشان تاکید می‌کنند نفس‌ اعتیاد وقتی‌ هست‌ آیا امکان‌ اعتیاد زن‌ و بچه‌ها را در محیط‌ خانواده‌ فراهم‌ نمی‌آورد؟ و آیا واقعاً حقوق‌ مادی‌ و معنوی‌ زن‌ تأمین‌ می‌شود؟ و در ادامه به یکی دیگر از مصادیق مطرح شده اشاره کرده و می‌گوید: یکی‌ دیگر از مصادیقی‌ که‌ ما اعلام‌ کردیم‌ محکومیت‌ قطعی‌ زوج‌ به‌ حبس‌ در اثر ارتکاب‌ جرایمی‌ است که‌ مغایر با حیثیت‌ خانواده‌اش‌ است، آیا وجود این‌ها خودبخود کیان‌ خانواده‌ و شأن‌ معنوی‌ و مادی‌ زن‌ را به خطر نمی اندازد؟^[۱۶۷]

۳) مصوبه نهایی

در نهایت این ماده در تاریخ ۲۹/۰۴/۱۳۸۱ این‌گونه تصحیح و به تصویب رسید:
«ماده‌ واحده‌ ـ یک‌ تبصره‌ به‌ شرح‌ ذیل‌ به‌ ماده‌ ۱۱۳۰ قانون‌ مدنی‌ مصوب‌ ۱۳۷۰/۸/۱۴ الحاق‌ گردید:
تبصره‌ ـ عسر و حرج‌ موضوع‌ این‌ ماده‌ عبارتست‌ از به وجود آمدن‌ وضعیتی‌ که‌ ادامه‌ زندگی‌ را برای‌ زوجه‌ با مشقت‌ همراه‌ ساخته‌ و تحمل‌ آن‌ مشکل‌ باشد و موارد ذیل‌ در صورت‌ احراز توسط‌ دادگاه‌ صالح‌ از مصادیق‌ عسر و حرج‌ محسوب‌ می‌گردد:
۱ ـ ترک‌ عمدی‌ همسر توسط‌ زوج‌ حداقل‌ به‌ مدت‌ شش ماه بدون‌ عذر موجه‌.
۲ ـ اعتیاد مضر به‌ یکی‌ از انواع‌ مواد مخدر.
۳ ـ استنکاف‌ از پرداخت‌ نفقه‌ و عدم‌ امکان‌ بر الزام‌ او به‌ تأدیه‌.
۴ ـ ابتلای‌ زوج‌ به‌ امراض‌ مسری‌ صعب‌العلاج‌ یا هر عارضه‌ دیگری‌ که‌ دوام‌ زناشویی‌ سلامت‌ زوجه‌ را به‌ خطر اندازد.
۵ ـ عقیم‌ بودن‌ زوج‌ به نحوی که‌ مانع‌ اولاد دار شدن‌ زوجه‌ شود.
۶ ـ سوء رفتار و معاشرت‌ زوج‌ در حدی‌ که‌ عرفاً با توجه به‌ اوضاع‌ و احوال‌ اجتماعی‌، اخلاقی‌ و روحی‌ و از نظر مکانی‌ و زمانی‌ برای‌ زوجه‌ قابل‌ تحمل‌ نباشد.
۷ ـ اختیار همسر دیگر در صورت‌ عدم‌ استطاعت‌ برای‌ اجرای‌ عدالت‌.

بعد از جنگ جهانی دوم به مدت تقریباً۴۰ سال ژئوپلتیک به عنوان یک مفهوم و یا روش تحلیل، به علت ارتباط آن با جنگ‎های نیمه اول قرن بیستم منسوخ گردید، هر چند ژئوپلیتیک در این دوره از دستور کار دولت ها در مفهوم قبلی خود خارج شد، اما همچنان در دانشگاهها تدریس می­شد. برای تبدیل شدن نقش فعال جغرافیا در تعریف ژئوپلیتیک به نقش انفعالی سه دلیل عمده قابل ذکر است:

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

اول اینکه جغرافیدانان بعد از شکست آلمان در جنگ، ژئوپلیتیک خاص آلمان را مقصر اصلی عنوان کردند و سیاست‎های آلمان نازی را متأثر از این مکتب می‎دیدند. خود را از مطالعات در مقیاس جهانی کنار کشیده، توجه خود را به دولت ها و درون مرزهای سیاسی بین المللی معطوف داشتند و واژه ژئوپلیتیک بر چسب غیر علمی‎به خود گرفت و از محافل علمی‎و دانشگاهی طرد شد.دلیل دیگری که موجب افول نقش جغرافیا در جنگ سرد شد ظهور استراتژی باز دارندگی هسته ای بود. توانایی پرتاب سلاح‎های هسته ای بوسیله هواپیما و موشک به فاصله‎های دور،باعث شد که دیگر نه فاصله و نه عوامل جغرافیایی مثل ناهمواری ها و اقلیم چندان مهم تلقی نمی‎شدند. دلیل سوم، ظهور ایدئولوژی به عنوان عامل تعیین کننده ی جهت گیری سیاست ها بود. ژئوپلیتیک جنگ سرد و ژئوپلیتیک عصر هسته ای از مشخصات دوره افول ژئوپلتیک هستند (زین العابدین، ۱۳۸۹ : 13).
۲-۱-۳- دوره احیا
بعد از پایان جنگ جهانی دوم جغرافیدانان شرمنده شدند و از آن پس تلاش نمودند جغرافیدانانی که ژئوپلیتیک را در اختیار آلمان نازی (هیتلر) گذاشته اند،کنار گذارند، و نتیجه اینکه حدود ۴۰ سال ژئوپلیتیک طرد شد. تا اینکه در دهه 1980 در جنگ ویتنام^[2] و کامبوج^[3] بر سر تصاحب منطقه ی مکنگ^[4]، گر چه هر دو کشور از بلوک شرق بودند، ایدئولوژی نتوانست جنگ را از بین ببرد. بنابراین، در گزارش این مناقشه و روابط دو کشور، مجدداً از مفهوم ژئوپلتیک استفاده شد و سپس کسینجر^[5] بصورت تفننی از واژه ی ژئوپلیتیک در مسائل جهان استفاده نمود. علاوه بر آن در جنگ ایران و عراق (1988-1980) و اشغال کویت توسط عراق (1991-1990 ) و به ویژه سقوط پرده آهنین در اروپا از سال 1989 موجب پر رنگ تر شدن این مفهوم شد و به خصوص فروپاشی شوروی (سابق) و برجسته شدن ملیت ها این مفهوم را به صورت یک مفهوم کلیدی در عرصه بین المللی قرار داد (زین العابدین،۱۳۸۹ :۲۸).
در حالیکه نامداران جغرافیای سیاسی چون ریچارد هارتشورن و استیفن جونز سخت در تلاش شکوفا ساختن جغرافیای سیاسی در جهان دوران میانه ی قرن بیستم شدند و سیاستمدارانی چون هنری کیسینجر واژه ژئوپلیتیک را دوباره به زبان روزمره سیاسی نیمه دوم قرن بیستم باز گرداند، جهانی اندیشانی چون ژان گاتمن و سوئل کوهن پیروزمندانه جهانی اندیشی جغرافیایی(ژئوپلتیک) را به بستر اصلی مباحث دانشگاهی باز گرداندند.در این زمینه ژان گاتمن^[6] با طرح تئوری «آیکنوگرافی^[7]– سیروکولاسیون^[8]» «حرکت» را در مباحث ژئوپلیتیک در معرض توجه ویژه قرار داد و عوامل روحانی یا عامل «معنوی» را در جهانی اندیشی «اصل» یا «مرکز» دانست و «ماده» یا «فیزیک» را تأثیر گیرنده قلمداد کرد (مجتهد زاده،۱۳۸۶:۹۶).
سائول بی کوهن می‎گوید: موضوعات ژئوپلیتیکی مهمتر از آن بودند که جغرافیدانان آنها را کنار بگذارند و اکنون خیلی از جغرافیدانان با یک تأخیر به او ملحق شده اند و از باز گشت و تجدید حیات ژئوپلتیک به اندازه او استقبال کرده اند.
2-2-رویکردهای جدید ژئوپلیتیک
همه نظریه‎های ژئوپلیتیکی جنبه ژئواستراتژیکی داشته و برای کسب قدرت بر فضای جغرافیایی تأکید داشتند. اما پس از پایان جنگ سرد و با مطرح شدن نظام نوین جهانی بسیاری از دیدگاه های ژئوپلیتیکی جنبه ی کمی‎پیدا کرد و حتی بعضی از این دیدگاه ها در عالم سایبر اسپیس مطرح شدند. در نظام نوین جهانی عده ای در تحلیل ژئوپلیتیکی خود، رویکرد انرژی را مد نظر قرار دادند،عده ای به مسائل زیست محیطی معتقد بودند، بعضی فرهنگ را عامل اصلی ژئوپلیتیک دانستند و بالاخره، عده ای مسائل ژئواکونومی‎را در تحلیل ژئوپلیتیکی خود مورد توجه قرار دادند. می‎توان گفت که معیار‎های قدرت که نظامی‎گری بود، به طور کلی جای خود را با معیار‎های مذکور تغییر داد. یعنی، قبل از پایان جنگ سرد، معیار اصلی قدرت نظامی‎گری بوده و تمام عوامل اقتصادی، اجتماعی به صورت ابزار مورد توجه بوده است.به علاوه مشخصه ی اصلی ژئوپلیتیک دوره جنگ سرد جهان دو قطبی، جهان سوم و کشورهای عدم تعهد بودند، اما در نظریه ی جدید ژئوپلیتیکی، جهان چهارم مطرح است (زین العابدین، ۱۷۱:۱۳۸۹).
۲-2-۱-رویکرد نظم نوین جهانی
اولین بارجورج بوش پدر^[9] رئیس جمهور اسبق آمریکا در جریان جنگ خلیج فارس در1990م نظام نوین جهانی^[10] را مطرح نمود. و در سال 1991 پس از مذاکرات خود در هلسینکی^[11] با گورباچف^[12] و مارگارت تاچر^[13]، رهبران اروپا، سازمان ملل متحد،کشورهای عربی به ویژه خلیج فارس و سایر هم پیمانان خود، نظریه نظام نوین جهانی خود را اعلام نمود (حافظ نیا،۵۳:۱۳۸۵).
این نظام دیدگاه‎های جدید آمریکا را بیان می‎کند. با فروپاشی نظام سیاسی اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق و از بین رفتن رقابت قدرت ها، جهان از این پس صاحب نظام نوینی شود که بر قدرت همه جانبه آمریکا استوار است. قدرت و سلطه آمریکا بر جهان بدون تسلط بر خلیج فارس ممکن نبود. نظام نوین جهانی طرحی جدید برای سلطه بر مناطق مهم جهان توسط آمریکا بود. این نظام به رغم عنوان گول زننده آن، شکل جدیدی از استعمار نو است که جهان را به سوی مخاصمه و تلاطم سوق می‎دهد. جورج بوش پدر نظم نوین جهانی را این چنین تعریف می‎کند: «نظم نوین جهانی می‎گوید که بسیاری از کشورها با سوابق متجانس و همراه با اختلافات، می‎توانند دور هم جمع شوند تا از اصل مشترکی پشتیبانی کنند و آن اصل این است که شما با زور کشور دیگری را اشغال نکنید…» اما آمریکائیها از زمان پی ریزی چنین نظریاتی، کمترین توجهی به آنچه خود معتقدند نداشته اند و تعبیر «نوام چامسکی» نظم نوین جهانی تعبیر تازه ای از توسل به زور و انقیاد مضاعف ملت ها است.تمام ابعاد نظم نوین جهانی بر پایه منافع و توسعه طلبی آمریکا استوار است در عصر نظم نوین جهانی، ثبات و امنیت تقریباً به طور کامل برای هیچ کشوری- حتی آمریکا- وجود ندارد.
2-2-2-رویکرد ژئواکونومی
پایه و اساس ژئواکونومی‎استدلالی است که از طرف ادوارد لوتویک^[14] ارائه شده است. او خبر از آمدن نظم جدیدبین المللی در دهه نود می‎داد که در آن ابزار اقتصادی جایگزین اهداف نظامی‎می‎شوند. به عنوان وسیله اصلی که دولت ها برای تثبیت قدرت و شخصیت وجودی شان در صحنه بین المللی به آن تأکید می‎کنند و این ماهیت ژئواکونومی‎است (عزتی،۱۰۷:۱۳۸۸)
ژئواکونومی‎عبارت ازتحلیل استراتژی­ های اقتصادی بدون درنظر گرفتن سودتجاری،که ازسوی دولتها اعمال می­ شود،به منظورحفظ اقتصادملی یا بخشهای حیاتی آن وبه دست آوردن کلیدهای کنترل آن ازطریق ساختارسیاسی وخط مشیهای مربوط به آن پرداخت. (عزتی،1387: 110)
ژئواکونومی‎رابطه بین قدرت و فضا را مدّ نظر دارد و هدف اصلی آن کنترل سرزمین و دستیابی به قدرت فیزیکی نیست بلکه دست یافتن به استیلای اقتصادی فناوری و بازرگانی است بدین ترتیب به نظر می‎رسد مفاهیم ژئواکونومی‎در رویارویی با مسائل قرن 21 از کارآیی مناسبی در مقیاس جهانی برخوردار خواهد بود (واعظی،1388 :32)
ژئواکونومی‎رابطه بین قدرت وفضا را بررسی می‎کند. فضای بالقوه ودرحال سیلان همواره حدود ومرزهایش درحال تغییروتحول است،ازاین رو آزادازمرزهای سرزمین وویژگیهای فیزیکی ژئوپلیتیک است.درنتیجه تفکر ژئواکونومی‎شامل ابزارآلات لازم وضروری است که دولت می‎تواندازطریق آنها به کلیه اهدافش برسد.(عزتی،1387: 110)
ژئواکونومی‎و ژئوپلیتیک دارای تفاوتهای اساسی با هم می‎باشند،اول اینکه ژئواکونومی‎محصول دولت ها وشرکتهای بزرگ تجاری با استراتژیهای جهانی است درحالی که این خصیصه در ژئوپلیتیک نیست. نه دولت ونه شرکتهای تجاری هیچ نقشی درژئوپلیتیک ندارندبلکه یکپارچگی اتحادیه ها،منافع گروهی وغیره برپایه نمونه‎ های تاریخی با عملکردی نامرئی دراستراتژیهای ژئوپلیتیکی پایه واساسی برای همه صحنه‎های ژئوپلیتیکی هستند.
دوم اینکه هدف اصلی ژئواکونومی‎کنترل سرزمین ودستیابی به قدرت فیزیکی نیست بلکه دست یافتن به استیلای تکنولوژی وبازرگانی است. ازلحاظ کاربردی بایدگفت که مفهوم وعلم ژئوپلیتیک می‎تواند درنشان دادن راه وروش‎هایی برای پایان دادن به نزاعها ودرگیری ها ودرمجموع اختلافات نقش اساسی داشته باشددرحالی که ژئواکونومی‎ازچنین ویژگی برخوردارنیست(عزتی،1387: 112)
2-2-3- رویکرد ژئوکالچر
ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرایند پیچیده ای از تعاملات قدرت،فرهنگ، و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگها همچون سایر پدیده‎های نظام اجتماعی همواره در حال شکل­ گیری، تکامل،آمیزش، جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرا فیایی کره زمین اند.به عبارت دیگر ژئوکالچر ترکیبی از فرایند ‎های مکانی – فضایی قدرت فرهنگی میان بازیگران متنوع و بی شماری است که در لایه‎های مختلف اجتماعی و درعرصه محیط یکپارچه سیاره زمین به نقش آفرینی پرداخته و در تعامل دائمی‎با یکدیگر بسر می­برندو بر اثر همین تعامل مداوم است که در هر زمان چشم انداز فرهنگی ویژه خلق می‎شود.از این رو ساختار ژئو کالچر جهانی بیانگر موزاییکی از نواحی فرهنگی کوچک و بزرگی است که محصول تعامل‎های مکانی – قضایی قدرت فرهنگی اند که در طول و موازات یکدیگر حرکت می‎کنند (دیلمی‎معزی،2:1387).
ژئوکالچر پدیده ای است که بر شالوده نظام اطلاع رسانی نوین و یا صنایعی استوار است که به تولید محصولات فرهنگی مبادرت می‎ورزد وظیفه این صنایع تولید انبوه محصولات فرهنگی است. نظام سلطه فرهنگی در جهان کنونی در کنار نظام سلطه اقتصادی یا سیاسی از عناصر اصلی نظام ژئوپلیتیک جهانی می‎باشند. امروزه منطق حاکم بر فرایند‎های ژئوکالچر جهانی بر اشکال پیچیده و تکامل یافته تر شیوه‎های رقابتی مبتنی است. این فرایند در عین نافذ بودن، مدام در تکامل می‎باشد
پدیده‎های فرهنگی به دلیل خصیصه‎های مکانی شان همواره میل به ثبات و پایداری در مقابل نوآوری ها دارند که می‎توان به تلاش جوامع سنتی و حفظ میراث فرهنگی و آداب و سنن و نمادهای تاریخی و … اشاره کرد. از طرفی الگوهای تمدنی به واسطه ماهیت فضائیشان در جهت سرعت بخشیدن به تغییرات فرهنگی و زدودن مرزهای قراردادی هستند(حیدری،۱۳۸1 :۱۶۸).
۲-2-4- رویکرد ژئوپلیتیک زیست محیطی
مسایل ژئوپلیتیک زیست محیطی از اواخر قرن بیستم به موضوع اصلی فعالیت­ها و نگرانی­ها بین گروه‎های انسانی و بازیگران ملی و فراملی در سطوح منطقه ای و جهانی تبدیل شده است. محیط زیست بشری در سطوح محلی، ملی، منطقه ای و جهانی دستخوش مخاطرات گردیده است. این مخاطرات در سه بعد: کاهش و کمبود منابع، تخریب منابع و آلودگی محیط زیست تجلی یافته است. از دید ژئوپلیتیک، کمبود منابع زیست محیطی یا محروم کردن انسانها از زیستن در مکان مورد علاقه آنها رقابت و کنش متقابل بین گروه‎های انسانی و بازیگران سیاسی در سطوح مختلف را در پی دارد.(www.civilica.com).
طی چند دهه گذشته، افزایش جمعیت، گسترش دامنه مداخلات بشر در طبیعت برای تأمین نیازهای فزاینده از منابع کمیاب طبیعی، گسترش رویکرد سودانگاری در غالب طرح‎های توسعه ای، بی پروایی نسبت به جستار پایداری محیط زیست در ساخت سازه ها و زیر ساخت ها و مانند آن،پیامدهای ناگواری همانند گرمایش کروی، ویرانی لایه ازن، پدیده ال نینو، طوفانهای سهمگین، بالا آمدن سطح آب دریاها، گسترش گازهای گلخانه ای، خشکسالی، سیل، فرو نشست زمین، کاهش آب شیرین، بیابان زایی، کاهش خاک مرغوب، آلودگی هوا، باران‎های اسیدی، جنگل زدایی و نابودیت تنوع زیستی، نشانه‎هایی از جهانی شدن پیامدهای فروسایی محیط زیست در سطح فروملی و فراملی و جهانی بودن بوده اند. تداوم وضعیت موجود،آینده زیست و تمدن فراروی بشر را مبهم و نامطمئن کرده است.نگرانی از این وضعیت به همراه شرایط نا مطلوب کنونی، در طرح رویکردهایی همانند امنیت زیست محیطی، ژئوپلیتیک انتقادی، ژئوپلیتیک زیست محیطی، توسعه پایدار بسیار اثر گذاشت. با توجه به این که مفهوم «جهان» از مقیاس‎های مطالعاتی دانش یاد شده است، مرزهای محلی و ملی را در نوردیده اند، محیط زیست سویه ای ژئوپلیتیک یافته است (کاویانی،۱۳۹۰: ۸۵).
2-2-5-رویکرد ژئوپلیتیک انتقادی
در مورد ماهیت و چیستی ژئوپلیتیک انتقادی نظریه‎های مختلفی ارائه شده است. عده ای از نظریه پردازان، ژئوپلیتیک انتقادی را در مقایسه با ژئوپلیتیک سنتی، که به دلیل سوء استفاده از شواهد جغرافیایی به نفع مقاصد امپریالیستی لکه دار گردیده، از لحاظ علمی‎مستقل و بی طرفانه می‎دانند که می‎تواند با دیدگاهی متعالی به امور جهانی نگریسته و تحقیق عینی بپردازد(مویر،220:1379). عده ای را باور بر این است که ژئوپلیتیک انتقادی در جستجوی آشکار کردن سیاست­های پنهان دانش ژئوپلیتیک است (میرحیدر،42:1386)
از اوایل1970، شاهد ظهوررویکردی نوین به نام «ژئوپلیتیک انتقادی^[15]»هستیم.دانشمندان ژئوپلیتیک چون اتوتایل^[16] ومیشل فوکو را می‎توان ازپیشگامان این حرکت نوین دانست. این دانشمندان به طور همزمان، هم از ژئوپلیتیک انتقاد کردند و هم خود از اندیشمندان این عرصه بودند. این افراد، سیاست اندیشمندانه خود را بر «ضد ژئوپلیتیک» تعریف کرده و با وجود این، در چارچوب زیر بنایی مفاهیم ژئوپلیتیک کار می‎کردند (مویر،۳۷۸:۱۳۷۹).
محققین ژئوپلیتیک انتقادی تمایل دارند بجای تمرکز بر شناسایی عوامل جغرافیایی مؤثر بر شکل گیری قدرت دولتها و سیاست خارجی ایشان، از یک سو دریابند که سیاستمداران چگونه «تصاویر ذهنی» خود را از جهان ترسیم نموده اند و این بینش ها چگونه بر تفاسیر آن ها از مکان‎های مختلف تأثیر می‎گذارند؟ ژئوپلیتیک انتقادی به عنوان نظریه ای نسبتاً جدید که توانسته است خود را بر اساس مؤلفه‎های حاکم میان بازیگران روابط بین الملل، نظام مند سازد، چارچوبی مناسب برای فهم ژئوپلیتیکی جدید، به دور از عناصر سختی هم چون مرز و مکان ایجاد کرده است. بر اساس فهم برخی از موضوعات، بدون توجه به بعضی مسائلی که طبق نظریات سنتی غیرمرتبط می‎نمودند، امری ناقص خواهد بود. از منظر ژئوپلیتیک انتقادی، استراتژی قدرت همیشه نیازمندبه کارگیری فضا وهمین سبب گفتمان می­باشد. (www.javanemrooz.com)
رویکرد انتقادی، کوشش منتقدانه برای کشف ساختارهای جامعه معاصر است که ضمن نقد زیربنایی رویکردهای رایج در شناخت جامعه به تبیین کاستی ها ی روش شناسی آنها می‎پردازند و شیوه‎های اثبات گرایی (پوزیتیوسیتی) را در مطالعه جامعه نقد می‎کند و بر این انگاره استوار است که صرف تجربه و روش‎های تجربی کافی نیست و نباید مطالعه جامعه را همسان با مطالعه طبیعت انگاشت. هدف نظریه پردازان مکتب انتقادی، ایجاد دگرگونی‎های فرهنگی و روشنگرانه برای کاهش نابرابری‎های جهانی، برقراری عدالت بین المللی، احترام به تفاوت ها و گرایش به ارزش‎های فرهنگی جدیدی است که بر فرایند تعامل موجود در صحنه‎های اجتماعی و تمدنی حاکم شود و تعامل و عمل را در چارچوب ارزشهای موجود رهبری کند (مشیر زاده،۱۳۸۴ :۲۲۱).
هر چند ژئوپلیتیک به مطالعه روابط متقابل جغرافیا، قدرت سیاست و کنش‎های ناشی از ترکیب آنها با یکدیگر می‎پردازد (حافظ نیا،۳۶:۱۳۸۵). اما امروزه گفتمان آن تابعی از چالش‎های برخاسته از «جهانی شدن‎های اقتصادی»، «انقلاب اطلاع رسانی» و«خطرات امنیتی جامعه جهانی» است (مجتهد زاده،۱۲۸:۱۳۸۱)و بالاخره ژئوپلیتیک انتقادی در جستجوی آشکار کردن سیاست‎های پنهان دانش ژئوپلیتیک است.مباحث ژئوپلیتیک مقاومت و آنتی ژئوپلیتیک از جمله مباحث مهم در پژوهش ها و نوشته‎های مربوط به ژئو پلیتیک انتقادی می‎باشد.این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که مقاومت می‎باشد بیشتر توجه می‎کند. و عاشورا به عنوان عالیترین و متعالی ترین صحنه ژئوپلیتیک مقاومت از چنان ماندگاری و جاودانگی برخوردار بوده و هست که امروزه و در قرن بیست و یکم وهزاره سوم نیز توان تحریک و به غلیان در آوردن جنبش‎های مقاومت را دارد. بسیاری از نهضت ها و مقاومت ها در دنیای اسلام و حتی غیر اسلام الگوی مقاومت خود را از عاشورا الهام گرفته اند. (باباخانی،38:1392)
2-3-اندیشه ملی گرایی
ملی گرایی مفهومی‎کاملا سیاسی دارد. این مفهوم به عنوان یک اندیشه و فلسفه سیاسی تلقی می­ شود. اندیشه‎ای که در هر ملتی ریشه در هویت ملی و میهن دوستی آن ملت دارد. در حالی که مفهوم میهن دوستی و دلبستگی به هویت میهنی مفاهیم غریزی و کهن هستند، ناسیونالیسم پدیده ای فلسفی و نوین محسوب می‎شود که از سوی اروپای بعد از انقلاب صنعتی به جهان بشری معرفی شده است. در این راستا هنگامی‎که جنگ جهانی اول و جنگ‎های بزرگ قبل از آن بیشتر با انگیزه میهن دوستی شروع شده بود، جنگ جهانی دوم حاصل برخورد اندیشه‎های ناسیونالیستی بود.(حافظ نیا و همکاران،210:1389)
ناسیونالیسم به وابستگی مردم یک منطقه که براساس یک احساس مشترک به وجود آمده گفته می­ شود این احساس مشترک ممکن است علل تاریخی، فرهنگی، نژادی، جغرافیایی و غیره داشته باشد. ناسیونالیسم در حقیقت ملاتی است که گروه‎های مختلف را به هم پیوند داده و واحدی به نام ملت را به وجود می‎آورد. (روشن و فرهادیان،242:1385)
میهن دوستی و دلبستگی به هویت میهنی مفاهیم غریزی و کهن هستند. ناسیونالیسم یا ملی گرایی مفهومی‎کاملاً سیاسی است که از سوی اروپای بعد از انقلاب صنعتی به جهان بشری معرفی شد. از نظر واژه شناسی ناسیونالیسم از ریشه ناسی(Nasci)آمده است این واژه لاتین متولد شدن معنی می‎دهد و نظریه تکاملی ایده ناسیونالیسم را تأیید می‎کند.(حافظ نیا و همکاران،210:1389)
اگر ناسیونالیسم بر مبنای برگشت به ارزشهای جاهلی و اساطیری باشد، ارتجاعی محسوب می‎شود و اگر بر مبنای یک احساس انسانی و فرهنگ خلاق باشد، مترقیانه خواهد بود. مفهوم ناسیونالیسم در قرن نوزدهم و بیستم به طور گسترده ای از اروپا به سایر نقاط و از جمله خاورمیانه انتشار یافت. افکار ناسیونالیستی به دلایلی چند در نیمه دوم قرن نوزدهم در خاورمیانه، گسترش یافت.
اول: افتتاح مدارس جدید درمصر، لبنان وسوریه
دوم: اختراع چاپ که به دنبال خود آگاهی از امور سیاسی را افزایش داده و مشوق احیای فرهنگی- ادبی شد.
سوم: تجزیه امپراطوری‎های قدیم که به دنبال خود، خود مختاری گروه‎های ملی را به دنبال داشت.(درایسدل و بلیک،77:1386)
با شروع قرن بیستم ناسیونالیسم به یک قدرت عمده سیاسی در خاورمیانه تبدیل شد و تأثیرات آن زمانی به اوج خود رسید که ناسیونالیسم ترک، عرب، ایرانی و یهود به طور همزمان در این منطقه ظهور کردند، از عوامل اصلی که سبب بروز شکاف و اختلاف در میان شیعیان منطقه خاورمیانه شده، اندیشه‎های ناسیونالیستی پیروان این مذهب در کشورهای مختلف می‎باشد. تنوع نژادی و قومی‎شیعیان ساکن در منطقه خاورمیانه الهام بخش اندیشه‎های ناسیونالیستی در میان آنان گردیده و این امر واگرایی و فقدان وحدت مذهبی در بین آنان را به دنبال دارد. ویژگی عمومی‎ناسیونالیسم تأکید بر برتری هویت ملی بر دعاوی مبتنی بر طبقه، دین و مذهب است و بر این اساس عوامل زبانی، فرهنگی وتاریخی مشترک به همراه تأکید بر سرزمین خاص، هویت بخش گروهی از مردم می‎شود.
بدین ترتیب ایدئولوژی ناسیونالیسم با تأکید بر نژاد و زبان در جهان اسلام که مرکب از انواع زبانها و نژادها ی گوناگون است، یکی از عوامل اصلی واگرایی تلقی می‎گردد. تجارب تاریخی گویای این واقعیت است که حتی پان عربیسم از ادعای نهضت وحدت سراسری اعراب نتوانست در جوامع و کشورهای عربی ایجاد وحدت نماید و طی جنگهای اعراب اسرائیل و با شکست اعراب اعتبار خود را از دست داد. به طوری که در جریان جنگ 1991 آمریکا و متحدین با عراق برخی کشورهای عرب برای آزادی کویت به یک کشور دیگر عرب(عراق)، حمله ور شدند(صفوی،202:1387).
2-4-میهن خواهی
میهن خواهی یا وطن دوستی فلسفه سیاسی ویژه ای نیست، بلکه غریزه ای است که از حس اولیه ی تعلق داشتن به مکان و هویت ویژه ای آن و حس دفاع از منافع اولیه ی فردی در آن مکان ویژه ناشی می‎شود. گونه ی اولیه ی خودنمایی این غریزه کم و بیش در همه ی حیوانات قابل مشاهده است. بیشتر حیوانات محدوده‎های مشخصی را برای جولان دادن و منافع اختصاصی، فردی یا گروهی خود در نظر گرفته و به آن دلبستگی و تعلق می‎یابند و دخالت و تجاوز دیگران را در آن با سرسختی دفع می‎کنند. (مجتهدزاده،70:1381). مفهوم میهن از انگیزه‎های سیاسی دور است و از حد غریزه ی طبیعی خارج نمی‎شود. میهن خواهی یا میهن دوستی تا آن اندازه طبیعی و غریزی است که با تعلقات معنوی انسان درآمیخته و جنبه ی الهی به خود می‎گیرد و به گونه ی مفهوم مقدس خودنمایی می‎کند.
2-5- مفهوم ملت
جمع افرادی که از پیوندهای مادی و معنوی ویژه و مشخصی برخوردار باشند و با مکان جغرافیایی ویژه ای، «سرزمین سیاسی یکپارچه و جداگانه» همخوانی داشته باشند و حاکمیت حکومتی مستقل را واقعیت بخشند، ملت آن سرزمین یا کشور شناخته می‎شوند. بدین ترتیب ملت و ملیت پدیده‎های سیاسی هستند که در رابطه مستقیم با سرزمین واقعیت پیدا می‎کنند و این اصطلاحات در حالی که مباحث سیاسی هستند، جنبه ای کاملاً جغرافیایی به خود می‎گیرند. (مجتهدزاده،65:1381).
در زبان‎های اروپایی واژه ملت از کلمه(natio) مشتق شده و بر مردمانی دلالت دارد که از راه ولادت با یکدیگر نسبت دارند و از یک قوم و قبیله هستند. ملت به مجموعه ای از افراد ساکن در فضای جغرافیایی مشخص و محدود از حیث سیاسی اطلاق می‎شود که بر اساس عوامل و خصیصه‎هایی نظیر تبار، تاریخ، فرهنگ، دین، مذهب، سرزمین، قومیت، زبان و …نسبت به یکدیگر احساس همبستگی می‎کنند و خود را متعلق به یک ما می‎دانند.(حافظ نیا و همکاران،108:1389)