فناوری های اطلاعات دو قابلیت عمده برای مدیریت دانش را فراهم می‌کنند : اول به وسیله آشکار کردن دانش می‌توانند یک سیستم خبره و یا پشتیبانی تصمیم گیری را ایجاد کنند و دوم کمک می‌کند که افراد با تخصص های ویژه در جریان فعالیت یکدیگر قرار گیرند و امکان ارتباط سریع آن ها فراهم شود. (منوریان و همکاران،۱۳۸۶)

۲-۲-۳-۱- کارکرد های فناوری اطلاعات

فناوری اطلاعات می‌تواند شش و ظیفه زیر را انجام دهد:

دریافت، پردازش، ایجاد، ذخیره سازی، بازیابی و انتقال کارکرد های فناوری اطلاعات هستند. (مقیمی، رمضان، ۱۳۹۲،۱۷۱)

پاره ای از تکنولوژی های مورد استفاده برای مدیریت دانش به شرح زیر می‌باشد:

انتشارات الکترونیکی:

با توجه به اهمیت سهیم شدن در دانش ، در تلاش های مترتب به مدیریت دانش، انتشارات نقش حساس و مهمی ایفا خواهد کرد. یکپارچه شدن انتشارات الکترونیکی پیوسته با مدیریت دانش به سازمان این امکان را می‌دهد تا اطلاعات و دانش را در شکلی سازگار و قابل دسترس، بدون توجه به منبع، مؤلف یا مکان به سرعت ارائه دهد. ( سرلک و فراتی،۱۳۸۷، ۲۳۸)

اینترانت:

شبکه های درون سازمانی است که با بهره گرفتن از پروتکل اینترنت نه تنها باعث تسهیم اطلاعات می شود بلکه از طریق جستجوگر های وب باعث مشاهده اطلاعات سازمان می شود. (فاتح و همکاران،۱۳۹۰،۷۵)

سیستم خبره:

عبارت است از قرار دادن دانش و مهارت یک متخصص در رایانه و سپس انجام پردازش، اتخاذ تصمیم هوشمند و نظر مشاوره ای از طریق سیستم. (فاتح و همکاران،۱۳۹۰،۷۴)

ابر داده:

اطلاعات ساده ای است که به یک سند اضافه می شود و باعث تسهیل استفاده و دسترسی به اطلاعات آن سند می شود. (فاتح و همکاران،۱۳۹۰،۷۶)

گروه افزار:

گروه افزار مانند اسناد لوتوس به عنوان قطعات مهمی از مجموعه مدیریت دانش پدیدار شده اند. گروه افزار داانش ضمنی افراد و گروه ها را بعد از اینکه دانش صریح به صورت سند درآمد یا از طریق صورتی از مباحث رایانه ای پیوسته در آمد در اختیار می‌گیرد. گروه افزار مباحث موقتی و رسمی را در اختیار گرفته آن ها را به گونه ای ساختار می‌دهد که به طریق مختلف مورد کاوش و دسترسی قرار گیرند. این امر اجازه می‌دهد مباحث از فاصله های دور دست و خارج از زمان واقعی شکل بگیرند.( سرلک و فراتی،۱۳۸۷، ۲۳۸)گروه افزار چیزی بیش از پست الکترونیکی است. اگر چه پیام رسانی پست الکترونیک قسمت عمده گروه افزار می‌باشد، گروه افزار علاوه بر پیام رسانی، ساز و کاری برای جمع‌ آوری، ذخیره سازی اطلاعات، سازماندهی و جستجوی آن اطلاعات و در دسترس قرار دادن اطلاعات در شکلی کلی و یا بر مبنای گزینشی فراهم می آورد. (رادینگ،۱۳۸۹،۱۷۲)

پایگاه های داده ای:

دانش در پایگاه های داده ای ذخیره می شود. در اینجا افراد مجاز می‌توانند بدان دسترسی یافته، آن ها را به هنگام و مدیریت نمایند. (رادینگ،۱۳۸۹،۱۵۷)

پایگاه های داده از جمله پایگاه های داده شیئی و رابطه ای مزایایی را در ذخیره سازی اطلاعات چند رسانه ای کاملا پیچیده، همچون قابلیت های اجرایی دودویی، تصویر، صدا و ویدئو عرضه می‌کنند. ( سرلک و فراتی،۱۳۸۷، ۲۳۸)

پایگاه داده ها مجموعه ای از ذاده های رایانه ای سازماندهی شده و ذخیره شده به نحوی است که بازیابی آسان را تسهیل می‌کند(مک لوید،۱۳۷۸،۳۰۶)

موتور های جستجو و بازیابی اطلاعات:

با ورود شبکه های اینترنت، اینترانت و اکسترانت متشکل از خدمات رسانه ها یا سرورهایی که دربرگیرنده ده‌ها هزار صفحه اطلاعات می‌باشند، جستجوگران دانش دریافته اند که به ابزارهایی نیاز دارند که بتواند حجم عظیمی از اطلاعات در دسترس بر روی شبکه را بررسی کند. مشکل تنها تعیین محل اطلاعات نیست بلکه یافتن اطلاعات درست می‌باشد. البته موضوع اصلی مربوط به یافتن اطلاعات درست نیست بلکه یافتن دانشی است که آن ها برای حل مشکلات خاص به آن نیازمندند. راه حل این مشکلات موتورهای جستجو و بازیابی اطلاعات است ( سرلک و فراتی،۱۳۸۷، ۲۳۸).

۲-۲-۳-۲- ابعاد فن آوری اطلاعات

سودمندی درک شده (برداشت ذهنی از مفید بودن)

احتمال ذهنی شکل گرفته در کاربران درباره مفید بودن انواع فناوری‌های اطلاعاتی در دسترس در محیط کار برای انجام وظایف است؛ بدین ترتیب که هر چه این فناوریها عملکرد کاری آن ها را در بستر سازمانی بهبود بخشند، مفیدتر بوده و در نتیجه بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند (دیویس و همکاران، ۱۹۸۹).

به میزانی که هر شخص، معتقد است که استفاده از سیستمی خاص، بر سطح عملکرد او می‌افزاید اطلاق می شود، یعنی تاثیر گذاری فناوری از نظر شخص بر بهره گیری بیشتر از امکانات موجود در شرایط مساوی چه میزان است؟ (ونکتاش و همکاران ۲۰۰۳).

میزان اعتقاد کارکنان نسبت به( مفید بودن IT، بهبود کیفیت کار، افزایش بهره وری، تسریع در انجام وظایف، آسانی و سهولت در انجام وظایف، افزایش میزان دستیابی به ‌هدف‌های‌ شغلی).

سهولت درک شده (برداشت ذهنی از آسانی استفاده):

احتمال ذهنی شکل گرفته در کاربران درباره آسانی استفاده از انواع فناوری‌های اطلاعاتی در دسترس در محیط کار برای انجام وظایف است، بدین ترتیب که فناوری‌های فوق هر چقدر به تلاش کمتری برای یادگیری و نحوه استفاده از آن ها نیاز داشته باشند، بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند( دیویس و همکاران، ۱۹۸۹).

به عنوان میزانی از باور هر عضو سازمان به اینکه استفاده از سیستمی خاص، بدون سختی و بی نیاز از تلاش زیاد است تعریف می شود. به عبارت دیگر، کاری که ساده تر به نظر می‌آید، احتمال پذیرش بیشتری توسط کاربران دارد(ونکتاش و همکاران، ۲۰۰۳).

میزان باور کارکنان نسبت به( آسانی استفاده از IT، آسانی کسب مهارت، انعطاف پذیری، برقراری ارتباط واضح و قابل فهم، استفاده راحت در تمامی موارد مورد نیاز، آسانی یادگیری).

نگرش نسبت به کاربرد فناوری

دیدگاه کارکنان نسبت به (سودمند بودن کاربرد IT، خوشایند بودن کاربرد آن، مناسب بودن کاربرد آن).

تمایل به استفاده از فناوری

میزان علاقه مندی و گرایش کارکنان نسبت به (استفاده از IT در آینده، استفاده در صورت دسترسی، کاربردIT به صورت مداوم، کاربرد آن برای انجام وظایف).

۲-۲-۴- منابع انسانی

در عصر دانش، اغلب سازمان ها درک کرده‌اند که موفقیت آن ها نه به دلیل دارایی های فیزیکی بلکه به خاطر تجارب و مهارت کارکنان می‌باشد. سازمان ها متوجه شده اند که دانش آن ها ‌در مورد نحوه انجام دادن امور به عنوان یک دارایی مهم تلقی می شود که بایستی مانند دیگر دارایی های ارزشمند سازمان، این دارایی را نیز اداره کرد(واتسون،۲۰۰۳)

گام های پیشنهادی ورثینگتون برای عفو و گذشت

گام اول : یادآوری، رویداد رنجش را به روشن ترین و عینی ترین شکلی که می توانید به یاد آورید.

گام دوم : همدلی با فرد رنجاننده است . سعی کنید خود را به جای فرد رنجانیده بگذارید و دیدگاه او را درک کنید که چرا این شخص شما را رنجانده و به شما آسیب زده است. همدلی کار آسانی نیست.

گام سوم : بخشش است. به یاد آورید که به کسی صدمه زده بودید و احساس گناه می کردید چگونه آن شخص شما را بخشید. بخشش باعث می شود شخص بخشاینده نیز احساس بهتری کند احساسی از شادی، صلح و همنوایی با هستی .

گام چهارم : متعهد کردن خود به ابزار آشکار عفو و بخشش است.

مراحل بخشش

ما در چهار مرحله آدمها را می بخشم، اگر بتوانیم از همه این مراحل بگذریم، به نقطه عطف آشتی می‌رسیم .

اولین مرحله : رنجش است وقتی کسی به قدری ظالمانه و عمیق شما را می رنجاند که نمی توانید فراموش کنید در واقع شما را به زور وارد اولین مرحله بحرانی بخشیدن می کنید.

دومین مرحله : نفرت است، شما نمی توانید خاطره این را که چقدر رنجیده اند را از یاد ببرید نمی تواند آرزو کنید کسی که شما را رنجانده است، درست به اندازه خود شما رنج ببرد.

سومین مرحله : شفاست، در این مرحله قادر خواهید بود کسی که شما را رنجانده است از دیدگاه جدیدی ببینید. شما جریان رنج را به سوی دیگری بر می گردانید تا در واقع خودتان دوباره آزاد شوید.

چهارمین مرحله : پیوند دوباره است. شما کسی را که آزرده خاطرتان ‌کرده‌است بار دیگر به زندگی خود فرا می خوانید (موسوی، ۱۳۸۶).

چهار مرحله بخشش از نظرانرایت

۱-کشف (آشکار سازی): افزایش آگاهی مراجع از عوامل روانشناختی بازدارنده و نیز اصلاح جهان بینی آن ها نسبت به فرد خطاکار است. قربانی از درد عاطفی که در نتیجه رنجش ایجاد می شود آگاه شده و در خود نیاز به تلافی و غیر عادلانه بودن و بخشش را احساس می‌کند.

۲-تصمیم گیری^[۳۹]: هدف تشویق مراجع به در نظر گرفتن بخشش به عنوان یک پاسخ فعال به رنجش خویش و متعهد شدن به آن است. قربانی به منظور ترک تفکر تلافی جویانه تصمیم به بخشش می‌گیرد.

۳-مرحله عملی^[۴۰]: یعنی چارچوب بخشی مجدد رنجش، همدلی با فرد خطاکار و پذیرش رنج است. این مرحله نیاز دارد که قربانی داستان خیانت کار را به طور شناختی طرح کند به منظور اینکه به طور احساسی متجاوز را شناسایی کند و به طور اخلاقی متعهد شود که درد خود را از آزادی که در نتیجه رنجش متخلف احساس کرده به او بازگرداند.

۴- مرحله نتیجه یا عمق بخشی^[۴۱] : فرد به منافع شخصی خود متوجه می شود. یعنی شخص آسیب دیده معنی عمیقی از ظلم و مراحل بخشش را در می‌یابد( همیری، ۱۳۹۱).

دیگران را ببخشیم تا سالم بمانیم

از نظر دکتر دین اورنیش^[۴۲] برترین کار برای خودتان، بخشیدن دیگران است. نتایج تحقیقات حاکی از آن است که بخشش حداقل می‌تواند از دو طریق تأثیرات مطلوبی به جای گذارد. یکی کاهش استرس ناشی از نبخشیدن (کینه توزی) است که آمیزه ایی از ترشرویی، عبوسی، خشم، خصومت، نفرت و ترس ایجاد می‌کند. این حالات تأثیرات فیزیولوژیک خاصی مانند بالا بردن فشار خون و اختلالاتی همچون بیماری‌های قلبی – عروقی، اختلال در سیستم ایمنی بدن و احتمالاً اختلال در کارکردهای سیستم عصبی و حافظه از خود به جای می‌گذارد.هرگاه کینه را به دل خود راه بدهید خود را در معرض یک مسأله حاد جسمانی قرار داده اید. ‌بر اساس تحقیقات انجام شده معلوم گشته که افرادی که با دوستان، آشنایان و بستگان خود ارتباط بهتر، بیشتر و مطلوب تری دارند، نسبت به دیگر افراد از سلامت بیشتری برخوردارند و این فایده دوم بخشش است.

ورثینگتون میان بخشش و بخشش عاطفی تمایز قائل شده است . از نظر او بخشش عقلی، آشتی و مصالحه با فردی مقصر است اما بخشش احساسی یا عاطفی یک پذیرش درونی است و بخشش ما را ملزم نمی کند که عدالت را نادیده بگیریم یا حق تحقیر و اهانت را به دیگران دهیم . خشم نیز جزئی از احساسات انسان است اما نباید عنصری ثابت و پایدار در زندگی یک فرد باشد بدین مفهوم وقتی از بخشش صحبت می شود، منظور تأیید رفتار دیگران نیست، بلکه منظور این است که درد و رنج را از درون خود بیرون کنیم (مشتاق ، ۱۳۹۰).

بسیاری از تحقیقات نشان می‌دهد که بخشش به طور مستقیم بر هیجان عصبانیت به وسیله کاهش شدت آن در قلب و فکر اثر می‌گذارد . همچنین هر وقت بخشش نسبت به یک نارضایتی یا تجربه آسیب زای زندگی کسی به طور موفقیت آمیز به کار برده شود، از عصبانیت رنجش می کاهد.

بخشش و خشم

بخشش می‌تواند نخستین قدم در کنترل و مدیریت خشم باشد و بیشتر اوقات قویترین تکنیک برای بازیابی کنترل بر زندگی است. بخشش به معنای ضعف شمانیست، اینکه سرچشمه زندگی را به دست بگیرید و اجازه ندهید که گذشته کنترل شما را به دست بگیرد، نشان کاملی از قدرت است . دیگر اینکه بخشش ‌به این معنا نیست که شما در همان سطحی هستید که شما را آزرده خاطر ‌کرده‌است . بخشش و اطمینان به یک معنا نیست، زمانی که فردی مورد آزار شما می شود شاید مدت زمانی لازم باشد که دوباره شما به سطح قبلی اطمینان دست یابید. در واقع اگر به فردی خسارت وارد آید آسیب و صدمه حادث شده است قصد نداریم چیز اشتباهی را صحیح نشان دهیم بلکه نمی خواهیم به وسیله حوادث ورخدادها کنترل شویم. بخشش یعنی گذشته را رها کردن تا بدین ترتیب بتوانیم به دنبال زندگی خود برویم (مشتاق،۱۳۹۰) .

بخشش از دیدگاه قرآن

در قرآن کریم کلمات متعددی با کلمه بخشش ارتباط دارد مانند انفاق، عفو، حلم، غفر، صفح و ………. عفو به معنای صرف نظر کردن و رها کردن است. بخشش زیر مجموعه (تاب علیکم) است یعنی نوعی رو کردن و توجه کردن و بخشیدن به سمت کسی است ( بقره، ۱۸۷)

عفو به معنای گذشتن از دستورات به حق خود است که زیر دستان سخت است و امکان تخلف از آن دستورات وجود دارد. بخشش از جانب صاحب قدرت است (بقره، ۲۳۷) یعنی اگر قادر باشیم قدرت بخشش داریم . عفودر قرآن کریم به معنای نگرفتن انتقام از خطا کار است یعنی عفو زیر مجموعه احسان و عطایی است که فرد بخشنده به خطا کار دارد.

انرایت بخشش را به عنوان واکنش روانشناختی تعریف می‌کند که شامل شش مرحله روانشناختی عدم عاطفه، قضاوت و رفتار منفی نسبت به خطا کار و وجود عاطفه، قضاوت و رفتار مثبت نسبت به همان خطا کار است ( رد^[۴۳] و انرایت ، ۲۰۰۶).

ورثینگتون بخشش را به عنوان جابجایی هیجاناتی نظیر تنفر، تلخی، کینه ، دشمنی، خشم و ترس با هیجانات متمایل به مثبت نظیر، عشق، همدلی، شعف یا همدردی تعریف می‌کند (واد^[۴۴]، ۲۰۰۶). رویکردرای^[۴۵] (۲۰۰۵) بخشش را به عنوان آزاد کردن عاطفه منفی ( نظیر دشمنی) ، شناختهای منفی و رفتار منفی ( پرخاشگری کلامی) در پاسخ به بی عدالتی ادراک شده تعریف می‌کند. لوسکین و سایر پژوهشگران بخشش را به عنوان فرایند درون فردی آرامش بخش که باعث رشد فرد می شود، معرفی می‌کند(لوسکین^[۴۶]، ۲۰۰۴، نقل از ایمانی فر، ۱۳۹۱).

اما در خصوص مبنا و زمان الزام آور شدن رأی‌ داوری به چند دیدگاه متفاوت اشاره می‌گردد:

الف- الزام آور شدن رأی‌ داوری و تعیین زمان آن بر مبنای قانون کشور مبداء

این دیدگاه در میان سایر نظریات از این باب، از طرفداران زیادی برخوردار است؛ (Gaillard & Savage, 1999, 974; Van Den & Albert, 1981, 339-346) حتی در میان حامیان این نظر هم، باز چندین دلیل برای انتخاب این مبنا وجود دارد.برخی به ساختار قسمت ه بند اول ماده ی پنج کنوانسیون نیویورک و بیان صریحی که در وابستگی رأی‌ داوری به وضعیتش در کشور مبداء دارد، استناد می‌کنند. برخی دیگر می‌گویند وقتی رایی در نظام حقوقی که صادر شده است الزام آور تلقی می شود به تبع آن این خصیصه ی الزام آور بودن را با خود حفظ خواهد کرد و نهایتاًً برخی دیگر معتقدند که کنوانسیون در صدد این نبوده است تا رأی‌ خارجی را کاملا غیر محلی بداند و صرفا ناشی از قوانین خود کنوانسیون باشد بلکه اتفاقی که در تصویب کنوانسیون نیویورک افتاده این است که نقش دادگاه مقر همچنان به عنوان یک نقش اساسی و بنیادین در قوانین آن حفظ شده است. (Gaillard & Savage, 1999, 975) در عین حال همین گروه معتقدند که صرف اعتراض به رأی‌ نمی تواند خدشه ای به الزام آور بودن رأی‌ وارد کند. ‌به این صورت که اگر دادرسی برای رسیدگی به اعتراض در جریان باشد، باز هم رأی‌ همچنان الزام آور خواهد بود. (Gaillard & Savage, 1999, 975-976) این گروه این موضوع را از اصول کنوانسیون تلقی می‌کنند. به نظر می‌رسد این اصل همچون بسیاری دیگر از اصول داوری های تجاری، یک قاعده ی حقوقی الزام آور برای کشورها نیست؛ اما دلیل پذیرش این نظر از سوی بسیاری کشورها ،به خاطر تمایل جهانی به تابعیت رأی‌ از کشور مبداء است. هر چند طرفداران این نظر بر الزامی بودن رأی‌ بر مبنای قانون مبداء اتفاق نظر نظر دارند اما در خصوص مبنا قرار گرفتن کامل قانون کشور مبداء ‌در مورد شرایط و زمان لازم الاجرا شدن رأی‌ نظرات متفاوتی ابراز کرده‌اند.

برخی قائل بر این نظر هستند که مفهوم الزام آور بودن که مستقل از قانون محل اجرای رأی‌ است و بر مبنای قانون مقر سنجیده می شود باید با تفکیک بین طرق شکایات عادی و فوق العاده آرا مورد بررسی قرار گیرد. بر مبنای این تفسیر طرق شکایت عادی از رأی‌ اگر همچنان ممکن باشد، رأی‌ الزام آور نخواهد بود ولی باز بودن طرق شکایت فوق العاده از رأی‌ خدشه ای به الزام آور بودن رأی‌ وارد نمی کند. ‌بنابرین‏ رایی الزام آور خواهد بود که راه های شکایت عادی از آن در کشور مبداء ممکن نباشد اگر چه بتواند موضوع شکایت فوق العاده قرار بگیرد. (Van Den & Albert, 1981, 340-346)

بر اساس نظری که الزام آور بودن رأی‌ را به صورت مطلق را مورد پذیرش قرار می‌دهد، قاضی محل اجرای رأی‌ هیچ گونه دخالتی ‌در مورد الزام آور بودن یا نبودن رأی‌ در کشور مبداء نمی کند و موضوع را به طور کامل تابع قانون کشور مبداء می‌داند. اما بر اساس دیدگاه اخیر قاضی محل اجرا باید قانون کشور مبداء را مد نظر قرار دهد و با تفکیک طرق عادی و فوق العاده شکایت از یک رأی‌ در کشور مبداء، در خصوص الزام آور بودن یا نبودن یک رأی‌ داوری تصمیم گیری کند. برخی دیگر نیز اصطلاح الزام آور بودن را منطبق بر اصطلاح نهایی بودن در کنوانسیون ژنو ۱۹۲۷ می‌دانند. ‌به این صورت که بر خلاف نظرات قبلی، به تفکیک طرق شکایت از آرا در کشور مبداء اعتقادی ندارند. ‌به این معنا، زمانی که تمامی روش های شکایت از رأی‌، اعم از عادی و فوق العاده بر روی اعتراض بسته باشد رأی‌ الزام آور به حساب می‌آید. (Gaillard & Savage, 1999, 972) می توان گفت طرفداران این نظریه تا حدودی، به تکرار قواعد الزام آور کنوانسیون ژنو توسط کنوانسیون نیویورک معتقد هستند.

چرا که رأی‌ برای لازم الاجرا شدن باید در کشور مبداء نهایی شده باشد به آن معنی که در کنوانسیون ژنو ۱۹۲۷ به کار رفته است. تنها با این تفاوت که بار اثبات نهایی شدن بر عهده ی خواهان درخواست اجرای رأی‌ داوری نیست و خوانده اگر به الزامی نبودن رأی‌ در کشور مبداء معترض باشد، باید آن را اثبات کند.

ب- الزام آور شدن رأی‌ داوری و تعیین زمان آن مستقل از قانون کشور مبداء طرفداران این نظریه اعتقاد دارند بر اساس کنوانسیون نیویورک، الزام آور بودن یا نبودن رایی نیازی نیست که حتما این رأی‌ در کشور مبداء قابل اجرا بوده باشد. ‌بنابرین‏ وضعیت رأی‌ در خصوص الزام آور بودن، تابع وضعیتش در کشور مبداء نخواهد بود و هر گونه مراجعه به قانون کشور مبداء رد شده است. همچنین برخی دیگر از مفسرین این نظر رأی‌ داوری را اصولا الزام آور می دانند مگر اینکه رأی‌ در کشور مبداء در حال رسیدگی تجدید نظر خواهی باشد و یا اینکه برای الزام آور شدن وابسته به تحقق شرط دیگری شده باشد. (Gaillard & Savage, 1999, 973) در ادامه ی همین نظر که بر مبنای تفسیری از پرونده ای در دادگاه تجدید نظر بروکسل ناشی شده است، الزام آور بودن را می توان بر اساس قصد و نیت طرفین نیز برداشت کرد. (Gaillard & Savage, 1999, 976-977) کنوانسیون نیویورک در قسمت ه بند اول ماده ی پنج رأی‌ داوری را به محض صادر شدن در کشور مبداء الزام آور ندانسته است تنها زمانی را که صرفا اختصاص به زمان صادر شدن رأی‌ هم ندارد برای الزامی شدن رأی‌ فرض ‌کرده‌است.

به نظر می‌رسد این تفسیر تا حدودی طرفداران داوری غیر محلی را توجیه می‌کند. چرا که مدافعان داوری غیر محلی اعتقاد دارند رأی‌ به محض صدور الزام آور است و نیازی نیست برای لازم الاجرا بودن رایی به قانون کشور مبداء آن رجوع شود. هرچند کنوانسیون این نظر اخیر را تأیید نمی کند و بسیاری از مفسیرین بر این نظر هستند که کنوانسیون همواره تابعیت رأی‌ را مد نظر داشته است.

ج– دیدگاه کنوانسیون نیویورک در خصوص زمان الزام آور شدن رأی‌ داوری

۳-۳) مالیت داشتن و ملک بودن موضوع ضرر

به طور کلی در بحث مسئولیت مدنی در حقوق ایران لازم است موضوع ضرر مالیت داشته باشد و در ملکیت دیگری قرار داشته باشد تا بتوان جبران ضرر وارده به آن را مطالبه نمود. این مهم از بررسی ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی قابل استنباط است. در خصوص مسئولیت دولت نیز نسبت به خسارات وارده به محیط زیست این شرط فراهم است چرا که به موجب اصول ۴۹ و ۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران محیط زیست از مشترکات عمومی بوده که یقیناً مالیت داشته و مستنداً به ماده ۱۴۰ قانون مدنی قابل تملک نیز هستند.

ب) زیان زیست محیطی در حقوق بین الملل

زیان وارده به محیط زیست از دیدگاه حقوق بین الملل و حقوق داخلی تفاوت ماهوی ندارند، بلکه به لحاظ جنبه فرامرزی بودن زیان برخی از آسیب های زیست محیطی جنبه فراملی و بین‌المللی می‌یابند. آلودگی دریاها را می توان یکی از مهم ترین انواع آسیب ها و خسارت های زیست محیطی دانست. شاید به دلیل همین اهمیت باشد که غالب کنوانسیون های زیست محیطی در موضوع آب ها و دریاها و اقیانوس ها به تصویب رسیده اند. آب ها یکی از محل های مهم ارتباطی و حمل و نقل بشر هستند فلذا این همه توجه جامعه جهانی به آلودگی آب ها منطقی به نظر می‌رسد. دولت ها در این زمینه بیشترین ارتباط را با یکدیگر دارند فلذا تلاش برای برقراری نظم در این ارتباط طبیعی است. حقوق بین الملل به آلودگی دریا و خسارات و زیان زیست محیطی وارده به آن در عرصه های مختلفی من جمله کشتی رانی، استخراج نفت، تخلیه مواد زائد و زباله، فعالیت در بستر دریاها، حتی فعالیت هایی واقع در خشکی که دریاها را متأثر می‌سازد، آلودگی دریا از طریق جو و … عنایت ویژه داشته و در آن خصوص کنوانسیون های متعددی به تصویب کشورها رسیده است. مهم ترین این کنوانسیون ها در بخش مربوط به منابع مسئولیت دولت و طرح دعوی زیست محیطی بررسی گردیده است.^[۱۲۱]

ورود زیان به محیط زیست محصور به آلودگی دریاها نیست بلکه آلودگی هوا، خاک، آلودگی نفتی و اتمی و زباله های خطرناک و پسماندهای رها شده در طبیعت از دیگر مصادیق زیان ها و آسیب های زیست محیطی بین‌المللی هستند. بارش باران های اسیدی نتیجه آلوده ساختن هوا توسط بخارات سمی متصاعد شده از کارخانه‌ها ساخت دست بشر و از مصادیق زیان های زیست محیطی بین‌المللی هستند. همچنین آسیب دیدن لایه ازن و گرم شدن کره زمین در اثر انتشار بیش از حد گازهای گلخانه ای را می توان محصول فعالیت افسار گسیخته کارخانه‌ها کشورهای صنعتی و توسعه یافته دانست که از مصادیق بارز زیان زیست محیطی بین‌المللی هستند. همچنین باران های اسیدی موجب آلودگی خاک نیز شده و حیات انسان را به خطر می اندازد و موجب فرسایش بیش از حد و تخریب گیاهان و جنگل ها و … می شود. آلودگی ناشی از فعالیت های روز افزون اتمی برخی کشورها و دفن پسماندهای اتمی نیز از دیگر مصادیق زیان های بین‌المللی به محیط زیست هستند.^[۱۲۲]

گفتار دوم: فعل زیان بار زیست محیطی

اهمیت کار در زمینه محیط زیست از آنجایی است که به نظر می‌رسد در عالم حقوق حق بر داشتن محیط زیست سالم یکی از حقوق بنیادین بشر است.چرا که بدون وجود آب سالم و هوای پاک و خاک و طبیعت سالم صحبت از سایر حقوق مثل آزادی بیان و اندیشه منطقی نیست. چرا که در مرحله دوم اولویت قرار دارند. از مهم ترین مصادیق آسیب های زیست محیطی میتوان به آلودگی آب و هوا و استفاده بی رویه از منابع تجدیدناپذیر مثل نفت و آب شیرین، آلودگی صوتی، شیمیایی ناشی از پسماندها، آلودگی های تصویری که به عنوان مثال میتوان به ساختمان های ساخته شده اطراف شهر مکه اشاره کرد.^[۱۲۳] آلودگی نوری که موجب اختلال در مسیر کوچ پرندگان است که نتیجه آن خطر در تولید مثل و انقراض خواهد شد. یا لاک پشت ها اشتباها به سمت نور جاده ها کشیده شده و تلف می‌شوند. همان و آلودگی صوتی شهرهای صنعتی حق داشتن سلامت صوتی را نقض می‌کند. کشیدن یک اتوبان در فرانسه از داخل جنگل موجب از بین رفتن تعادل اکوسیستم جنگل شده به نحوی که برخی پرندگان برای شکار منتظر تاریکی شب هستند در حالی که با عبور خودروها آلودگی نوری به وجود آمده مانع این امر می‌گردد. ^[۱۲۴] قطع درختان جنگل منجر می شود به اینکه دیگر مانعی بر سر راه سیل قرار نداشته باشد و منجر به بالا رفتن خسارات و تلفات ناشی از سیل خواهد بود. ^[۱۲۵]

الف) فعل زیان بار زیست محیطی در حقوق ایران

دومین رکن تحقق مسئولیت مدنی در حقوق ایران عبارت است از ارتکاب فعل زیان بار. مسئولیت دولت نیز در اثر تخریب محیط زیست از این قاعده مستثنی نمی باشد. بدین توضیح که خواهان دعوی زیست محیطی علیه دولت می بایست ارتکاب فعل زیان بار را توسط دستگاه دولتی به اثبات برساند.

فعل زیانبار در عرصه مسئولیت دولت نسبت به محیط زیست غالباً جنبه ایجابی و گاهاً می‌تواند جنبه سلبی یا همان ترک فعل داشته باشد^[۱۲۶] مشروط بر اینکه بتوان رابطه ای میان ترک فعل دولت و زیان وارده به محیط زیست برقرار کرد. در خصوص رابطه سببیت بین این دو در گفتار آتی سخن خواهیم راند. اما آنچه در این گفتار در صدد تبیین آن هستیم عبارت است از مصادیق فعل زیان بار زیست محیطی در حقوق ایران. در ابتدا لازم به ذکر است که تعیین مصادیق فعل زیان بار در حقوق داخلی متاثر از مبنای برگزیده قانون گذار برای مسئولیت مدنی دولت است. بر اساس ماده ۱۱ قانون مسئولیت مدنی دولت تنها در اعمال تصدی آن هم با مبنای حقوقی تقصیر مسئولیت مدنی دارد. واضح است که انتخاب چنین مبنایی، مصادیق فعل زیان بار را بسیار محدود ساخته و آن را به افعال زیان بار نامشروع مضیق می‌سازد. این در حالی است که در حقوق بین الملل معاهدات بین‌المللی به سوی “مسئولیت ناشی از اعمال مجاز و منع نشده” پیش می رود. حال اینکه در حقوق ایران اثبات تقصیر فاعل، ملازمه عملی با ارتکاب فعلی نامشروع از جانب وی می‌یابد.

۲-۲-۸-۲-۱-۲- پیشگیری انتظامی: پیشگیری انتظامی عبارت است از تدابیر و اقدام های نیروی انتظامی و سایر دستگاه هایی که به حکم قانون در این زمینه موظف هستند با هدف حمایت از شهروندان آسیب پذیر در برابر خطر وقوع جرم، افزایش آگاهی های عمومی و ارائه خدمات مشاوره ای پیشگیرانه، نظارت و مراقبت بر اماکن عمومی و مناطق جرم زا و افزایش هزینه های ارتکاب جرم (شیری، ۱۳۸۶، ۲۲).

۲-۲-۸-۲-۲- پیشگیری غیر کیفری:

بررسی پدیده بزهکاری و مطالعه بزهکاران، وجود رابطه علیت را بین جرم و بزه ارتکابی و علل و عوامل مؤثر بر آن به اثبات می رساند. جرم شناسان می‌گویند: هر نوع وضعیت و موقعیت جسمانی، روانی و اجتماعی و … که می‌تواند در پیدایش و یا افزایش جرم نقش داشته باشد عاملی جرم زا است، هر چند این تأثیر مطلق نمی باشند و در تمامی موارد قطعیت تام ندارد(بیات، ۱۳۸۷: ۶۲) .

۲-۳- سرقت^[۸]:

ماده ۱۹۷ قانون مجازات اسلامی در تعریف جرم سرقت اشعار می‌دارد:

«سرقت عبارت است از ربودن مال دیگری به طور پنهانی» . در این تعریف چهار عنصر “ربودن”، “مال”، “دیگری” و “به طور پنهانی” مشاهده می‌شوند که در زیر هر یک را به طور جداگانه مورد بررسی قرار می‌دهیم :

ربودن : رکن رکین سرقت در حقوق ایران “ربایش” است که بدون تحقق آن عنصر مادی جرم سرقت به وقوع نخواهد پیوست . لازمۀ تحقق ربایش ، نقل مکان دادن مال از محلی به محل دیگر می‌باشد و ‌بنابرین‏ سرقت از نظر حقوق ایران تنها ‌در مورد اموال منقول ، که قابلیت نقل و انتقال و در نتیجه ربوده شدن را دارند ، مصداق پیدا می‌کند.

مال: موضوع سرقت باید “مال” باشد . تعیین معنی و مفهوم مال هم در حقوق مدنی و هم در حقوق جزا از اهمیت برخوردار است .

تعلق به غیر : برای تحقق جرم سرقت باید مال ربوده شده متعلق به غیر باشد . ‌بنابرین‏ ربایش اموال بلاصاحب ، که در مالکیت کسی قرار ندارند ، سرقت محسوب نمی شود . در صورتی که رباینده مدعی مالکیت بر مال ربوده شده گردد باید قبل از حکم به سرقت به دعوی مالکیت مال ربوده شده رسیدگی شود . در صورتی که عین مال متعلق به رباینده باشد، سرقت محقق نخواهد شد، حتی اگر یک شخص دیگر از حق یا منفعتی بر آن مال برخوردار باشد. بدین ترتیب ربودن عین مرهونه یا مال مورد اجاره توسط راهن یا موجر سرقت محسوب نمی شود.

به طور پنهانی: در “قانون حدود و قصاص” مصوّب سال ۱۳۶۱ این شرط هم در مادۀ ۲۱۲ ، که در مقام ارائه تعریفی از جرم سرقت بود، و هم در ماده ۲۱۵ ، که در مقام بیان شرایط سرقت مستوجب حد بود، مشاهده می گشت؛ ‌به این شکل که ماده ۲۱۲ سرقت را عبارت از این می‌دانست که “انسان مال دیگری را به طور پنهانی برباید” در حالی که ماده ۲۱۵ سرقت را در صورتی مستوجب حد می‌دانست که “به صورت مخفیانه” انجام گیرد . با توجه به مترادف بودن دو واژه “مخفیانه” و “به طور پنهانی” و این که مواد ۲۱۸ و۲۱۲ قانون حدود و قصاص اساساً در مقام تبیین شرایط سرقت مستوجب حد بودند ، برداشت معقولی که از این دو ماده می شد آن بود که این شرط از زمره شرایط سرقت مستوجب حد می‌باشد و نه از جمله شرایط سرقت به طور کلی .

۲-۳-۱- عناصر تشکیل دهندۀ سرقت:

جرم سرقت نیز همچون هر جرم دیگر ۳ عنصر عمومی دارد که عبارتند از: عنصر قانونی، عنصر مادی و عنصر روانی.

عنصر قانونی: در حقوق جزایی فعلی ایران، مواد ۱۹۷، ۱۸۵ تا ۲۰۳ قانون مجازات اسلامی و مواد ۶۷ تا ۷۱ از قانون مجازات نیروهای مسلح مصوب ۱۸/۵/۱۳۷۱ عنصر قانونی جرم سرقت را تشکیل می‌دهند.

عنصر مادی: عنصر مادی این جرم عبارتند از:

الف) فعل مرتکب: یعنی نظر بد به مال دیگری داشتن و بردن آن.

ب) موضوع جرم: مال متعلق به دیگری باشد.

ج) وسیله ارتکاب جرم: نوع وسیله در تحقق جرم سرقت به هر شکلی که باشد تأثیری ندارد.

ه) نتیجۀ مجرمانه: یعنی بردن مال شرط است و منظور از بردن مال خارج کردن مال از حیطۀ تصرفات مالکانۀ مالک است (جرم سرقت از جرایم مقید است).

د) رابطۀ علیت: برای تحقق جرم سرقت لازم است که بردن مال ناشی از فعل مرتکب باشد.

عنصر روانی: از نظر روانی شرایط زیر برای تحقق جرم سرقت لازم است:

الف) سارق علم داشته باشد که مال متعلق به غیر است.

ب) دارای سوء نیت عام باشد (یعنی بخواهد که عمل مادی و ربودن را انجام دهد).

ج) دارای سوء نیت خاص باشد.

د) انگیزه در تحقق جرم سرقت بی تأثیر است و ممکن است در موارد استثنایی سرقت موجب حد را به سرقت تعزیری تبدیل کند (شیرزاد و همکاران، ۱۱:۱۳۹۰).

۲-۳-۲- علل و انگیزه های سرقت:

۲-۳-۲-۱- علل و انگیزه های زیستی سرقت (تبیین زیست شناختی):

در بررسی علل و انگیزه های سرقت می توان به عوامل متعدد زیر اشاره نمود:

– عوامل ذهنی: مانند هوش کم یا زیاد، استعدادهای فردی و نظایر آن.

– سن: بی شک تقسیم بندی انواع سرقت بر حسب ‌گروه‌های سنی، متفاوت است تا جایی که برای مثال، بسیاری از آنچه بزرگسالان در رفتار کودکان “دزدی” می‌نامند، از نظر روان شناسان کودک، ممکن است صرفاً کنجکاوی باشد.

– جنس: از آنجایی که به طور معمول قدرت بدنی زن از مرد کمتر است یا به تعبیر زیست شناسان، مرد بیش از زن قدرت تحرک دارد، ‌بنابرین‏ موارد ارتکاب سرقت، مخصوصاً سرقت هایی که به طریقی با قدرت و تحرک بدنی ارتباط دارد، بین دو جنس متفاوت خواهد بود.

– وضعیت بدنی: زشتی و زیبایی، نقص عضو و بلندی یا کوتاه بیش از حد، ممکن است از عوامل مؤثر در ارتکاب جرم باشد. گاه دیده شده که شخص تنومند و قوی پنجه که از تأثیر هیکل خویش آگاهی دارد، برای خود حقی تصور می‌کند. عکس آن هم صادق است، ‌به این معنی که گدایی یا جیب بری در میان اشخاص ضعیف الجثه بیشتر دیده می شود.

۲-۳-۲-۲- علل و انگیزه های روانی- عاطفی سرقت (تبیین روان شناختی):

– فقر عاطفی: فقر عاطفی از عوامل فردی سرقت است. کودکانی که از اختلالات عاطفی شدید رنج می‌برند، معمولاً در خانواده هایی رشد یافته اند که در اثر طلاق از هم پاشیده شده یا والدین ترتیب مناسبی را برای فرزندان در نظر نگرفته اند. مرگ یکی از والدین و تبعیض بین فرزندان، حالت هایی چون انزواطلبی، افسردگی و اختلالات رفتاری در کودکان به وجود می آورد که این عوامل به نوبۀ خود ارتکاب جرم را تسهیل می‌کنند.

– ناکامی: ناکامی یا محرومیت، اصطلاحی است که در زمینۀ شکست در ارضای تمایلات به کار می رود و مراد از آن “عدم امکان نیل به هدف است”.

– پرخاشگری: پرخاشگری، رفتاری است که پیامدهای متعددی دارد و از جمله موجب خسارت و زیان به فرد یا افراد دیگر می شود. خسارت و زیان می‌تواند جسمی یا روانی باشد. پرخاشگری یک نوع واکنش روانی است که فرد به وسیلۀ پرخاش و اعمال ضد اجتماعی می‌خواهد ناکامی خویش را جبران کند. وقتی شخص همۀ راه های پیشرفت را به روی خود مسدود می بیند و از ارضای نیازهای عاطفی، روانی و مادی خود باز می ماند، در برخی از موارد سعی می‌کند با اتخاذ روش ها و شیوه های مختلف به تحریک دیگران یا حمله به آن ها بپردازد یا با غارت گری و تباه کردن اموال دیگران به یک احساس رضایت موقت دسترسی پیدا کند.