– اهتمام ویژه وزارت کار وامور اجتماعی به عنوان دستگاه متولی ایجاد اشتغال جهت متکدیان جمع آوری شده به منظوراحراز شغل مناسب وبازگشت متکدیان به جامعه سالم بواسطه درآمد مکفی
– اهتمام ویژه سازمان آموزش فنی وحرفه ای کشور به عنوان یکی از دستگاه های مهم ومتولی امر ارائه آموزشهای مهارتی، فنی، حرفه ای و شغلی به آحاد جامعه بویژه تکدی گران به منظور
توانمند سازی آنان در راستای احراز شغل مناسب وتامین نیروی کار مثمر ثمر بازار کار با تامین مراکز، برگزاری دوره های آموزشی، تامین تیم های سیارآموزشی جهت مراکز ساماندهی واسکان متکدیان و…..

مبحث یازدهم: نقش آموزشهای مهارتی فنی وحرفه ای در کاهش آسیبهای اجتماعی (تکدی گری)

تکدی گری را می توان نوعی انحراف اجتماعی – که فرد در آن نقش مشخص و بعضا متفاوتی (سرقت، روسپی گری، واسطه گری،اعتیاد، و…) را بر عهده دارد – به حساب آورد و یا به منزله
نمونه ای از مرحله شغلی کاذب ، نزد متکدیان حرفه ای، آبرومندانه و غیرآبرومندانه (غیر مشروع) در مشاغل انحرافی تلقی کردکه در هیچ سطح وطبقه ای ازجامعه جایگاهی ندارد. همچنین
تکدی گری را باید زمینه ساز آسیب های اجتماعی متعددی قلمداد کرد. اکثر بررسیهای انجام شده، از رابطه بین گدایی و اعتیاد، بزهکاری، خودکشی، میخوارگی، روابط جنسی (فساد و فحشا)،
لاابالی گری، سرقت، و… حکایت می کنند که در نتیجه عوامل روانی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی به وجود می آید و محصول ساختار اجتماعی و نارساییهای ناشی از آن است. با توجه به موارد مذکور که زمینه سازبروز آسیب های اجتماعی است جامعه نیازمند به همکاری دستگاه های مختلف دولتی وغیر دولتی ( شهرداریها ، وزارت کار ، وزارت کشور ، سازمان فنی وحرفه ای کشور و……) در
برنامه های کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت جهت فرهنگ سازی در بین مردم وایجاد اردوگاههای خاص ساماندهی واسکان متکدیان با تجهیزات کامل وبرنامه آموزشی رسمی و غیر رسمی فنی، حرفه ای، مهارتی و شغلی می باشد.
در همین راستا به منظور دستیابی وتوانمند سازی متکدیان به مشاغل پایدار ودوری از اموری که آنان را در معرض آسیب های مختلف اجتماعی قرار می دهد برنامه های متعددی ازسوی دولت محترم، از جمله ساماندهی متکدیان مطرح می باشد که جهت دستیابی این افراد به شغلی مناسب وثابت که پیش زمینه آن داشتن دانش ومهارت های فنی ، حرفه ای وشغلی است سازمان آموزش فنی وحرفه ای کشوربه عنوان تنها متولی آموزشهای کوتاه مدت مهارتی غیر رسمی ومهم ترین کانون مهارتی و کاربردی کشور و به دلیل رسالت قانونی خود در ساختار نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران بود و تجهیزات سخت افزاری ونرم افزاری از جمله دارا بودن ۳۲ اداره کل، بیش از ۵۵۰ مرکز آموزشی ثابت ، بیش از ۷۰۰ حرفه ، بیش از ۱۵۰۰ استاندارد آموزشی وبیش از ۱۴۰۰۰ مربی رسمی وغیر رسمی و…..در سراسرکشور، توانمندسازی متکدیان رادر دستورکار و جزء
برنامه های کاری خود قرار داده و با اعتقاد به اینکه احراز شغل مناسب و ثبات آن بسته به فراگیری آموزشهای مهارتی، فنی و حرفه ای است اقدام به برنامه ریزی و نیز ترویج فرهنگ مهارت آموزی دربین آحاد جامعه علی الخصوص اقشار آسیب پذیر که متکدیان نیز جزعی از این اقشار هستند نموده است . فل الواقع در جهان فراصنعتی امروز، توسعه به معنی عام ، بدون توجه به آموزشهای مهارتی فنی و حرفه ای مفهوم نخواهد داشت . انقلاب علمی – فنی، انقلابی عمیق و کیفی در نیروی انسانی مورد نیاز بازار کار بعنوان سرمایه های ملی هرکشورو روش های تولید به وجود آورده است آموزشهای فنی و حرفه ای انجام فعالیتهایی است که می تواند فرد را برای احراز شغل ، حرفه و کسب و کار آماده نماید یا کارایی و توانایی وی را در انجام آن افزایش دهد. این آموزشها کسب مهارتها را در راستای تکنولوژی و علوم وابسته به همراه دانشهای خاص مربوط به شغل و در بخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ارائه می دهد . بنابراین از ضرورتها و الزامات رشد و توسعه اقتصادی ، نظام آموزش مهارتی فنی وحرفه ای غیر رسمی می باشد که نقش بسیار مهمی در تامین نیروی انسانی کارآمد ایفا نموده و مضمونی توسعه ای دارد .هدف از این آموزشها ، افزایش توانایی های دانش ، مهارت و قدرت درک افراد و انجام مطلوبتر کار در محدوده وظایف شغلی است . از آنجایی که موضوع بیکاری یکی از مهمترین مسائل و مشکلات جهان است و در کشورهای در حال توسعه با توجه به عدم توازن ساختارهای اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی سهم بیشتری را بر توسعه دارد و با توجه به اینکه یکی از دلایل بیکاری در کشور فقدان مهارتهای مورد نیاز بازار کار از سوی جویندگان کار می باشد ، انتظار می رود سازمان آموزش فنی و حرفه ای با ارائه آموزشهای مهارتی بتواند نقش بسزایی در کاهش میزان بیکاری ایفا کند. زیرا آموزشهای فنی و حرفه ای به سبب انعطاف پذیری نشأت گرفته از خصیصه های بازار کار و اوضاع اقتصادی کشور و نیز به دلیل آموزش و ایجاد مهارتهای لازم در افراد برای توانایی در احراز مشاغل، نقش به سزایی در اشتغال دارد. این آموزشها هم مهارتهای خاص مورد نیاز صنعت و هم مهارتهای عمومی بازار کار را فراهم می سازد و همچنین برای شاغلینی که به دلیل تغییرات تکنولوژی دچار کاهش کارایی

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

می شوند امکان به روز شدن و تکمیل مهارت را فراهم می کند . لذا به این نوع آموزشها به عنوان ابزاری برای مقابله با بیکاری وروی آموری به سمت مشاغل کاذب و تکدی گری، پیشگیری و کاهش آسیب های اجتماعی ناشی از آن ونیزایجاد امنیت شغلی بیشتر با درآمد مکفی نگریسته می شود .
در واقع خصیصه این آموزشها، نوعی پرورش “کارآفرین” است ، به این معنی که افراد پس از کسب مهارت و تخصص دانش فنی، قادر خواهند بود که فرصتهای شغلی مناسبی را به دست آورند و یا در نهایت فرصت شغلی ایجاد نمایند .
اینگونه آموزش از نقش و تاثیرگذاری اقتصادی- اجتماعی مهمی برخوردار است چرا که معرف نوع مهمی از سرمایه گذاری در منابع انسانی است و با فراهم کردن زمینه های ارتقای دانش، نگرشها و مهارتهای مورد نیاز بازار کار و اشتغال در زمینه های مختلف به توسعه اقتصادی کمک می کند .
از این رو آموزشهای فنی و حرفه ای که فرایند یادگیری فراگیران را از طریق محیطهای کار، طراحی و اجرا می نماید و محتوای آموزشها را با تغییرات و پیشرفتهای حوزه تکنولوژی و به تبع آن در کارکرد نهادهای اقتصادی جامعه هماهنگ می سازد، سبب شده است که این آموزشها به عنوان یکی از عناصر کلیدی جهت تحقق پیشرفتهای اقتصادی وپیشگیری از وقوع آسیب های اجتماعی محسوب گردد و از جمله عوامل موثر در موفقیت کشورهای توسعه یافته تلقی گردد .چرا که آموزش نظری همگام با کار عملی موجب تربیت نیروی انسانی خلاق و فعال می شود و همچنین این نیروها با نفوذ در جامعه سبب به کارگیری بخش عظیمی از نیروهای غیرخلاق می گردد .
لذا اگر آموزش فنی و حرفه ای در کشور نادیده گرفته شود، در واقع باعث سوق دادن آموزش کشور به طور غیرمستقیم به آموزش اشتغال کاذب و درآمدهای سهل الوصول و ناپایدار( تکدی گری)
می شود و به تدریج آسیب جدی به کشور وارد می سازد .به همین علت است که می بینیم یکی از اولویتهای مهم در سرمایه گذاریهای آموزشی در تمامی جوامع صنعتی، توسعه و گسترش آموزشهای فنی و حرفه ای است و این مهم نیز از سوی نهادهای ذی ربط بین المللی نظیر یونسکو، یونیواک و بانک جهانی به منزله یک استراتژی مهم به کشورهای در حال توسعه توصیه می شود .

مبحث دوازدهم: علل عمده تکدی و تکدی گری

فقر.
بیکاری.
مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک.
پایین بودن درآمد از شغل اصلی و جبران آن با تکدی گری.
داشتن بیماری و تهیه هزینه های درمان خود یا خانواده.
فرار از منزل و کسب درآمد به وسیله تکدی گری.
مشکلات جسمی ، روحی و روانی.
۸- کهولت سن، از کارافتادگی و تهیه هزینه زندگی.

بخش دوم

ادبیات و پیشینه تحقیق

فصل اول: مفهوم تکدی

مبحث اول: مفهوم تکدی و کلاشی در حقوق اسلامی

گفتار اول: مفهوم تکدی در قرآن کریم

خداوند متعال در مورد تکدی با زور و اصرار در سوره بقره آیه ۲۷۳ می فرماید: «لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً: هرگز با اصرار از مردم چیزی نمی خواهند». در تفسیر و شأن نزول آیه فوق، مفسرین اسلامی آورده اند که اصحاب صفه چهارصد، نفر بودند و خانه و خویشاوندی نداشته و در مسجد پیامبر ساکن شده و آماده جهاد بودند. چون اقامت آن ها در مسجد ناسازگار بود؛ به صفه برده شدند. آیه فوق نازل شد تا مردم به آن ها کمک کنند و انفاق نمایند. آیه فوق و آیات قبل و بعد از آن، مشخصات مؤمنان و فقیران واقعی را برمی شمرد؛ تا مردم بتوانند با شناسائی آنان، در راه خدا انفاق کنند. احتمالی که در تفسیر آیه فوق هست؛ این است که در صورتی که اضطرار شدید، آن ها را مجبور به اظهار حال خود کند؛ هرگز اصرار به سؤال ندارند. بلکه نیاز خود را به شکل محترمانه ای به اطلاع برادران مسلمان خود می رسانند.

گفتار دوم: مفهوم تکدی در زبان فقها

به طور خلاصه فقهای اسلامی در مورد حکم تکدی دو گروه هستند.
گروه اول: فقیهانی که تکدی را به طور اساسی امری حرام می دانند؛ از هر نوع که باشد(اعم از زبانی، نوشتاری و… ) این گروه اکثریت فقها را تشکیل می دهند.
گروه دوم: آن دسته از فقیهانی هستند که تکدی را امری مکروه می دانند. از این رو قائل به مجازاتی برای این گونه افراد نیستند.
برای جلوگیری از طولانی شدن کلام در این قسمت از میان عقاید و نظرات فقها عظام فتوای حضرت امام خمینی رحمه الله علیه را انتخاب نموده که عینا نقل می گردد: در صدقه و بخشش به مستمندان، قصد قربت شرط است و سؤال(گدایی) در صورت نیاز مکروه و در صورت عدم نیاز شدیدا، مکروه و بنابر احتیاط حرام است.
امام خمینی در فتوای خود قایل به تفکیک شده اند. در صورتی که متکدی نیاز داشته باشد؛ حکم کراهت داده اند و در صورتی که نیازی به کمک دیگران نداشته باشد و از روی حرص و رفاه طلبی و با وجود قدرت بر انجام کار، دست نیاز به سوی مردم دراز کند؛ احتیاط واجب در حرمت آن دانسته اند و عمل به آن گناه است و مجازات دارد.

گفتار سوم: مفهوم تکدی در روایات

در لسان روایات تکدی با لفظ سؤال، آمده است. روایات در این زمینه فراوان است و به چند روایت به عنوان نمونه اشاره می کنم. حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «شهادت کسی که گدایی کند؛ پذیرفته نمی شود» قانون مدنی ما هم این را پذیرفته است.
امام صادق علیه السلام می فرمایند: «هرکس بدون نیاز گدایی کند؛ مثل این است که شراب
می نوشد. در حدیثی دیگر از ایشان آمده است: «شیعتنا من لایسأل الناس و لو مات جوعا: یعنی شیعه ما کسی است که از مردم گدایی نمی کند؛ هر چند که از گرسنگی بمیرد» حضرت رضا علیه السلام می فریایند: «المسأله مفتاح البؤس: یعنی گدایی کلید فقر است» حضرت امام موسی کاظم علیه السلام می فرمایند: «لَا تَصْلُحُ الْمَسْأَلَهُ إِلَّا فِی ثَلَاثَهٍ فِی دَمٍ مُنْقَطِعٍ أَوْ غُرْمٍ مُثْقِلٍ أَوْ حَاجَهٍ مُدْقِعَه: یعنی گدایی و درخواست، صحیح نیست مگر در سه چیز: ۱- در مورد پرداخت خونبهای قتل غیر عمدی. ۲- یا پرداخت قرض سنگین. ۳- یا حاجت بسیار ضروری»
در مورد کلاشی با وجود تحقیق فراوان در کتاب ها و از طریق نرم افزارها، روایتی در این مورد ندیدیم.

مبحث دوم: مفهوم تکدی و کلاشی در حقوق عرفی^[۴]

با توجه به ماده ۷۱۲ ق. م. ا. شرایط تحقق جرم تکدی و کلاشی عبارتند از:
۱- داشتن قدرت جسمانی.
۲- شخص قصد انجام عمل تکدی و کلاشی را داشته باشد و به صورت اعتیاد و عادت درآمده باشد.

۳-۲-۳-۲-موارد رجوع ضمنی به عرف ۸۷
نتایج ۹۲
پیشنهادات ۹۴
فهرست منابع ۹۵
بیان مسأله
اجتماعات انسانی همواره با حقوق همراه بوده و حقوق پیش از آنکه قانونگذاری به وجود آید، به صورت روابط ساده بین آدمیان و به گونهی عرف و عادت، بین آنان جریان داشته است، عرف پدیدهای است بر آمده از نیازمندیهای اجتماعی که مردم همواره آن را به طور مکرر و از روی اراده و بدون احساس نفرت و کراهت انجام میدهند، این پدیدهی اجتماعی که به مرور زمان به صورت یک قاعدهی حقوقی در آمده است و از نیروی الزام آور بهرهمند میگردد، دارای اصطلاحات و گونههایی است که در فقه و حقوق اسلام به شیوه های گوناگون از آنها نام برده شده است.
عرف با نامهای دیگری از جمله سیره، طریقه، ارتکاز عقلا، سیرهی متشرعه و… به کار رفته است، علمای فقه و اصول شیعه با بحث دربارهی اعتبار و حجیت عرف و ارائه دیدگاه های گوناگون دربارهی آن توانستهاند در گذر زمان گرایشها و مکتبهایی را دربارهی حجیت عرف سامان دهند که امروزه به هنگام بررسی مکاتب فقه اسلام، از ویژگیهای مکتب عرف شیعه شمرده میشود، این مکتب دارای قلمروهای کاربردی گوناگونی از جمله کشف حکم، تکمیل قانون و… میباشد.
در قانون مدنی ایران در حدود ۷۳ با عرف یا الفاظی مترادف آن استعمال گردیده و قانون معطوف به آنها گشته است، و در صورت عدم وضوح قوانین، به عنوان یک قاعدهی حقوقی مورد حکم قرار گرفته و به رفع اجمال و تکمیل قانون میپردازد.
اهمیت و ضرورت تحقیق
موضوع عرف و جایگاه آن در فقه امامیه و حقوق مدنی ایران از مهمترین مباحث عصر حاضر محسوب میشود و در رسانه های عمومی از قبیل مطبوعات مورد بحث و مناقشه بوده و در مورد جایگاه آن در قانونگذاری دیدگاه های متفاوتی مطرح گردیده است.
اهمیت عرف شناسی از آنجا است که بخش عمدهای از متون فقهی، مشتمل بر مفاهیم و معانی عرفی بوده، و بسیاری از مباحث فقهی، در برگیرندهی مسائل و موضوعات عرفی است، و درک صحیح این بخش از مسائل و موضوعات و فهم صحیح آن دسته از متون، به شناخت عرف از زوایای گوناگونی که در دانش فقه مطرح شده، بستگی دارد.
فهم عرفی از عناصری است که در استنباط احکام شرعی موثر است، چرا که پیام آوران خدا از میان مردم برانگیخته شدهاند تا با مردم سخن بگویند و حقایق را برای آنان تبیین نمایند، از این رو فهم ادله شرعی و خطابات دین برای نسلهای بعد متوقف بر این است که آنان عرف زمان صدور را به خوبی درک کنند و خطابات شرعی را بر معانی عرفی همان زمان حمل نمایند.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

چون تا کنون جایگاه عرف و محدودهی کاربرد آن در دانش فقه به خوبی تبیین نشده است، بحث دربارهی آن ضرورت مییابد، زیرا برخی گرفتار افراط شده و تا پرتگاه عرف مداری فقه پیش رفتهاند و عدهای دچار تفریط شده و تا درهی انکار بر مرجعیت عرف در شناخت مفاهیم و الفاظ سقوط کردهاند.
اهداف پژوهش
اهدافی که در انتخاب موضوع جهت تحقیق و بررسی مورد نظر بود عبارتند از:
بررسی جایگاه و اهمیت عرف در فقه امامیه
شناخت ماهیت عرف و گونه های مختلف آن
آشنای با ادله و شرایط حجیت عرف
شناخت کاربرد عرف در فقه و حقوق
بررسی انعکاس عرف در قانون مدنی ایران
سؤالهای پژوهش
سؤال اصلی
عرف در فقه امامیه و حقوق مدنی ایران از چه جایگاهی برخوردار است؟
سؤالهای فرعی
عرف و عادت به چه معناست؟
عرف از چه عناصر و ارکانی تشکیل میگردد؟
ادله و شرایط حجیت عرف چیست؟
عرف در فقه و حقوق چه کاربردی دارد؟
آیا عرف منبع مستقلی برای استنباط احکام فقهی شمرده میشود؟
فرضیه های پژوهش
از دیدگاه امامیه عرف به عنوان منبع شناخت احکام شرعی محسوب نمیشود، بلکه از جهات دیگری که کاشفیت از رأی معصوم داشته باشد، حجیت مییابد.
عرف در کشف حکم و تکمیل قانون نقش بسزایی دارد.
روش تحقیق
عمده روش این تحقیق کتابخانهای بوده که به بررسی و مطالعه کتابهای موجود در خصوص موضوع پرداخته شده است و ابزار گردآوری اطلاعات به صورت فیش برداری میباشد.
ساختار تحقیق
این نوشتار در سه فصل تنظیم شده است:
فصل اول: کلیات مربوط به ماهیت شناسی عرف، تفاوت آن با مفاهیم مشابه و گونه های عرف.
فصل دوم: ادله، مکاتب و شرایط حجیت عرف.
فصل سوم: اهمیت و نقش عرف نزد امامیه و کاربرد آن در فقه و حقوق.
۱-کلیات
۱-۱مفهوم شناسی عرف
دین اسلام و جوهرهی اصلی آن ثابت و لا یتغیر است، اما احکام فقهی آن که بخش عمدهی امور دینی و بیشترین نیازهای مورد ابتلای جوامع مختلف بشری را تشکیل میدهند پویا و انعطاف پذیر است. زیرا جوهرهی دین، حقیقتی مربوط به امور ثابت است و ذاتاً قابل تغییر نیست مثل توحید و نبوت، اما احکام فقهی و عملی دین مربوط به اموری میگردد که ذاتاً ثابت نیستند و احتمال تغییر در آنها وجود دارد، دین اسلام دینی است که در ذات خود قواعدی دارد که میتواند با توجه به نیازها و احتیاجات منطقی انسانها در همهی زمانها و مکانها پاسخگوی سبز فایل باشد، یکی از این قواعد کلی پدیدهای به نام عرف است که میتواند پل ارتباطی بین احکام ثابت دینی و فقه پویا با تغییرات و تحولات اجتماعی باشد.
بنابراین برای شناخت این پدیده لازم است ابتدا به بررسی موارد استعمال لغوی عرف و تعریفهای اصطلاحی آن و سپس ذکر تفاوتهای آن با مفاهیم مشابه پرداخته شود و در نهایت به بیان عناصر و ارکان عرف اقدام شود تا هرگونه ابهام در شناسایی عرف از بین برود.
۱-۱-۱عرف در لغت و اصطلاح
۱-۱-۱-۱عرف در لغت
لغت شناسان برای واژه عرف معانی گوناگونی را ارائه دادهاند که در ذیل به برخی از آنها اشاره میشود:
«تتابع، اتصال و پی در پی بودن»^[۱]، «قرار، آرامش و سکون»^[۲]، «معرفت و شناخت»^[۳]، «امر شناخته شده و متداول بین مردم»^[۴]، «فعل پسندیده از ناحیه عقل یا شرع»^[۵]، «خوی و عادت»^[۶]، «اسم برای اعتراف و اقرار»^[۷]
برخی از این معانی، معانی مستقلی برای این واژه نیست، بلکه مورد استعمال و زیر مجموعه معانی دیگر است، ابن فارس میگوید:
«در عرف» ]ع ر ف[ بردو اصل و معنا دلالت میکند: اول تتابع و اتصال بعضی اجزای یک چیز به اجزای دیگر آن، دوم، سکون و طمأنینه.^[۸]
در همین راستا گفته شده است:
«ریشه و اصل در این ماده بیش از یک معنا نیست و آن در اطلاع و شناخت خصوصیات و آثار چیزی است، شناختی که معروف را از غیر خود جد نماید، از این رو «معرفت» اخص از «علم» است، بنابراین «معروف» به چیزی گفته میشود که «شناخته شده، مورد اطلاع و ممتاز از غیر خود است.» در مقابل منکر که از جهت خصوصیات و آثار مجهول است، و «عرف» به «شیء آشکار، بلند و شناخته شده» گویند.»^[۹]

تعداد زیادی نقش ارابه در میان سنگ نگاره های آسیای مرکزی شناسایی شده است. ارابه وسیله ایست که برای انسان های هزاره سوم و دوم قبل از میلاد آسیای میانه شناخته شده است و بر روی برخی اشیای فلزی به تصویر کشیده شده است.(Francfort,2007.102-124) (تصاویر۲-۳۵_ ۲-۳۶)

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

نقش اثر دست انسان را باید عمومی ترین نقش و نشانه هایی نمادین و اشتراکی میان جوامع مختلف دنیا دانست که از اعماق غارها گرفته تا فضای باز در تمام مناطق دنیا شناسایی شده است.
از طرفی دیگر این گونه نقوش ممکن است دارای مشابهت شکلی باشند ولی ممکن است دارای معانی متفاوتی باشند که برای ما مشخص نیست. «دنی ویالو» از محققان هنر صخره ای در این زمینه معتقد است «در درون بی شماری از نشانه های نقاشی و حکاکی شده ای که درسراسر جهان یافت شده اند (نقطه- دایره- مستطیل ها و غیره)، شباهت های فراوانی می توان یافت که لزوما به این معنی نیست که مثلا نقطه های نقاشی شده توسط یک هنرمند دوره دیرینه سنگی، فضای یکسانی با نقاط خلق شده توسط هنرمندان دور پالئوایندین داشته است».(ویالو، ۱۳۷۷: ۱۷) (تصویر۲-۳۷)
۲-۶ پیشینه پژوهش و پراکندگی سنگ نگاره ها در ایران
تاریخچه مطالعات برروی سنگ نگاره ها در ایران به نسبت سایر کشورها جوان است. این هنر در دو دهه اخیر مورد توجه باستانشناشان و انسان شناسان داخلی قرار گرفته است. آغاز مطالعات در این زمینه در ایران به چهار دهه قبل بر می گردد. بررسی مک بورنی در غارهای میرملاس «Mir melas»، همیان«Homyan» و برد اسپید «Bard espid» لرستان در سال ۱۹۶۹ میلادی را باید آغاز این مطالعات به حساب آورد.
در همان سالها حمید ایزد پناه در دره میرملاس نقش هایی در کوه سرسرخن «Sarsorxen» و تنگه کرشوراب «Korsurow» در کوه دوشه، واقع در کوهدشت، شناسایی کرد. ( ایزد پناه، ۱۳۸۰: ۸۴-۱۰۱ )
در منطقه کرمانشاه نیز سنگ نگاره هایی در منطقه دنیور و چشمه سراب شناسایی شد. نقوش چشمه سراب برای اولین بار در سال ۱۳۵۴ شناسایی شدند. این نقوش در سال ۱۳۷۲ مجددا مورد بررسی قرار گرفتند و نقوش غار شامل انسان اسب سوار و پیاده و همچنین نقوش حیواناتی مانند بز می باشد. لازم به ذکر است نقوش مذکور به وسیله مواد رنگی ایجاد شده اند. (بیگلری و دیگران، ۱۳۸۶ )
در سال ۱۳۸۲ نیز در ادامه بررسی همین منطقه نیز مجموعه نقوشی در میوله، کنار پناهگاه های صخره ای «سرخ لایزه»، «صندوقه» و «قته» شناسایی شد که تمام آنها با تکنیک نقش کنده ایجاد شده اند.(شیدرنگ ۱۳۸۶: ۶۰-۵۵ )
از دیگر مناطق زاگرس که نقوش صخره ای در آنها شناسایی شده، باید به منطقه اورامانات کردستان اشاره کرد. این نقوش برای اولین بار توسط لحافیان شناسایی شدند. (لحافیان، ۱۳۷۹: ۱۴-۱۹ ) همین منطقه در سال ۱۳۸۴ توسط آقای قسیمی مورد بررسی قرار گرفته و نقوش حیوانی ، انسانی و نمادین جدیدی مورد شناسایی قرار گرفتند که با روش کنده کاری و با تکنیک کوبشی ایجاد شده بودند. (Ghasimi-2007: 89-106 ) شهرستان مهاباد آذربایجان غربی نیز از دیگر مناطق ایران است که باید از آن یاد کرد. در«دره انجیران» نقوش انسانی و حیوانی در صحنه هایی مانند شکار نقش شده اند. (محمدی قصریان نادری، ۱۳۸۶: ۴۶-۶۱ ،Mohamadi Ghasrian -2007 :50-54 )
از دیگر مناطق شمال غرب ایران که سنگ نگاره های متعددی از مناطق کوهستانی آن شناسایی شده استان اردبیل است. در بخش لاهورد، دهستان پیراز میان مشکین شهر نقوش انسانی، حیوانی و نمادین شناسایی شده که مانند بسیاری دیگر از نقاط ایران موضوعاتی مانند صحنه شکار را نشان می دهد.( هورشید، ۱۳۸۶: ۸۱-۸۴) ارسباران را باید از مهمترین مناطق شمال غرب ایران دانست که مطالعات بهتری روی آن صورت گرفته است.
دره هوراند واقع در منطقه ارسباران شرقی دارای نقوش انسانی، حیوانی و نمادین است که علاوه بر صحنه های شکار، نقوش انسانی در حالاتی شبیه رقص نشان داده شده است.(رفیع فر ۱۳۸۳: ۱۱-۱۱۸ و رفیع فر، ۱۳۸۴).
به غیر از یک نقش گوزن سایر نقوش در این منطقه به تکنیک نقش کنده ایجاد شده اند و همچنین برخی از نقوش حکاکی از نوع شمنیسم می باشند. (Rafifar-2007 pp.203 -213)
از دیگر مناطقی که وجود سنگ نگاره در آنجا گزارش شده است. دره دیوین الوند همدان است که در گزارشی کوتاه توسط آقای صراف به آنها اشاره شده است. (صراف، بی تا: ۳۰۴-۳۰۵) (تصاویر۲-۳۸، ۲-۳۹)
بزرگترین مجموعه نقوش صخره ای موجود در فلات مرکزی در محدوده تاریخی تیمره (شهرستان های خمین ، محلات ، گلپایگان ، …. و دلیجان ) توسط مرتضی فرهادی شناسایی شد که یکی از بزرگترین مجموعه های شناسایی شده است.(فرهادی، ۱۳۷۷)
در جنوب استان قزوین (شهرستان بوئین زهرا) ، نیز نقوش مسبک و ساده حیوانی و نمادینی بدست آمده است که تداوم وجود این نقوش به طرف شمال را نشان می دهد. (ملا صالحی و دیگران ۱۳۸۶ : ۳۵-۴۵) از غربی ترین مناطق فلات مرکزی که نقوش صخره ای در آن شناسایی شده استان مرکزی است. در روستای سوسن آباد در شمال غرب اراک صخره هایی وجود دارد که برخی از آنها دارای نقوش زیادی از بز کوهی به صورت مسبک و صحنه های شکار است. (پور بخشنده، ۱۳۸۶: ۴۶-۴۹)
در فلات مرکزی مجموعه دیگری از جمله در سنگستون شهرستان قم نیز یافت شده است. این نقوش بیشتر دارای نقوش بز کوهی و صحنه های شکار می باشد. (محمدی قصریان ، ۱۳۸۶: ۶۱-۶۴)(تصویر۲-۴۰)
در دیگر مناطق فلات مرکزی ایران ، در استان های یزد و اصفهان نیز گزارشاتی مبنی بر وجود نقوش صخره ای در دست است که باید به آنها اشاره کرد. سنگ نگاره های ارنان یزد که در ۱۰۰ کیلومتری جنوب شرق شهر یزد و در اطراف کوهی به نام ارنان واقعی شده ، در بیشتر نقوش شامل بز کوهی است ولی در این میان انسان سوار بر مرکب، انسان سوار بر حیوان و تیر و کمان بدست انسان، انسان برهنه ی نیزه بدست و حیواناتی نظیر سگ شکاری، آهو و پرندگان سمبلیک نیز وجود دارند. (شهزادی، ۱۳۷۶: ۱۳۳-۱۴۲) از دیگر مناطق استان یزد که گزارشی مبنی بر وجود سنگ نگاره از آن در دست است، دره گنج شهرستان تفت در ۲ کیلومتری جنوب غربی شهر یزد است. نقوش دره گنج، عموما شامل بز کوهی است و از نظر تعداد و تنوع کمتر از ارنان می باشد. (حصارنوی،۱۳۸۲: ۱۸۰-۱۸۶) در استان اصفهان در مناطقی مانند کوه قلعه بزی در ۱۵ کیلومتری شهرستان مبارکه (محمدی قصریان، ۱۳۸۵: ۶۲-۶۳) و شهرستان تیران اصفهان (حاجی محمدعلیان، ۱۳۸۹ چاپ نشده) نیز نقوش صخره ای مشابه سایر نقاط ایران بدست آمده است.
در مناطق جنوبی ایران، بستک هرمزگان شاخص ترین سنگ نگاره ها را دارا می باشد. اهمیت این نقوش به دلیل استفاده از رنگ است چرا که در مناطق محدودی از ایران نقاشی صخره ای (پیکتوگراف) بدست آمده است.
اشکفت آهویی، شکافی است به عمق ۲۷۵ سانتیمتر و بر سطح آن نقوش مختلفی مانند شکار و شکارچی (۱۳ مورد)، حیوانات پلنگ، آهو، کل و بز، شغال، گرگ، کفتار و قاطر (۸ مورد) و اثر دست چپ انسان (۳ مورد) نقاشی شده است . لازم به ذکر است نقوش به رنگ قرمز مایل به قهوه ای کشیده شده اند. (بهادر، بی تا ۲۳-۲۴ و اسدی، ۱۳۷۶: ۶۵-۷۰)
شرق و شمال شرق ایران نیز دارای گونه های مختلف سنگ نگاره از دوره های مختلف است. استان خراسان جنوبی و شهرستان بیرجند دارای نقوش صخره ای زیبا و جالبی از دوره های مختلف زمانی (پیش از تاریخ و تاریخی) می باشد. دراستان خراسان جنوبی و درچهار نقطه، لاخمزار، کال جنگال، تنگه استاد و ما خونیک، نقوش صخره ای مهمی به همراه کتیبه هایی از دوره اشکانی، ساسانی و اسلامی شناسایی شده است. تمام نقوش شناسایی شده در لاخ مزار «Lakhmazar» در فضایی به ابعاد ۵/۵×۵/۵ متر قرار دارند. لاخ مزار، صخره ای در کنار روستای کوچ در فاصله ۲۹ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند است که برای اهالی روستا دارای قداست مذهبی نیز می باشد. سنگ نگاره های لاخ مزار در شمار آثاری قرار دارد که در دومین فصل بررسی آثار تاریخی بیرجند و در سال ۱۳۷۱ مورد بازدید هیأت بررسی و شناسایی میراث فرهنگی خراسان قرار گرفت. در بررسی و مطالعه و ثبت دقیقی که توسط آقای لباف خانیکی و رسول بشاش در یک سال پس از شناسایی اولیه صورت گرفت۳۰۷ نقش مجزا شناسایی شد. این نقوش شامل گروه های انسانی، حیوانی و گیاهی و همچنین کتیبه ای به خط تصویری، پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی، فارسی و عربی و نقوش سمبلیک و علامت ها می باشد. (لباف خانیکی و بشاش،۱۳۷۳: ۱۵-۲۰)
دره کال جنگال «Kal-e-jangal» در ۳۵ کیلومتری جنوب غرب شهر بیرجند نیز دارای نقوش کتیبه هایی متعلق به دوره اشکانی و ساسانی است که با روش نقر و تکنیک مشابه سنگ نگاره های باستانی ایجاد شده اند.این نقوش گرچه ماهیتاً با آنچه ما تحت عنوان سنگ نگاره بدوی می شناسیم متفاوت اند اما در زیر مجموعه سنگ نگاره قرار می گیرند. (سلطانی و یوسفی،۱۳۸۹، چاپ نشده)
در استان خراسان جنوبی به غیر دو منطقه لاخ مزار و کال جنگال، در سایر نقاط نیز گزارشاتی از وجود سنگ نگاره (منتشر شده در دست است و منتشر نشده) که نوید پراکندگی بیشتر این هنر باستانی را در استان می دهد. یکی از این مناطق روستای ماخونیک «Makhunik» واقع در بخش سر بیشه است. این روستا از نظر مردم شناسی دارای اهمیت زیادی است و در سال ۱۳۷۷ مورد تحقیق مردم شناسان قرار گرفت. در خلال انجام پژوهش مردم شناسی، تعدادی سنگ نگاره بر سطح سنگی عمودی در فاصله دو کیلومتری شرق روستا شناسایی شد. این سنگ نگاره ها با روش هایی از جمله وارد آوردن ضربه بر سطح سنگ و بر داشتن رویه سنگ، خراش سطح سنگ و همچنین روشی مشابه قلمزنی ایجاد شده اند. نقوش مذکور شامل گونه های حیوانی، از جمله بز و یک مورد نقشی مشابه شیر؟، نقوش گیاهی شامل درخت سرو، کتیبه هایی به خط کوفی و گروه دیگر نقوش هندسی و علایم و نشانه ها است. در مورد تاریخ ایجاد این نقوش نظر دقیقی داده نشده است ولی با توجه به مشابهت برخی از آنها با نقوش استیلیزه لاخ مزار، این گونه نقوش قدیمی تر از سایرین معرفی شده است (بر آبادی و شعیبی،۱۳۸۴: ۴۳-۵۲) ، لازم به ذکر است که باید نقاطی مانند تنگل استاد«Tangal-e-ostad»، سماد«Samaad»و خزان«Khazan» را نیز به مجموعه های خراسان جنوبی افزود. گرچه این مناطق نیاز به بررسی دقیق دارند ولی می توان بر اساس گزارشات محدودی که وجود دارد به آنها اشاره کرد. نقوش صخره ای لاخمزار بیرجند. (لباف خانیکی و بشاش،۱۳۷۳: ) (تصویر۲-۴۱ )
در استان خراسان رضوی و دشت توس، سنگ نگاره های متعددی شناسایی شده است. دشت توس در حوزه آبریز کشف رود قرار دارد که از دیر باز مورد توجه باستان شناسان قرار داشته است. سنگ نگاره هایی که در این منطقه شناسایی شده همان شیوه های سبکی سایر سنگ نگاره ها را از نظر استیلیزه بودن و موضوع دارا می باشند و نقوش شامل صحنه هایی از شکار و نقوش منفرد انسانی و حیوانی هستند. در یک نمونه خالص نقش یک بز کوهی به طول ۲/۱ متر و ارتفاع ۵/۱ متر قرار دارد که از نظر اندازه در نوع خود کم نظیر است. سایر نقوش شامل اسب، شتر، سگ سانان، یوزپلنگ و گوزن است اما بز کوهی از عمومی ترین نقوش این مجموعه ها می باشد. (بختیاری شهری ، ۱۳۸۸: ۲۱-۴۳)
جنوب شرقی ایران شامل استان های کرمان و سیستان و بلوچستان، دارای نقوش ارزنده صخره ای می باشند. در استان کرمان سنگ نگاره های کمتری شناسایی شده اما بلوچستان از این نظر یک منطقه نو شناخته ای است که دارای تنوع و تعداد قابل توجهی است. بیشترین گزارشاتی که از استان کرمان در دست است، مربوط به دو نقطه سیرجان و شهر بابک است. در مناطق مذکور نقوشی در گونه های انسانی و جانوری، گیاهی، هندسی و نمادین وجود دارد و همچنین یک نقش خاص که احتمالا طرحی از یک معماری است، در تپه شاه فیروز سیرجان شناسایی شده. (فرهادی،۱۳۷۶: ۱۲-۱۹) (تصویر۲-۴۲)
بهترین نمونه صخره نگاری ها در سراوان قرار دارند. از دره هایی که در تخته سنگ های آن نقوش به چشم می خورند «دره نگاران» واقع در بخش جالق سراوان است که اولین بار توسط محمد حیدری مورد بررسی قرار گرفت. سنگ نگاره هایی در اطراف شهر گشت «Gosht» پراکنده می باشند. (مرادی و سرحدی، ۱۳۸۹، چاپ نشده)
در شهرستان سرباز و در ارتفاعات دهستان مینان«Minan» در شرق بخش مرکزی، چند نمونه سنگ نگاره در امتداد هم وجود دارد که اولین بار توسط نوذر حیدری در سال ۱۳۸۸ شناسایی شدند. این سنگ نگاره ها با دو تکنیک متفاوت نقر و خراش ایجاد شده اند. این شخص در شهرستان خاش نیز همچنین تعدادی مجموعه سنگ نگاره را شناسایی کرده است.
علاوه بر مناطق گفته شده در بخش های جنوبی تر بلوچستان، و در شهرستان نیکشهر، در سه بخش قصر قند، تبت و مرکزی تعدادی سنگ نگاره وجود دارد که توسط روح الله شیرازی بدست آمده اند.(شیرازی ،۱۳۸۷ و۱۳۸۱، چاپ نشده) (تصاویر۲-۴۳_ ۲-۴۴)
این فصل بر آن است که موقعیت جغرافیایی، پوشش گیاهی و حیوانی استان و موقعیت مناطق، را مورد بررسی قرار دهد و همچنین به شرح نقوش مربوط به هر منطقه خواهد پرداخت، در انتها برای تفکیک موضوع و تکنیک نقوش جداولی تهیه شده است.
۳-۱ موقعیت استان لرستان
استان لرستان سرزمینی است کوهستانی با وسعتی نزدیک به سی هزار کیلومتر مربع در جنوب غربی ایران و در محدوده میانی جبال زاگرس. این استان از شمال به استان مرکزی (شهرستان خمین و اراک) و استان همدان (شهرستان ملایر و نهاوند) از جنوب به استان خوزستان و چهار محال بختیاری، از شرق به استان اصفهان (شهرستان های فریدن و گلپایگان) و از غرب به استان های کرمانشاه و ایلام محدود است.
«حدود ۸۵ درصد مساحت لرستان را رشته کوه های نسبتاً موازی و پراکنده فرا گرفته اند». (گروهی از کارشناسان،۱۳۷۰: ۱۳) دشتهای محدود استان و دره های عمیق آن بینابین ستیغ برکشیده این کوه ها واقع گردیده است. مجموع این عوارض طبیعی سه ناحیه بارز آب و هوایی را پدید آورده است:
الف) ناحیه سرد کوهستانی در مناطق بیش از ۱۴۰۰ متر از سطح دریا شامل شهرستانهای بروجرد، ازنا، الیگودرز، الشتر و نور آباد.
ب) ناحیه معتدل مرکزی با سطح ارتفاع نسبتاً کمتر از سطح دریا شامل شهرستانهای خرم آباد، کوهدشت و بخش چگنی.
ج) ناحیه گرم جنوب در برگیرنده بخش پلدختر و قسمتهایی از شهرستان کوهدشت و بخش پاپی.(غضنفری، همان: ۲)
وسعت مراتع لرستان
وسعت مراتع لرستان ۲۵۰/۱ هزار هکتار و مساحت جنگلهای آن حدود ۷۵۰ هزار هکتار است که بیشترین آن از نوع بلوط و دیگر درختان جنگلی نظیر زالزالک، پسته وحشی، مازو، گلابی وحشی، شن، تاک، ارجن، نارون، گیلاس وحشی ترنجبیل و ارغوان تشکیل شده است.
غیر از درختان جنگلی انواع نباتات دارویی و معطر از قبیل گل گاو زبان، خاکشیر، گل ختمی، آویشن، عناب، ترنجبین، هلیله، ریحان، گل بنفشه، پر سیاوش، کاسنی، گل محمدی،گل سرخ،شقایق،بید مشک، لاله، زنبق، شیرین بیان، و نرگس در استان می روید و همچنین نباتات خوراکی از قبیل پاقزان، پینه، پیشوک، زرشک، کنگر وحشی، ریواس، حاجی بیان، فرفیون (شیرین شیرک) پونه و نعنا نیز بدست می آید.
پوشش جانوری لرستان
جانوران لرستان به لحاظ شرایط مساعد زیست محیطی از تنوع خاصی بر خوردار بوده و جانورانی نظیر خرس قهوه ای، گرگ، گراز، کفتار، روباه، شغال، کل، بز، قوچ، آهو، پلنگ، خدنگ و پرندگانی همچون لک لک، حواصیل، غاز، درنا، مرغابی، عقاب، سار سینه پشت گلی، (ارملیچ) در آن یافت می شود. آبهای استان دارای انواع ماهیهای مختلف از جمله زرد ماهی ، قزل آلا، کپور و رنگین کمان است. انواع این ماهی ها در دریاچه گهر ، تالابهای پلدختر (شیر- گری جمجمه) مسیر رودخانه کشکان سزار قابل دسترسی می باشد. آنچه مسلم است در زمان های قبل مثلاً پارینه سنگی، حیواناتی از جمله گوزن نیز در منطقه وجود داشته که بعد ها تصاویر آنها را روی صخره ها یافتیم. گوزن یکی از حیوانات بومی ایران و منطقه می باشد که هم اکنون بسیار کمیاب است.
۳-۲ شرح، موضوع، اندازه و رنگ نقوش
در این قسمت به معرفی مناطق مورد مطالعه پرداخته، سپس هر تصویر از نظر موضوع، اندازه و رنگ شرح داده خواهد شد.
۳-۲-۱ دوشه
غار دوشه، یکی از غارهای تاریخی استان لرستان است که در روستای «کرشوراب» از توابع بخش چگنی خرم آباد واقع شده است. برای ورود به غار باید از غرب «تنگه دوشه» به بالای کوه صعود کرد. ارتفاع سقف تا کف غار در حدود پنج متر است. داخل آن به شکل دایره منظم است که انحنای این غار در دره آرش «الشتر» واقع شده و در گویش محلی به «مرسمسا» مشهور است. طول غار نزدیک به ۷۰ متر، عرض دهانه آن ۶ متر ، پهنای داخل آن ۷ متر و بلندی دهانه آن ۷۰/۳ متر است.
بر دیواره مسطح این غار، حدود ۱۱۰ نقش با رنگ سیاه نقاشی شده است. بر دیوار غربی آن نیز بجز نقش های یاد شده، دو کتیبه وجود داشته که یکی از آنها به کلی از بین رفته و نیمی از دیگری نیز محو شده است. و تقریباً چیزی از آن قابل تشخیص نیست. در دهانه حفره های انتهای غار، استخوان های انسان و حیوان و سفال های شکسته یافت شده است.
نقوش این غار گویا تر از نقوش غار های میر ملاس و همیان می باشند، ولی شاید به دیرینگی آنها نباشند با این فرق که نگاره های دو غار اخیر با رنگ های سیاه و قرمز ، حتی یک نقش نیز با رنگ زرد نقاشی شده اند. دیوارنگاره های غار همیان به نسبت دوشه پرکارترند و ظرافت بیشتری در ترسیم آنها به کار رفته است.

وَاجْعَلْنی مِمَّنْ یَشُمُّ ریحَها وَ رَوْحَها وَ طیبَها^[۱۲۱] مرا از کسانی قرار بده که نسیم و عطر بهشت را استشمام می کنند و می بویند.
سپس حضرت با دست راست خود کفی از آب گرفتند و درحالیکه آب به صورت می ریختند، به خدا عرضه داشتند: (اَللّهُمَّ بَیِّضْ وَجهی یَوْمَ تَسْوَدُّ فیهِ الْوُجُوهُ وَ لا تُسَوِّدْ وَجْهی یَوْمَ تَبْیَضُّ فیهِ الْوُجُوهُ^[۱۲۲]) خدایا در روزی که افراد روسیاه می شوند، مرا رو سپید کن و در روزی که افراد روسپید می شوند، مرا از روسیاهان قرار نده. من فردای قیامت رو سیاه نباشم. مرا روسپید قرار ده.
بعد با دست چپ کفی از آب گرفتند و درحالیکه به شستشو دادن دست راست پرداختند، به خدای متعال عرضه داشتند (اَللّهُمَّ اَعْطِنی کِتابی بِیَمینی) خدایا نامه ی عمل مرا به دست راستم بده^[۱۲۳].
(وَ الْخُلْدَ فِی الْجَنانِ بِیَساری) و جواز اقامت جاودان در بهشت را به دست چپ من بسپار.
(وَ حاسِبْنی حِساباً یَسیراً^[۱۲۴]) و در حسابرسی و رسیدگی به حساب من نیز آسان بگیر.
بعد حضرت با دست راست، کفّی از آب گرفتند و درحالیکه دست چپ را می شستند، به خدا عرضه داشتند، (اَللّهُمَّ لا تَعْطِنی کِتابی بِیَساری) خدایا فردای قیامت نامه ی عمل مرا به دست چپم نده^[۱۲۵]
چون کسانی که نامه ی عملشان به دست چپشان داده خواهد شد، بسیار نگون بخت اند^[۱۲۶]
(در برخی نقل ها در ادامه آمده است: (وَ لا مِنْ وَراءِ ظَهْرِی) و از کسانی نباشم که تو آنقدر به آنها بی اعتنایی که از پشت سَر نامه ی عمل آنها را به دستشان می دهی و حاضر نیستی روی آنها را ببینی^[۱۲۷]. )
(وَ لا تَجْعَلْها مَغْلُولَهًً اِلی عُنُقِی) خدایا نامه ی خرابکارها و گناهکاریها و آلودگیهای من را به گردنم نیاویز^[۱۲۸].
(وَ اَعُوذُبِکَ مِنْ مُقَطَّعاتِ النِّیرانِ) و خدایا به تو پناه می برم از جامه های بریده شده از (پاره های) آتش دوزخ^[۱۲۹] .
بعد از اینکه حضرت دو دست را شستند، با اضافه ی آبی که از شستن دست چپ در دست راستشان باقی مانده بود، به مسح کردن سر پرداختند و به خدا عرضه داشتند (اَللّهُمَّ غَشِّنی بِرَحْمَتِکَ وَ بَرَکاتِکَ وَ عَفْوِکَ) یعنی خدایا من را با رحمت و برکات و عفو و گذشت خودت بپوشان^[۱۳۰].
سپس حضرت با اضافه ی آبی که بر دستانشان بود، ابتدا با دست راست پای راست و بعد با دست چپ، پای چپ را مسح کردند و در حال مسح این دعا را خواندند (اَللّهُمَّ ثَبِّتْنی عَلَی الصِّراطِ یَوْمَ تَزِلُّّ فیهِ الاَقْدامُ)خدایا در روزی که قدم ها در صراط می لغزند، مرا در صراط ثابت قدم قرار بده
(وَاجْعَلْ سَعیی فیما یُرضیکُ عَنّی یا ذَا الجَلالِ وَ الاِکْرامِ^[۱۳۱]) و خدایا تلاش و سعی و تکاپوی مرا، دویدنها و پیگیریهای مرا، در مسیری که رضایت تو از من را فراهم می سازد، قرار ده، ای خدایی که صاحب جلال و شکوه و صاحب لطف و اکرامی.
در روایاتی^[۱۳۲] آمده است که زکات وضو این است که بعد از تمام کردن وضو با گفتن (اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ العالَمین) انسان شکر خدا را به جا آورد، و از خدا بخواهد (اَللّهُمَّ اجْعَلنی مِنَ التَّوّابینَ و اجْعَلْنی مِنَ المُتَطَهِّرین) خدایا من را از کسانی که بسیار توبه می کنند و از کسانی که در مسیر پاکی، بسیار تلاش می کنند، قرار ده.
سپس یکبار سوره ی قدر را بخواند و بعد، این گونه دعا کند: (اَللّهُمَّ اِنّی اَسْاَلُکَ تمامَ الوُضُوءِ وَ تَمام الصَّلاهِ وَ تَمامَ رضْوانِکَ وَ تَمامَ مَغْفِرَتِکَ وَ تَمامَ الْجَنَّهِ) خدایا من از وضویی تمام عیار، وضویی که همه ی مراتب وجودیِ من، نه فقط ظاهر بدنم، وضو بگیرد، و نمازی که همه ی نماز باشد، نه فقط پوسته ی ظاهری نماز، و همه ی رضوان و رضایت تو را، و همه ی مغفرت و بخشش تو را، و همه ی جنّت و بهشت تو را، از تو درخواست می کنم.
بعد از این عمل، امیر المؤمنین(ع) به پسرشان محمّد حنفیّه که آداب وضو را به او تعلیم می دادند، فرمودند:
(مَنْ تَوَضّأ مِثْلَ وُضُوئی وَ قالَ مِثْلَ قَولی ، خَلَقَ الله لَهُ مِنْ کُلِّ قَطْرَه ٍ مَلِکاً یُقَدِّسُهُ وُ یُسَبِّحُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُهَلِّلُهُ، فَیَکْتُبُ اللهُ لَهُ ثَوابَ ذلکَ اِلی یَومِ الْقِیامَهِ)
کسی که مثل وضویی که من گرفتم وضو بگیرد و جملاتی که من موقع وضو گرفتن به زبان جاری کردم را هم بگوید، خدای متعال از هر قطره ی آب وضویِ چنین وضوگیرنده ای، یک فرشته و مَلَک می آفریند که آن مَلَک تقدیس و تسبیح خدا می گوید، تکبیر خدا (الله اکبر) می گوید، تهلیل خدا (لا اِلهَ إلّا الله) می گوید، و خداوند ثواب تقدیس و تسبیح و تکبیر و تهلیل گفته های این فرشته را تا روز قیامت، در نامه ی عمل فردی که این وضو را گرفت، می نویسد.
۴-۳پرسش و پاسخ (استفتائات)
۴-۳-۱ کدام غسل نیاز به وضو ندارد
کدام غسل احتیاج به وضو ندارد و می شود با آن نماز خواند؟ غسل های مستحبی مانند غسل جمعه، شب قدر و زیارت آیا کفایت از وضو می کند؟
در بین فقها حتی فقهای زمان حاضر هستند کسانی که می گویند غسل مستحبی وارد شده مثل غسل جمعه از وضو کفایت می کند. لیکن نظر امام خمینی (ره) بر خلاف عقیده آنان است. ایشان می گویند از میان غسل های واجب تنها غسل جنابت است که کفایت از وضو می کند (مسأله۱۸- یجزی غسل الجنابه عن الوضوء لکل ما اشترط به^[۱۳۳]) و کسی که جنب بوده و غسل جنابت انجام می دهد نه تنها نیاز به وضو گرفتن ندارد بلکه تا زمانی که ناقض وضو از او سر نزده است وضو گرفتن بر وی حرام است.
اما دیگر غسل های واجب مانند مس میت، حیض، نفاس و استحاضه کفایت از وضو نمی کنند. در تحریر الوسیله، ج۱، ص۵۵ درباره غسل حیض می نویسند: (… و غسله کغسل الجنابه فی الکیفیه و الأحکام، إلا أنه لا یجزی عن الوضوء، فیجب الوضوء معه قبله أوْ بعده لکل مشروط به کالصلاه، بخلاف غسل الجنابه کما مرّ، …)
درباره غسل های مستحبی وارد شده مانند غسل جمعه، غسل زیارت، غسل روز عرفه، و غسل احرام، نیز همین نظر را دارند. می فرمایند هیچ یک از اقسام آن از وضو کفایت نمی کند لذا انسان نمی تواند با غسل مستحبی، کاری را که مانند نماز نیاز به وضو دارد، انجام دهد.
در این باره فتوای امام(ره) در کتاب “العروه الوثقی مع تعالیق الإمام الخمینی، ص۲۴۵” چنین آمده است:
مسأله ۴: الأغسال المستحبه لا تکفی عن الوضوء، فلو کان محدثاً یجب أن یتوضأ للصلاه و نحوها؛ قبلها أو بعدها، والأفضل قبلها، و یجوز إتیانه فی أثنانها إذا جیء بها ترتیبیّا.
پاسخ حضرت آیت الله مهدوی هادوی تهرانی در این مورد به این شرح است:
بعد از غسل جنابت، مادامی که حدث اصغر حادث نشده، وضو لازم نیست بلکه بنا بر احتیاط، وضو جایز نیست و اگر شخص وضو بگیرد، هر چند بنا بر احتیاط فعل حرامی انجام داده است ولی غسل و نماز وی صحیح است، اما اگر بعد از غسل جنابت حدث اصغر، مانند ادرار، حادث شود، برای نماز یا هر عمل مشروط به طهارت از حدث باید وضو گرفت.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۴-۳-۲غسل های غیر جنابت به جای وضو کدام اند
در خصوص این که غسل غیر واجب از وضو کفایت می کند یا خیر؟ نظرات گرانقدر مراجع عظام (حفظهم الله تعالی) چنین است:
آیات عظام امام، بهجت، خامنه ای و صافی:
تنها با غسل جنابت می توان نماز خواند ولی با غسل های دیگر باید وضو هم گرفت^[۱۳۴].
مکارم:
با همه غسل های واجب و مستحب می توان نماز خواند و گرفتن وضو واجب نیست اما احتیاط مستحب آن است که در غیر غسل جنابت، وضو هم بگیرد^[۱۳۵].
فاضل:
با همه غسل های واجب –غیر از غسل استحاضه متوسطه- می توان نماز خواند، اگر چه احتیاط مستحب آن است که (در غیر غسل جنابت)، وضو هم بگیرد^[۱۳۶].
آیات عظام تبریزی، سیستانی، نوری، و وحید خراسانی:
با همه ی غسل های واجب و مستحب –غیر از غسل استحاضه متوسطه- می توان نماز خواند، اگر چه احتیاط مستحب آن است که (در غیر غسل جنابت)، وضو هم بگیرد^[۱۳۷].
۴-۳-۳بطلان وضو در وسط نماز
اگر انسان مرضی دارد که بول او قطره قطره می ریزد یا نمی تواند از بیرون آمدن غائط یا باد معده خودداری کند، یا از اول وقت نماز، تا آخر وقت به مقدار وضو گرفتن و نماز خواندن مهلت پیدا می کند و یا نمی کند.
در صورت اول: باید نماز را در وقتی که مهلت پیدا می کند بخواند و اگر مهلت او به مقدار کارهای واجب نماز است باید در وقتی که مهلت دارد فقط کارهای واجب نماز را به جا آورد و کارهای مستحبّ آن مانند اذان و اقامه و قنوت را ترک نماید.
اما در صورت دوم: اگر در بین نماز چند دفعه بول از او خارج می شود، وضوی او کافی است، ولی چنانچه در بین نماز چند مرتبه غائط یا باد معده از او خارج می شود، اگر نتواند هیچ مقدار از نماز را با وضو بخواند می تواند چند نماز را با یک وضو بخواند، مگر اختیاراً بول یا غائط کند یا چیز دیگری که وضو را باطل می کند پیش آید^[۱۳۸].
اما اگر بتواند مقداری از نماز را با وضو بخواند، اگر بخواهد بعد از هر دفعه وضو بگیرد سخت نیست، باید ظرف آبی پهلوی خود بگذارد و هر وقت غائط از او خارج شد وضو بگیرد و بقیه نماز را بخواند^[۱۳۹] اما اگر وضو گرفتن بعد از هر دفعه برای او سخت است، باید برای هر نماز یک وضو بگیرد^[۱۴۰].
کسی که غائط پی در پی از او خارج می شود، برای به جا آوردن سجده و تشهّد فراموش شده و نماز احتیاط –که باید بعد از نماز انجام داد- در صورتی که آنها را بعد از نماز فوراً به جا بیاورد، وضو گرفتن لازم نیست^[۱۴۱].
۴-۳-۴ لاک ناخن و وضو
تمام مراجع معظم تقلید در شرایط وضو فرموده اند: یکی از شرایط صحیح بودن وضو این است که مانعی از رسیدن آب بر عضوی که باید در وضو شسته یا مسح شود، نباشد. بنابراین قبل از وضو باید هر چیزی که مانع رسیدن آب به اعضای وضو است برطرف شود و إلا وضو باطل است^[۱۴۲].
ولی اگر بعد از وضو گرفتن موانع پیش آید نماز اشکالی ندارد. همچنین اگر موانع مانند لاک، روی ناخن انگشتان پا باشد برطرف کردن موانع یک انگشت از هر پا برای وضو کافی است و لازم نیست در همه ی انگشتان پا برطرف شود^[۱۴۳].
۴-۳-۵کاشت ناخن و وضو
دفتر آیت الله خامنه ای:
اگر ناخن کاشته شده قابل برداشتن نبوده یا إزاله آن مستلزم ضرر و مشقّت باشد و با وجود ناخن ها قدرت بر رساندن رطوبت به پوست دست نباشد، مسح بر روی همین ناخن ها کافی است.

آقانجفی به همراه برادر کوچک خود آقانورالله به تهران رفت. (صفایی،۱۳۸۱: ۵۲۶) در تهران آقانجفی هنگام نماز ظهر به مسجد «ملا عزیزالله» که در مرکز شهر قرار داشت رفت و بعد از نماز سخنرانی کرد و غیر مستقیم از شاه بد گفت و حتی به شاه دعا نکرد و از منبر پایین آمد. (اعتمادالسلطنه،۱۳۶۸،ج۲: ۶۹۷) در این مدت ناصرالدین‌شاه چندین بار آقانجفی را احضار و نصیحت کرد و به وی یادآور شد که ایجاد آشوب و تشنج اصلاً به صلاح کشور و مردم نیست. (صفایی،۱۳۸۱: ۵۲۶) البته آقانجفی در مقابل اعتراض و انتقاد شاه از عملکردش، کاغذی که اسامی عده ای دیگر از بابیان بود را درآورد و گفت: «حکم قتل آن ها را صادر کرده ام تا دولت چه اقدامی کند» (جعفری،۱۳۹۰: ۱۵۲)
یحیی دولت‌آبادی می نویسد که آقانجفی از این قضیه‌ی احضار به تهران اصلاً ناراحت نیست چرا که این قضیه باعث شهرت او شد و «به علت ‌آنکه شخص عیاشی است و در تهران اسباب این کار برای او فراهم‌تر می‌باشد و هر از گاهی دوست دارد مدتی در تهران باشد.» (دولت‌آبادی،۱۳۷۱،ج۱: ۳۲۴)

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

اقامت آقانجفی تا اوایل ذی‌قعده ۱۳۰۷ ﻫ . ق. طول کشید. بسیاری انتظار داشتند که با تبعید آقانجفی به تهران، حکومت شاهزاده هم پایان بیابد، اما با کمال تعجب متوجه شدند که خود شاهزاده در تهران واسطه‌ی بازگشت آقانجفی شده و هر دو برادر وار، به اصفهان باز گشتند. (صفایی،۱۳۵۷،ش۳۰: ۱۹) هرچند حس رقابت بین دو قدرت اصفهان همیشه وجود داشت: «حرص ملاکی در اینوقت بیش از پیش دیده می شود در هر طبقه ای مخصوصاً در طبقه‌ی روحانی نما و در اعیان و تجار هویداست و می توان گفت این حرص در این سال ها در عمامه بسر ها در وجود شیخ محمدتقی نجفی بوده است و در کلاه بسر ها در وجود مسعودمیرزا ظل‌السلطان قجر که بعد از آن دو نفر در اولاد آن ها به همان شدت باقی مانده است و چون املاک آن ها بالا دست است نسبت به رودخانه زاینده رود از بابت آب به پایین دستان انواع ستمگری را روا می دارند و بواسطه‌ی قدرتی که‌یافته اند و یا بواسطه‌ی بی حسی مردم معارض برای خود نمی بینند» (دولت‌آبادی،۱۳۷۱،ج ۴: ۱۱۳)
۳-۳-از اعطای امتیاز رژی ۱۳۰۷ تا آغاز مشروطیت ۱۳۲۴ ﻫ . ق.
۳-۳-۱-اعطای امتیاز رژی
واگذاری امتیاز انحصار توتون و تنباکوی ایران در مسافرت سوم ناصرالدین‌شاه به اروپا و در هنگام اقامت در انگلستان فراهم آمد. امتیازی که واگذاری آن قیام گسترده و تقریباً عمومی را در پی داشت. واگذاری این امتیاز اول در جلسه‌ای با حضور امین‌السلطان صدراعظم، میرزا یحیی‌خان (مشیرالدوله) وزیر امور خارجه، شاهزاده ظل‌السلطان حکمران اصفهان و فتحعلی‌خان (صاحب‌دیوان) حکمران فارس با شرکت چند وزیر دیگر تفضیلاً مورد بحث قرار گرفت و مورد تأیید واقع شد و گزارش آن به عرض ناصرالدین‌شاه رسید؛ سپس طبق فرمان شاه در بیست و هشتم رجب ۱۳۰۷ ﻫ . ق. /۲۰ مارس ۱۸۹۰ م این امتیاز به «جرالد تالبوت»^[۷] سرمایه‌دار انگلیسی داده شد. امتیاز‌نامه در پانزده فصل تنظیم گردید، مطابق فصول قرارداد، صاحب امتیاز، اجازه تأسیس شرکتی را یافت که انحصار خرید توتون و تنباکو در سراسر شهرهای ایران را داشت. (صفایی،۱۳۸۱: ۲۷)
مدت زمان امتیاز پنجاه سال ذکر شده است. (ناظم الاسلام،۱۳۸۴،ج اول: ۳۸ و کربلایی،۱۳۸۲: ۷۶) گیرنده امتیاز بیست و پنج هزار لیره به ناصرالدین‌شاه پیشکش داده بود و همچنین متعهد شده بود که در برابر این امتیاز هر سال پانزده هزار لیره به دولت ایران بپردازد. (اعتمادالسلطنه،۱۳۵۷: ۲۰۰-۲۰۱) و همچنین طبق شرایط قرارداد سالی بیست و پنج هزار لیره نیز به شاه بدهد (ملک آرا،۲۵۳۵: ۱۸۲) امتیاز رژی در مدتی طولانی و قریب به‌یک سال غیر فعال بود.
تالبوت پس از تشکیل شرکت سلطنتی تنباکوی ایران در اوایل سال ۱۳۰۷ﻫ . ق. با کارکنانش به ایران بازگشت تا به امتیاز رژی سازمان دهد. (رایت،۱۳۵۷: ۱۰۳) شرکت تصمیم گرفت در مراکز تولید و تجارت توتون و تنباکو از جمله در شیراز، اصفهان، تبریز، کاشان، مشهد و سمنان شعباتی را بگشاید. تالبوت امور شرکت را به ارنستین^[۸] سپرده به انگلستان بازگشته بود. ارنستین افرادی را در ایالات مهم و تنباکوخیز ایران در رأس هیأت‌های شرکت برگزید: اوانز^[۹] در تبریز، موئیر^[۱۰] در اصفهان، دانیل^[۱۱] در مشهد و بنیز^[۱۲] در شیراز که مدیران شرکت در آن نواحی محسوب می‌شدند. علاوه بر مدیران و کارمندان شرکت تعداد زیادی انگلیسی به همراه آنان وارد ایران شدند. (آژند،۱۳۶۷: ۶۶)
مرحله بعد از حضور عوامل کمپانی، اجرای مفاد امتیازنامه بود که با رفتاری نامناسب و در کمال خشونت صورت گرفت. رفتار خشن عوامل کمپانی موجب اعتراض مردم شد و «طولی نکشید که ورود این همه انگلیسی به ایران سروصدا کرد». (فووریه،۱۳۸۵: ۲۱۵) اگرچه حضور و هجوم انگلیسیان و عوامل آن ها در شهرهای ایران و رفتار نامناسب آنان با مردم از عوامل اعتراض و شورش ضد امتیاز نامه بود اما نمی‌توانست تنها دلیل باشد چرا که شورش گسترده بوده و طبقات مختلف جامعه ضد آن اقدام کردند. در زمان اعطای امتیاز رژی مصرف‌کنندگان توتون و تنباکو قشر وسیعی از مردم را تشکیل می‌دادند. دکتر فووریه نوشته است: «کمتر کسی است که در این مملکت از زن گرفته تا مرد که دخانیات استعمال نکنند» (فووریه،۱۳۸۵: ۲۱۶) در اسناد کنسول انگلیس تعداد افرادی که با این محصول سروکار داشتند، از تولیدکننده تا واسطه و مصرف‌کننده، تجار و بازرگانان عمده تنباکو، دو و نیم میلیون نفر تخمین زده شدند. (آدمیت،۱۳۶۰: ۱۳). با اجرای امتیازنامه رژی، این قشر عظیم از مردم با امتیازنامه مرتبط شدند و آن هایی که بیشترین ضرر را متحمل شدند زودتر از سایرین اقدام کردند. بنابر این تجار خود را به عنوان اولین گروه معترض بر امتیاز رژی معرفی کردند. (ترابی فارسانی،۱۳۸۴: ۱۰۱-۱۰۰)
تجار تنباکو طبقه ‌ای بودند که به میزان بسیار زیادی از اجرای امتیاز رژی متضرر می‌شدند. از یک سو کمپانی رژی مانع تجارت آن ها در فروش و صدور تنباکو ‌شد، تجاری که مالک زمین‌های کشاورزی بودند و به طور غیر مستقیم تولیدکننده تنباکو محسوب می شدند، اجباراً باید محصولات خود را با قیمت تعیین شده کمپانی به شرکت می‌فروختند و از سویی دیگر تجار از سودی که در معامله با زارعین نصیب آن ها می‌شد محروم ‌شدند. اگرچه تهران دعوت کننده به قیام بود ولی شورش گسترده‌ای در آن صورت نگرفت، تنها در هنگام شورش سایر شهرها تهران نیز به قیام کنندگان پیوست. شیخ حسن کربلایی ایالت فارس را مهمترین ایالت تنباکو خیز ایران و اولین ایالت شورش کننده علیه امتیاز رژی می داند. (کربلایی،۱۳۶۱: ۳۰) احمد کسروی معتقد است: «پیش از همه تبریز به کار برخاست و مردم اگهی‌های کمپانی را که به دیوارها چسبانیده بود پاره کردند و به جای آن نوشته‌های شور‌آمیزی چسبانیدند… پس از تبریز اسپهان به تکان آمد وپس از آن در تهران شور و جنبش پیدا گردید» (کسروی،۱۳۵۹،ج۱: ۱۶- ۱۵)
۳-۳-۲-اعتراض بر امتیاز رژی در اصفهان
در جریان تنباکو اصفهان مخالفت را آغاز کرد، اگرچه فارس حرکت و تبریز مقاومت نمود ولی اصفهان ایستاد و فکر منع و پرهیز دخانیات از آن‌جا برخاست. انگلیسی‌ها در اصفهان از موضع استثنائی برخوردار بودند، اول به دلیل آنکه این منطقه زیر نفوذ تجاری انگلیس به علت فعالیت وسیع اقتصادیشان در آن خطه قرار داشت، دوم اینکه وجود شاهزاده در رأس دستگاه حکمرانی، موقعیت خاصی برای فعالیت کمپانی تالبوت فراهم آورد. با حاکمیت چنین جوی استقامت و ایستادگی اصفهان از نقاط دیگر محکم‌تر و اثربخش‌تر بود. جنبش و حرکت اصفهان هم مانند شیراز و تبریز از ناحیه تجار شروع شد. (افراسیابی،۱۳۶۸: ۳۶۳-۳۶۲)
این امتیاز بازرگانان اصفهانی را به ورطه ورشکستگی سوق ‌داد. آن ها از مدت‌ها قبل شاهد رونق کار تجارت خانه‌های اروپایی بودند. این شرکت‌ها، تجار محلی و واسطه‌ها را زیر نظر خود درآورده و کم‌کم بازرگان و تاجران اصفهانی به صورت عامل توزیع‌کننده کالاهای خارجی شده بودند. این نکته را باید خاطرنشان کرد که بازرگانان اصفهانی از دادوستد تنباکو سود سرشاری کسب می‌کردند، زیرا بازرگانان اصفهانی، تنباکوی سایر نقاط را نیز خریداری کرده و سپس در اصفهان توزیع یا به سایر نقاط صادر می‌کردند. بازار اصفهان نیز در این دوره‌یکی از بازارهای پررونق‌ ایران محسوب می‌شد. اما مقارن این امتیاز، این مرکز تجارتی مهم، به دست انگلیسی‌ها افتاده و نفوذ تجار ایرانی کمتر شده بود. (عقیلی،۱۳۸۵: ۴۳۹) تجار اصفهانی با شروع فعالیت کمپانی رژی در اصفهان در اوایل صفر ۱۳۰۹ ﻫ . ق. /سپتامبر ۱۸۹۱ م عریضه‌ای در مخالفت با رژی به شاهزاده، نوشتند. این عریضه از طریق میرزاهاشم امام جمعه به دست شاهزاده رسید. شاهزاده پاسخ تهدیدآمیزی به این مضمون به تجار نوشت: «عریضه‌ی شما توسط امام جمعه به دست ما رسید. شما سزاوارید که احضار شوید و به کیفر گستاخی خود برسید، یعنی مثلاً پاهایتان به فلک بسته شود و حق این است که شما را گردن بزنند تا دیگر احدی قادر نباشد در امور دولتی بگوید چرا؟ ولی این دفعه به لحاظ احترامی که بر امام جمعه قائلیم، اغماض کردیم، به این شرط که دست از چنین گستاخی‌ها و مخالفت با اوامر دولت بردارید اعلیحضرت پادشاه صاحب اختیار اهالی ایران و اموالتان است و بهتر از هرکس می‌داند که مصلحت رعایا در چیست. شما ابداً حق چنین مخالفت‌هایی را ندارید. بدون گستاخی به شغل خودتان بپردازید و کاری به این کارها نداشته باشید». (کدی،۲۵۳۶: ۱۱۹-۱۱۸ و آدمیت،۱۳۶۰: ۵۳).
تجار با دیدن چنین عکس‌العملی به شدت اعتراض خود افزودند و نه تنها محصولات خود را به مأمورین کمپانی نفروختند بلکه آن ها را به گونه های مختلف نابود کردند، «یکی از معتبرترین تجار اصفهان حاضر به معامله‌ی با رژی نگشت و همه‌ی تنباکویی را که خریده بود به آتش کشید». (آدمیت،۱۳۶۰: ۵۲ و کدی،۲۵۳۶: ۱۲۵-۱۲۴)
تهدیدات شاهزاده، تجار اصفهان را بر آن داشت تا به قدرتی متوسل شوند که توان اعتراض به حکومت را داشته و علما تنها طبقه‌ای بودند که به طور سنتی چنین توانایی را داشتند. از این رو تجار برای چاره‌اندیشی نزد علما رفتند، علما نیز با حکومت وارد مذاکره و خواستار تجدید نظر دولت در مسأله انحصار تنباکو شدند.
مردم اصفهان به رهبری ‌آقانجفی بر علیه امتیازنامه رژی قیام کردند. آقانجفی و برادرش شیخ محمدعلی نجفی با جدیت مردم را به مبارزه منفی دعوت کردند؛ آقانجفی مجتهدی مقتدر و شیخ محمدعلی خطیب توانایی بود. (آدمیت،۱۳۶۰: ۵۳) همچنین باید توجه داشت که آقانجفی یکی از ملاکین و زمین داران بزرگ بود که بسیاری از مزارع توتون و تنباکو در اصفهان را در اختیار داشت و «در کسب قدرت دنیوی هم حریف ظل‌السلطان بود.» (آدمیت،۱۳۶۰: ۵۳) و بدون شک یکی از دلایل مخالفت او با قرارداد رژی به خطر افتادن منافعش بود.
آقانجفی و برادرش که با تهدید شاهزاده روبرو شدند، تصمیم گرفتند که شدت عمل نشان دهند. به همین منظور از دو نفر از علما و مجتهدین شهر که از وابستگان شان نیز بودند، خواستند که حکم به تحریم استعمال دخانیات دهند. (مهدوی،۱۳۶۷،ج‌۱: ۴۳۹) و بنابر این درخواست بود که میرزاعلی‌محمداژه‌ای (متوفای ۱۳۴۲ﻫ . ق. ) و آقا منیر الدین بروجردی (متوفای ۱۳۴۲ ﻫ . ق. ) برای اولین بار اعلان تحریم تنباکو نمودند. این فتوا با واکنش شدید امام جمعه، که مخالف تحریم تنباکو بود، مواجه شد و این دو نفر را به تخت فولاد تبعید کرد. این دو، هر یک جداگانه به دستور آقانجفی به سامرا رفتند و میرزای شیرازی را از اوضاع داخلی ایران مطلع و مقدمات صدور حکم تحریم تنباکو را از جانب او فراهم کردند. (مهدوی،۱۳۶۷،ج‌۱: ۴۳۹ و تیموری،۱۳۶۱ :۷۹-۷۸)
بعد از این آقانجفی و برادرش محمدعلی حکم به تحریم تنباکو دادند و آن را در مساجد و منابر و مدارس به اطلاع عموم مردم رساندند. مردم به رهبری آقانجفی و برادرش در تخت فولاد جمع شده و استعمال دخانیات را منع و تحریم ‌کردند. شاهزاده برای ایجاد آرامش در اصفهان نیرویی تجهیز کرد و به آقانجفی و چند مجتهد دیگر که در پیشاپیش قیام ومحرک مردم بودند پیام‌های تهدیدآمیزی ‌فرستاد، او تا حدی بر اوضاع مسلط بود اما نتوانست از تأثیر نفوذ کلام روحانیت بر مردم بکاهد و قیام تداوم داشت. (صفایی،۱۳۸۱: ۴۰)
مأمور تلگرافخانه اصفهان در روز نوزدهم ربیع‌الثانی سال ۱۳۰۹ ﻫ . ق. اوضاع اصفهان و قیام مردم و فعالیت علما بر ضد امتیاز دخانیات را اینگونه برای شاه گزارش می دهد: «دیروز شنبه را آقانجفی و شیخ محمدعلی اعلانات چندی درب مساجد و معابر چسبانیده استعمال تنباکو را حرام و حمایت کنندگان فرنگی را مرتد و عمله‌جات دخانیات را نجس خوانده و نوشته‌اند کسی از این جماعت را که دخالت در کار فرنگی دارند به حمام و مسجد و سقاخانه راه ندهند، در حمام‌ها، قهوه‌خانه‌ها و مجالس علما و تجار و غیره قلیان موقوف است، طلبه‌ها در هر نقطه که قلیان دیده شکسته‌اند حتی در میان خود مذاکره دارند که باید اجماعاً رفت قهوه‌خانه حضرت‌والا را هم برچید، هرجا که فرنگی دیده می‌شود مردم دنبالش کرده داد و فریاد می‌نمایند. دیروز جمعی فرنگی را دنبال کرده، هرزگی و بعضی حرف‌ها زده بودند، حضرت‌والا چند نفری از آن ها را فوراً چوب زیادی زدند» (صفایی،۱۳۸۱: ۴۰)
آقانجفی و برادرش محمدعلی رو در روی دولت ایستادند و هرکاری که لازم بود انجام دادند، آن ها از حمایت دیگر علما مثل علامه محمدباقر فشارکی (متوفای ۱۳۱۴ﻫ . ق. ) و میرزا محمدهاشم ‌چهارسوقی (متوفای ۱۳۱۸ﻫ . ق. ) نیز برخوردار بودند. (افراسیابی،۱۳۸۶: ۳۶۶) «ملامحمدباقر [فشارکی] قدری مؤدب‌تر، آقانجفی و شیخ محمدعلی بی پرده خیلی کلمات ناشایسته بی معنی می‌گویند. سایر علما تماماً در باطن با آن ها همراهی دارند، این دو نفر تا بحال جرأت این حرکات را نداشتند چند روز است معرکه می‌کنند، از قرار مذکور از نجف و سامره برای آن ها رسیده، پریروز امام جمعه به عیادت حضرت‌والا رفته، ظاهراً و باطناً با حکومت همراه است، حضرت‌والا هم نوکرهای شخصی خود را حاضر و مستعد کرده‌اند تا چه شود.»(صفایی،۱۳۸۱: ۴۱)
شاهزاده در این مورد به آقانجفی پیام داد: «شراب از تنباکو نجس‌تر است، همانقدر که در باب خمر نهی دارید در باب تنباکو هم همانقدر بگویید، این اقدامات چه چیز است؟» آقانجفی در جواب گفت: «تکلیف شرعی ما این است، شما هم به تکلیف عرفی خودتان اقدام کنید» (افراسیابی،۱۳۶۸: ۳۶۶)
شیخ محمدعلی دستگاه تجارتی موئیر و اجناس انگلیسی را مورد حمله قرار داد و در خطابه‌ی خود اعلام کرد: «همه اجناس موئیر نجس است و مردم را از خرید و فروش آن ها نهی نمود. به گفته‌ی کنسول انگلیس محرک شیخ محمدعلی در حمله‌ی بر رژی و بر اجناس انگلیسی کمپانی موئیر، احمد بنکدار بازرگان اصفهانی بود» (آدمیت،۱۳۶۰: ۵۵-۵۴)
منع مصرف دخانیات در اصفهان موجب اختلال در کار کمپانی رژی شد و همچنین اقدامات مردم علیه اروپائیان مقیم اصفهان موجب سلب آسایش آن ها شده بود و تنبیه مردم توسط حکومت نیز بی‌تأثیر و شکایت های اروپائیان به حکومت افزایش یافت. رهبران روحانی نهضت، همچنان علیه امتیاز رژی سخنرانی می‌کردند. «آقانجفی و برادرش شیخ محمدعلی و نیز ملامحمدباقرفشارکی روز پنجشنبه و جمعه تصمیم گرفتند تا در میدان مصلی بر منبر رفته و بر ضد دولت وعظ کنند. لیکن ظل‌السلطان متوحش شده و رکن‌الملک و کریم‌خان میرپنجه را با سوارانی چند فرستاد تا جمعیت را پراکنده سازند» (آژند،۱۳۶۷: ۱۰۵)
در حمله‌ی سربازان علیه مردم، کار بالا گرفت و در زدوخورد بین سربازان و مردم چند تن کشته و زخمی شدند. گسترش شورش و قیام مردم اصفهان باعث شد که کنسول انگلیس با تأیید اینکه شاهزاده همیشه نهایت همکاری را نسبت به رژی داشته، پیشنهاد کند که آقانجفی و برادرش را تبعید کنند و معتقد بود با حضور آن ها در اصفهان هرگز آسوده نخواهند بود، اما وزیر مختار جدید انگلیس «لاسلس» تبعید آن ها را مصلحت نمی‌دانست. موئیر هم اقدام حکومت مرکزی را لازم ندانست چون تصور ‌می کرد که شاهزاده با «جرأت و تصمیم» از عهده‌ی این کار بر خواهد آمد. (آدمیت،۱۳۶۰: ۵۶)
گفتنی است که شاهزاده‌یک روز پیش از اینکه گزارش اصفهان را به شاه مخابره کند، در تلگرافی به ارنستین گفت: «از آنجا که اراده‌ی اعلیحضرت بر اجرای رژی تعلق گرفته، برعهده‌ی خود واجب می‌دانم که مساعی خود را از هر جهت بکار ببرم و تا به حال با وجود ضعف و ناخوشی از هیچ کمکی مضایقه نداشته‌ام… هرچه مستر موئیر خواسته همواره برآورده‌ام و بعد از این نیز انجام خواهم داد. به حرف‌های آخوندها نباید اعتنایی داشت. در اول کار غیر ممکن است که مردم را ساکت ساخت. اما همینکه امور کمی پیش برود، همه‌ی ایرادهای مردم مرتفع خواهد شد.» (آدمیت،۱۳۶۰: ۵۶)
ارنستین بیدرنگ جواب مکارانه ای نوشت: «زبانم عاجز است که مراتب ستایش خود را نسبت به عمل حضرت والا در خصوص اغتشاش اصفهان بیان کنم. حرف‌های نامعقول علما ممکن بود در پانصد سال پیش مؤثر باشد، اما در حکومت منور اعلیحضرت که نمونه‌ی برجسته‌اش را پیش چشم دارند، یقیناً این نیروهای ارتجاعی نفوذی در مردم نخواهند داشت. به علاوه اطاعت از احکام علما موجب خرابی این رشته از تجارت خواهد گشت. یعنی زارعین و کسانی که در عمل آوردن و حمل و نقل و فروش تنباکو دخالت دارند، یکباره بیکار می‌شوند که تحمیلی بر مملکت خواهند بود. بنابراین، تحریکات علما عواقب مصیبت باری دارد، و شایسته است از جانب هر ایرانی وطن‌پرستی محکوم بشود… یقین دارم که استقامت شما نه فقط آرامش را در آن ولایت مستقر خواهد ساخت… بلکه نمونه‌ای به دست سایر حکام می‌دهد.» (آدمیت،۱۳۶۰: ۵۷-۵۶)
ظل‌السلطان در تلگرافی به تاریخ نوزدهم ربیع‌الثانی سال ۱۳۰۹ﻫ . ق. برای ناصرالدین‌شاه اوضاع اصفهان را چنین گزارش داد که آقانجفی و برادرش محمدعلی و ملاباقر فشارکی به خاطر اعلاناتی بر در و دیوار چسبانده اند و مردم به همه اروپاییان اصفهان توهین کرده و عده‌ی زیادی هم در تخت فولاد اجتماع کرده اند. علما بر منبر رفتند و علیه رژی سخنرانی کردند و شاهزاده برای آنکه از شورش جلوگیری نماید تعدادی سوار برای پراکنده کردن آن ها فرستاد است. «مشایخ را مانع از رفتن آنجا شد، ولی این غلام نمی‌دانست در منبر و مسجد و خانه‌شان چه میگویند و در مجلس درس چه مذاکره می‌نمایند؟ در این سه جا کشیدن قلیان را حرام و کشت و زرع تنباکو را حرام اندر حرام و حامی فرنگی را کافر و واجب‌القتل و نوکر و بستگان آن ها را نجس‌العین اعلان کرده‌اند. زیاده بر آنچه تصور شود اظهار فضولی و جرأت کرده‌اند و کلمات ناشایسته به زبان آورده‌اند، بخصوص شیخ محمدعلی برادر آقانجفی. این غلام هم در همه‌جا بیش از قوه‌ی خود جلوگیری از آن ها کرده همه اعلانات را کنده وچند نفر از اشخاصی را که دنبال فرنگی‌ها فریاد کرده بودند به چنگ آورده تنبیه کرده». (صفایی،۱۳۸۱: ۴۷) شاهزاده با توجه به دامنه‌دار بودن اجتماعات و اغتشاشات عمومی مردم اصفهان در ادامه‌ی تلگراف خود چاره کار را اینگونه عنوان کرد: «گمان غلام این است که اگر آن ها از طرف شخص همایون نصیحت یا مؤاخذه سخت و بازخواست نبینند آرام نگیرند و رفته رفته اسباب زحمت بزرگی فراهم می‌آورند، اگرچه این غلام ناخوش است، افتاده وگرفتار پا درد وهمه جور مرض است اما برای نثار جان در راه ولینعمت و انجام فرمایشات همایونی به هرچه حکم بفرمایند اطاعت می‌کنم و انجام می‌دهم و جان خود غلام در آن راه تصدق ‌شود اسباب افتخار بازماندگان است- غلام بی‌مقدار- مسعود قاجار» (صفایی،۱۳۸۱: ۴۸) شاهزاده قبلاً از ارسال این تلگراف هم گویا گزارشاتی به تهران ارسال کرده و وقایع اصفهان را شرح داده است اما به سبب التهاب و آشوب جهت اطلاع سریعتر شاه مطالب را به صورت تلگراف هم به اطلاع وی رساند.
ناصر‌الدین‌شاه در پاسخ به شاهزاده در ضمن تلگرافش، ارسال سه نامه دیگر را هم متذکر شده است که دو نامه مربوط به علمای اصفهان و آقانجفی بوده اند. متن تلگراف شاه به شاهزاده: «ان شاءالله تعالی به زودی رفع کسالت خواهد شد، از سلامتی خودتان همه روز تلگرافاً به عرض برسانید» و از زحمات میرزاهاشم امام جمعه تشکر کرد «التفات مخصوص ما را به ایشان برسانید … تلگرافی هم نوشتم که به همه علماء یکان یکان بدهید بخوانند و جواب گرفته به عرض برسانید، بلکه مضمون آن دستخط را به تمامی اهالی شهر اصفهان حالی کرده نشان بدهید که از حکم ما و عقیده ما اطلاع پیدا کنند، البته البته تلگرافی هم به آقانجفی فرموده‌ایم بدهد جواب بگیرد به عرض برساند. هر قدر قشون از جنس سواره و پیاده، توپخانه، قزاقخانه، بخواهد برای تنبیه اشرار و الواط فوراً به عرض برسانید، فوراً فرستاده بشود و سیاست و تنبیهی از اشرار و الواط بکنید که سال‌های دراز یادگار بماند» (صفایی،۱۳۴۶: ۲۵-۲۴)
ناصرالدین‌شاه تلگرافی به آقانجفی مخابره نمود و از او خواست که مردم و علما را به آرامش و امنیت اصفهان ترغیب کند. شاه با جملات محترمانه آقانجفی را مورد خطاب قرار داد: «جناب آقانجفی دو سال قبل که شما در تهران تشریف داشتید و به حضور ما رسیدید، شما را شخص عاقل و دولتخواهی در نظر آوردیم و کمال التفات و مرحمت را درباره شما به عمل آوردیم. همیشه هم در خیال ما بوده و هست که هیچ‌وقت غیر از مرحمت درباره شما خیالی نداشته باشیم. این روزها بعضی اخبارات نالایق و برخلاف مصلحت دین و دولت می‌شنوم که در مجالس علما و منابر مذاکره می‌شود، اگرچه باور نکردیم که هرگز علمای اعلام حرفی بزنند و سخنی بگویند که برخلاف مصلحت دولت و ملت اسلام باشد» (صفایی،۱۳۸۱: ۵۱) شاه سپس با تغییر لحن، آقانجفی را مورد عتاب قرار داده و او را از عواقب اعمالش ترسانده و چنین نوشته است: «لیکن لازم شدکه تلگراف مبسوطی به ظل‌السلطان بنویسم که به علما و سایرین نشان بدهد. البته آن تلگراف ما را خواهید دید و این تلگراف مخصوص را هم به خود شما بلاواسطه فرمودیم که البته نکند بعد کاری بشود که برخلاف رضای ما و دولت ما باشد که ما لابد شویم جمعی را به سخط و غضب در آوریم، بی جهت عالم آسوده را آشفته نکنید و مردم با خون خود بازی نکنند و آسوده مشغول دعاگویی و رعیتی باشند.» (صفایی،۱۳۸۱: ۵۱ و ابطحی،۱۳۷۹: ۱۱۳)
شاه همچنین در طی نامه‌ای بعد از تلگرافش به شاهزاده، از اتفاقات اصفهان اظهار تعجب کرده چنین نوشت: که اخبار اصفهان او را به تعجب انداخته که چرا مردم از خود سلب آسایش کردند و «دنبال این نوع کارهای بی‌معنی و خطرناک بروند مثلاً به عرض رسیده است که مردم بر ضد رعایای خارجه حرف می‌زنند و همچنین علمای اعلام استعمال دخانیات را حرام دانسته‌اند و همچنین در فقره بانک مزخرفات می‌گویند». از شاهزاده خواست تا به مردم اعلام نماید که «پادشاه در حق رعیت از همه مهربان‌تر است و آسودگی آن ها را طالب و باید بدانید که اگر در امری دولت بداند که برای مملکت و استقلال و شریعت ضرری وارد بیاید اول کسی که در دفع آن بکوشد دولت است. پس هرحکمی و هرکاری که دولت می‌کند و اجرای او را مصلحت باید بدانند که آن کار مصلحت مملکت و رعیت و دولت است» شاه در ادامه‌ی نامه‌ی خود ضمن ارعاب مردم و تهدید آن ها به تنبیه و سیاست، توضیحاتی در مورد قرارداد تنباکو ارائه کرده است. (نگاه کنید به پیوست ها: سند شماره چهار)
ولی هیچ‌کدام از این تهدیدات کارساز نبود و در عزم مردم خللی ایجاد نکرد. فرمان تحریم تنباکو توسط علمای اصفهان که با موفقیت به اجرا درآمد در سایر ایالات مورد استقبال قرار نگرفت، به خصوص علمای تهران که به گفته‌ی کربلایی اقدام علمای اصفهان را دفع فاسد به افسد می‌دانستند و موافقتی با آن نداشتند. (کربلایی، ۱۳۸۲: ۱۲۶) بنابراین لازم بود تا فرمانی از سوی مرجعیت تامه شیعه صادر می‌شد تا همه مردم را در اجرای فرمان یکپارچه کند. نامه‌های علمای اصفهان و نامه سیدجمال‌الدین افغانی که توسط فال اسیری^[۱۳] به دست میرزای شیرازی رسید و حضور علمای تبعیدی نظیر فال اسیری و آقامنیرالدین نزد ایشان باعث شد که اقدام علمای اصفهان در مورد تحریم تنباکو را تأیید کند. ظاهراً حکم میرزای شیرازی در اواخر ربیع‌الثانی سال ۱۳۰۹ ﻫ . ق. در اصفهان شایع شد که به علمای اصفهان آقانجفی ابلاغ شده بود. این حکم در اول جمادی‌الاولی سال ۱۳۰۹ ﻫ . ق. به دست میرزای آشتیانی در تهران رسید (تیموری ،۱۳۲۸: ۱۰۲) و «در همان نیم روزه، چنان معروف بود تا به صد هزار نسخه رسیده و در همان نیم روزه همه جا، حتی اقاصی بلد منتشر گردید.» (تیموری،۱۳۶۱: ۱۰۴ و کربلایی،۱۳۸۲: ۱۳۹)
فتوا بسیار کوتاه و مختصر بود به این عبارت: «بسم‌الله الرحمن الرحیم- الیوم استعمال تنباکو و توتون بأی نحو کان در حکم محاربه با امام زمان علیه‌الصلوه والسلام است – حررالاحقد محمد حسن الحسینی» (ناظم الاسلام ،۱۳۸۴، ج ۱: ۱۰۳) یحیی دولت آبادی معتقد است محمدکاظم التجار که با میرزای آشتیانی دوستی داشت فتوایی به نام میرزای بزرگ انتشار داد. (دولت آبادی ،۱۳۷۱ ، ج ۱: ۱۰۸)
پس از وصول حکم در تهران و بعداً در تمام ایران، مردم یکپارچه از مصرف تنباکو و توتون امتناع کرده و به طور کامل آن را تحریم نمودند. قلیان ها را شکسته، مغازه‌ها و قهوه‌خانه‌ها را تعطیل و حتی در درون خانه‌ها خویش تنباکو و توتون استعمال نکردند. (کربلایی،۱۳۸۲: ۱۱۹-۱۱۸)
گستردگی پیروی از حکم و فتوای میرزای شیرازی به حدی بود که کربلایی گفته است حتی« … یهود و نصارا نیز به متابعت از اسلام، شرب دخانیه را در ظاهر بالمره متارکه نمودند.» (کربلایی،۱۳۸۲: ۱۴۱) استقبال عمومی مردم از فرمان میرزا به حدی بود که حتی اندرون ارگ‌های دولتی و حرمسرای شاه نفوذ کرده و باعث سستی حکام در حمایت از امتیاز نامه رژی شد. (اعتماد السطنه،۲۵۳۶: ۷۸۱)
شاهزاده پس از انتشار خبر تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی در اصفهان، در برخورد با مردم روش خود را تعدیل ساخت و از رو دررویی بیشتر با مردم خودداری کرد. (عسکرانی،۱۳۸۴: ۳۱)
شاه در نامه‌ای که برای میرزای آشتیانی مجتهد نامدار تهران ‌فرستاد از او گله کرد که چرا حکم میرزای شیرازی را که در اصفهان منتشر شد، در تهران به دهن خاص و عام انداخته و باعث بی‌نظمی پایتخت شده است. در همین نامه اضافه کرد که از مدتی قبل خود قصد لغو انحصار را در داخل کشور داشته است. (عسکرانی، ۱۳۸۴: ۳۱) به این ترتیب پس از مذاکراتی مابین عوامل کمپانی رژی و دولت ایران دستور لغو امتیازنامه رژی صادر شد، اما عدم اعتماد روحانیون و مردم به وعده‌های دولت باعث شد که مردم در پی شورشی عظیم به ارگ شاهی حمله کرده و تعدادی کشته شوند، شاه به ناگزیر در طی مذاکراتی با علما، رسماً لغو امتیاز رژی را اعلام نمود و اولین وام خارجی ایران از بانک شاهنشاهی برای پرداخت خسارت کمپانی رژی گرفته شد. مردم ایران و به خصوص اصفهان با پیشگامی تجار و عمل علما در تحریم تنباکو، توانستند حرف خود را برای نخستین بار به کرسی بنشانند و موفق به لغو این امتیاز شدند. (عسکرانی،۱۳۸۴: ۳۲-۳۱) می‌توان یکی از نتایج مهم جنبش تنباکو در اصفهان را حضور برجسته‌ی علما در صحنه‌ی سیاسی و اقتصادی دانست. به دنبال این جنبش که دولت انگلستان را وادار به عقب‌نشینی کرد؛ این فکر در ذهن آقانجفی و برادرش آقا نورالله شکل گرفت که می‌توان ابعاد این تحریم را به کالاهای خارجی دیگر هم گسترش داد و سپس برای سازندگی و خودکفایی داخلی نیز برنامه‌ریزی و اقدام کرد. البته این نکته قابل توجه است که ملت ایران در آن زمان هنوز آمادگی لازم برای مبارزه همه جانبه علیه استعمارگران را نداشت به همین دلیل علما، عمل تحریم را از خود شروع کردند و با یک اعلامیه و توصیه نامه مردم را به پیروی از آن دعوت کردند. (عقیلی،۱۳۸۵: ۴۴۹) که در مورد آن در قسمت شرکت اسلامیه توضیح داده خواهد شد.
۳-۳-۳-از لغو امتیاز رژی تا مرگ ناصرالدین‌شاه قاجار
بعد از امتیاز انحصار تنباکو شاهزاده با انتقاد از سیاست های دولت و ریا و تزویر انگلیسی ها دراین مورد نوشت: «ما حالا مثل شتر گاو پلنگ هر جای‌مان یک حکمی می‌کند با ظلم ضحاکی و استبداد نادری قانون فردریک و پال مرستون را هم داشته باشیم این نمی‌شود نمی‌شود نمی‌شود حکایت مونی پُل تنباکو هم از آن قرار بود علم و حیله و تزویر و پلیتیک انگلیسی‌ها اظهر من الشمس است با وزرای بی‌علم جاهل نفهم ما قانون تنباکو را بسته و تعهد نام او را مهر کردند و مأمورین رژی یعنی اداره تنباکو به تمام بلاد ایران پراکنده گردید چون رجال دولت ایران را خوب می‌شناختند مردم و خودشان خوب معرفی کردند در آذربایجان اول و در تهران دوم بتوسط ملک التجار بلوای عام شده و مردم زیر ژری زدند و قبول نکردند در این عمل که دولت و اولیای دولت منتظر بودند که کرورها بخورند و ببرند سه کرور به دولت ضرر وارد آمد و ایلچی انگلیس بزور انگلیس گرفت علم عالم با جهل جاهل خیلی تفاوت دارد، هرچه می‌کند علم است و علم برنمی‌خیزد مگر از قانون دولت در هر دولتی و مملکتی که قانون رواج پیدا کرد او قهراً غالب است» (ظل‌السطان،۱۳۶۲: ۳۲۴)
۳-۳-۴-افزایش قدرت آقانجفی و کاهش قدرت شاهزاده
پس از جریان رژی و افزایش قدرت روحانیون، شاهزاده بیشتر سعی کرد در مسیر جریان مردم حرکت نماید و شاید منظور شاهزاده آن بود که هنگام مرگ ناصرالدین‌شاه، با کمک و پشتیبانی روحانیون به هدفی که همیشه به دنبال آن بود، دست‌ یابد. «او به آن باور است. با این عمل یعنی واردار کردن روحانیون که به اصطلاح با ساز او برقصند، او خواهند با تهدید یا با رضا و موافقت به منطقه‌‌ی حکمرانی خود بیفزاید و هدف اصلی او که در رأس همه کارهایش قرار دارد یعنی«قدرت برای جمع‌ آوری ثروت» تأمین نماید.» (تیموری،۱۳۹۰: ۴۹۴) و گرنه شاهزاده هرگز در باطن با علما میانه خوبی نداشت و همیشه می‌گفت که «قدرت آخوند یک مانع بزرگ برای حسن اداره امور کشور است.» (تیموری،۱۳۹۰: ۴۹۲)
در ۱۳۱۰ ﻫ . ق. دیداری که شاهزاده با «پریس» کنسول انگلیس داشت و یک گفتگو طولانی با او انجام داد. کنسول می‌گوید که او به شدت از دولت انگلیس انتقاد می‌کند که در موقع لزوم او را تنها گذارده و هم اکنون هم باید کارهایی را انجام بدهد، در حالیکه قدرت اجرای اهداف خود را ندارد، در عوض تمام قدرت اصفهان به آقانجفی رسید و آنقدر دست او در امور باز است که هر چیزی را بخواهد بدست می آورد و «رکیک‌ ترین حرف‌ها را در مورد آقا نجفی و برادرش شیخ محمدعلی می‌گفت. شما [انگلیسی‌ها] انتظار دارید که من آن ها [آخوند ها] را تحت اطاعت درآمدم، چگونه می‌توانم؟ سه سال قبل، بعد از آنکه آقانجفی باعث آن همه بدرفتاری با یهودیان شد و بابی‌هایی را که در تحت نظارت سربازان دولتی بودند را به قتل رساندند [بابی‌کشی۱۳۰۷ ﻫ . ق.] او را به تهران احضار کردند اما به جای آنکه با او با خشنونت رفتار نمایند و او را تنبیه کنند او را با احترام زیاد پذیرفتند و هدایای بسیاری هم از طرف ناصرالدین‌شاه و هم از طرف امین‌السطان به او داده شد و بعد از چند ماه در حالی که خیلی بزرگتر و با اهمیت‌ تر از قبل شده بود او به اینجا [اصفهان] بازگشت. بنابراین اکنون دیگر برای من امکان ندارد که جلو او را بگیرم. حالا اسماً من حاکم اینجا هستم، امّا آقانجفی حاکم واقعی است.» (تیموری،۱۳۹۰: ۴۹۴)
۳-۳-۵-مرگ مادر و صدارت عظمی شاهزاده
در روز پنج‌شنبه ۱۷ صفر ۱۳۱۰ ﻫ.ق، بانو عفت السطنه، که زنی بسیار نیکوکار و پاک سرشت بود، درگذشت (اعتمادالسلطنه،۲۵۳۶: ۸۲۸)، شاهزاده در مورد مرگ مادرش نوشت: «به اصفهان مراجعت کردیم وبا بروز کرد مادر بیچاره من‌ عفت السطنه به مرض وبا جهان را بدورد کرد هیچ در این باب نمی‌نویسم که به من چه گذشت» (ظل‌السطان،۱۳۶۲: ۳۲۵). در ایّام سوگواری مادرش، پدرش که تازه از سفر اروپا بازگشته بود، شاهزاده را به تهران احضار نمود و پس از برگزاری انجام مذاکرات و مراسم عزاداری مادر، شاهزاده جنازه‌ی مادرش را به مشهدمقّدس منتقل و در جوار حضرت علی بن موسی الرضا دفن نمود. پس از بازگشت مجدد شاهزاده به تهران، شاه او را به حضور طلبید و از او خواست تا مقام صدارت عظمی را قبول کند. (ظل‌السطان،۱۳۶۲: ۳۲۵). شاهزاده خود اذعان می دارد «با امتحانی که از پدرم و اولیای دولت به خصوص اجزاءِ خلوت و اندرون می‌دانستم چه خبر بود، قبول نکرده دست و پای مبارکش را بوسیدم و اظهار عجز نمودم ابراهیم خلیل خان و جلال الدوله پیراهن شان را پاره کردند و آنچه سعی کردند که مرا بقبولانند چون می‌دانستم احمق و نادان هستند و عاقبت کار را ملاحظه نمی‌کنند و خداوند می‌خواست تا به امروز باقی و برقرار باشم» (ظل‌السطان،۱۳۶۲: ۳۲۵). این واقعه باعث وحشت دولت روسیه گردید، اعتمادالسطنه بیان می‌کند: «در شهر مشهور است ظل‌السطان وارد شده با قصد معین و بزرگ بندگان همایون درباره‌ی او. اطمینان و اعتقادی که بندگان پادشاهی به امین‌السطان داشتند تغییر کرد و پادشاه مایل این است که به جای امین‌السطان پسر بزرگ خودشان را صدر اعظم بکند … این تغییر و تدبیر علی الغفله و به این عجله اثر بدی در دولت روس خواهد بخشید، اگر چنانکه بدبختانه صحت داشته ‌باشد … مسیو بوتزوف را عقیده این‌است که شما خدمت بزرگی به اعلیحضرت همایون خواهید کرد اگر به خاکپای مبارک از قول ایشان عرض کنید که دولت امپراطوری روس تغییر امین‌السطان را بچشم خوب و خوش ملاحظه نمی‌کنند…» (اعتماد السطنه،۲۵۳۶: ۸۴۷)
هنگامی که شاهزاده تهران را ترک می‌کرد، شاه برای بدرقه‌اش‌آمد و در حالی که اشک در چشمانش جمع شده بود، خطاب به شاهزاده گفت: «پسر رفتی و مرا تنها گذاشتی و مرا دیگر نخواهی دید» (ظل‌السطان،۱۳۶۲: ۳۲۵)، براستی این آخرین دیدار پدر و فرزند بود. شاهزاده، دیگر پدر تاجدارش را ندید. شاهزاده به اصفهان بازگشت، همه‌ی اعضا و اجزای حکومت را در چهل ستون جمع کرد و به آنان اعلام کرد به علت داشتن اولاد زیاد دیگر قادر نیست مخارج آن ها را پرداخت کند و هر کدام که بخواهند می‌توانند بروند. (جابری انصاری، ۱۳۲۱: ۳۱۷).
۳-۳-۶-ارتداد آقانجفی و دسته های حیدری و نعمتی
در همین زمان گزارش جالبی از پریس کنسول انگلیس در اصفهان در مورد آقانجفی موجود است. ماجرا از این قرار بود که مجتهدی به نام حاجی آخوند، که مردی دیندار بود و به تقدس شهرت داشت، نزد آقانجفی و برادرش شیخ محمدعلی رفت و به آن ها اظهار داشت که در خواب حضرت محمد (ص) را دیده است و رسول اکرم (ص) به او فرمود که آقانجفی و شیخ محمدعلی هر دو مرتد و از دین خدا خارج اند. او وظیفه‌ دارد که این موضوع را به همه‌ی مسلمین اعلام کند. بنابراین او آمده تا دستور پیامبر را به آن ها اعلام نماید. آقانجفی و شیخ محمدعلی به گمان اینکه این کوشش برای گرفتن پول می‌باشد مبلغ پنجاه قِران به او دادند اما حاجی آخوند از پذیرش پول خوداری کرد. آقانجفی دوباره این پول را با این پیغام فرستاد که اگر او پول را قبول نکند و دهانش را نبندد، او را به قتل خواهند رساند. حاجی آخوند باز پول قبول نکرد و گفت «والله اگر کشته ‌هم شود»، باز هم نمی‌تواند از دستور پیامبر(ص) سرپیچی کند و شهادت برایش شیرین تر از تمام ثروت دنیاست. او هرکجا که رفت خواب خود را تعریف می‌کرد. (تیموری،۱۳۹۰: ۴۹۵) پریس در ادامه نوشت: «مجتهدان اصفهان همه از اینکه لطمه ا‌ی به آقانجفی وارد شود خوشحال هستند و مخفیانه از حاجی آخوند پشتیبانی می‌کنند و در نتیجه اصفهانی‌های ساده‌لوح به حرف های او گوش می‌دهند و باور می‌کنند. این موضوع اکنون نقل تمام محافل اصفهانی‌است و گفته می‌شود ممکن است موجب کاهش قابل ملاحظه‌ای از شهرت آقانجفی گردد.» (تیموری،۱۳۹۰: ۴۹۵).
در محرم ۱۳۱۱ ﻫ . ق. در مراسم عزاداری ابا عبدالله الحسین (ع)، در شهر اصفهان ‌زد و خوردهایی بین‌دستجات عزاداری صورت گرفت که در این جریان عده‌ای زخمی شدند. این وضعیت به خاطر تجدید حیات دسته‌بندی لوطی‌های سابق به نام حیدری و نعمتی است که مدت بیست سال بود که این دسته‌بندی‌ها در اصفهان فراموش شده و از بین رفته بود. آقانجفی بیش از همه علما به این دستجات توجه می‌کرد. در ورودی مسجدشاه سر و پا برهنه در حالی که سینه می‌زد از آن ها استقبال می‌کرد و در پایان مراسم عزاداری هم آن ها را بدرقه می‌کرد تا شاید بتواند شهرت از دست رفته‌اش به واسطه‌ی جریان ارتداد به بوسیله‌ی حاجی آخوند را جبران کند. غروب روز ۲۸ صفر ۱۳۱۱ ﻫ . ق.، در محله‌ی امام جمعه بین دسته‌ه ای عزاداری حیدری و نعمتی بار دیگر درگیری پیش آمد. هیجان و احساسات بسیار زیاد بود و از محلات دیگر هم به کمک طرفین آمده بودند. ابراهیم‌خان که تازه از اردوی شاهزاده بازگشته بود با کوشش بسیار توانست نظم و آرامش را برقرار کند. مسؤول این اغتشاش میرزاهاشم امام جمعه بود چرا که در هنگام غروب عده‌ای از سینه‌زنان حیدری را به مسجد جمعه برده بود. این موضوع باعث شد تا دسته نعمتی‌ها آن را توهینی به خود تلقی کردند و حیدری‌ها را مورد حمله قرار داده و کتک بزنند. آقانجفی هم از نعمتی‌ها حمایت می‌کرد تا به نحوی بتواند به امام جمعه میرزاهاشم لطمه وارد کند. بر سر این جریان شاهزاده که جهت شکار عازم بیرون شهر بود با عجله به اصفهان بازگشت و این مسأله را با میانجی‌گری حل نمود. (تیموری،۱۳۹۰: ۴۹۶). پس از این ماجرا، روابط و منافع شاهزاده و آقانجفی بار دیگر به‌یکدیگر بسیار نزدیک شد به گونه‌ای که به نوعی تفاهم دست یافتند. این تفاهم مربوط به احتکار غله در اصفهان بود. به همین سبب نارضایتی در مردم زیاد شد و به آقانجفی دشنام دادند و او را در حد یک بازرگان محتکر غله معرفی کردند. «نسبت‌های بسیاری به او داده می‌شود بخصوص از سوی کسانی که چند هفته پیش برای او احترام زیادی قائل بودند موضوع صحبت عموم این است که او حالا یکباره نوکر شاهزاده شده است دو هفته بعد شورش‌های نان به وقوع پیوست و آقانجفی برای اینکه خود را سلامت از کمبود مصنوعی نان برهاند، نوک پیکان خشم عمومی را متوجه شاهزاده کرد» (تیموری،۱۳۹۰: ۳۲۸-۳۲۷).
۳-۳-۷-مرگ میرزای بزرگ شیرازی