۰۱/۰

۶۶/۰

۴۴/۰

۴۷/۱۲۰

۰۱/۰

استرس اجتماعی

۲۱/۰-

۲۹/۰-

۳۳/۳-

۰۱/۰

اضطراب

۲۸۱/-

۳۹/۰-

۵۳/۴-

۰۱/۰

جدول فوق مشخصات ضرایب رگرسیونی را بین متغیرهای پیش بین (استرس و اضطراب) و متغیر ملاک احساس تعلق به مدرسه را نشان می­دهد. در ابتدا مقدار ۴۷/۱۲۰=F، در سطح آلفای ۰۱/۰ معنی­دار مشاهده شد. این بدان معنی است که مدل رگرسیونی حاضر برای تحلیل رابطه خطی مناسب است. ضریب همبستگی چندگانه ۶۶/۰ به دست آمد و ضریب تعیین ۴۴/۰ به دست آمد. و بیانگر این مطلب است که ۴۴ درصد از تغییرات متغیر احساس تعلق اجتماعی به وسیله دو متغیر استرس و اضطراب تبیین می­ شود. بدین ترتیب متغیر استرس با مقدار بتای ۲۹/۰-، در سطح آلفای ۰۱/۰ پیش بینی کننده معنی­داری برای متغیر احساس تعلق به مدرسه محسوب می­ شود. به عبارت دیگر با یک واحد تغییر در انحراف استاندارد متغیر استرس، ۲۹/۰- در انحراف استاندارد متغیر احساس تعلق به مدرسه تغییر ایجاد می­ شود. متغیر اضطراب با مقدار بتای ۳۹/۰-، در سطح آلفای ۰۱/۰ پیش بینی کننده معنی­داری برای متغیر احساس تعلق به مدرسه محسوب می­ شود. به عبارت دیگر با یک واحد تغییر در انحراف استاندارد متغیر اضطراب ، ۳۹/۰- در انحراف استاندارد متغیر احساس تعلق به مدرسه تغییر ایجاد می­ شود. به­ طور کلی نتایج تجزیه و تحلیل فرضیه اول پژوهش حاضر نشان داد که دو متغیر ملاک استرس و اضطراب پیش بینی کننده معنی­داری برای متغیر ملاک احساس تعلق به مدرسه محسوب می­شوند.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

فرضیه دوم: بین اضطراب و استرس اجتماعی با احساس تعلق در دانش آموزان پسر رابطه معنی­داری وجود دارد.
جدول ۴-۴: ضرایب رگرسیونی متغیرهای پیش بین استرس و اضطراب در گروه پسران

متغیر

B

β

T

P

R

R²

F

P

ثابت معادله

۲۳/۴-

۱۱/۱۰-

۰۱/۰

۷۳/۰

۵۳/۰

۱۷۱

۰۱/۰

استرس اجتماعی

۲۰/۰-

۲۷/۰-

در برخی از موارد قانون مدنی ارث مترادف با ترکه بکار رفته است و این سوال را ایجاد می کند که آیا ارث با ترکه فرق دارد یا خیر.
در تعریف ترکه گفته شده است، که ترکه، دارایی به جای مانده از مورث است. این دارایی حاوی دو بخش منفی و مثبت است. بخش مثبت، اموال و حقوق و مطالباتی است که به وارثان می رسد، و بخش منفی، دیون و تعهدهایی است که در دارایی می ماند و باید از محل آن پرداخته شود، انحلال این دو بخش نیز زمانی صورت می پذیرد که با تصفیه ترکه، شرکت قهری وارثان و طلبکاران و موصی له برهم خورد و مالکیت هر گروه استقرار یابد. پیش از آن، دارایی مورث، همچنان به عنوان واحد حقوقی تجزیه ناپذیر دارای شخصیت حقوقی است.^[۱۴]
اما برخلاف اطلاق ترکه در دیون و دارایی مثبت، ارث به معنای حقی است که پس از مرگ شخص بعد از اداء نمودن واجبات مالی و دیون و ثلث (درصورت وصیت) به بازماندگان متوفی می رسد^[۱۵].
از این مطالب بر می آید که مفهوم و معنای این دو واژه از برخی جهات با یکدیگر متمایز بوده و نمی توان آنها را به جای دیگر بکار برد، اگرچه در برخی موارد، ارث را در ترکه استعمال می کنند، این استعمال مجازی است^[۱۶].
با آنکه به حصه هایی که به هر یک از ورثه تعلق می گیرد نیز ارث گفته می شود اما چون هر حصه ایی جزئی از کل ماترک است بنابراین بین ارث و ترکه فرق خواهد بود، همان گونه که بین جزء و کل فرق است^[۱۷].

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

فصل دوم
وضعیت ارث زن در تمدن های قدیم و ادیان الهی
۲-۱- وضعیت ارث زن در تمدن های قدیم
ما در این فصل وضعیت میراث زوجه را در قرون گذشته تمدن های بزرگ جهان بررسی نموده و نشان خواهیم داد که زوجه در تمدن های بزرگ جهان چقدر حق و حقوقی داشته و آیا اصلاً زوجه در گذشته می توانست ارث ببرد یا خیر؟
۲-۲- وضعیت ارث زن در تمدن چین
آن گونه که از اسناد تاریخی بر می آید در عصر کنفوسیوس (حدود۴۷۰-۵۵۰ ق.م) در چین پدر خانواده حق فروش زن و فرزندانش را داشت و نیز حق داشت فرزندان خود را به قتل برساند بزرگترین فیلسوف اخلاقی چین «کنفوسیوس» می گفت: «مرد در هر حال حاکم و زن محکوم است» بعد از فوت شوهر، زن اختیار و استقلالی نداشت و بایستی مانند میراث تحت اختیار اولاد و خویشان ذکور شوهر قرار می گرفت تا سرنوشت او را طبق رأی خودشان تعیین کنند^[۱۸].
در سروده های چینی آمده است «در دنیا چیزی پست تر و ارزان تر از زن نیست»^[۱۹] روشن است که در چنینن اجتماعی زن اصلاً هویتی ندارد تا برای او حق و حقوقی قائل شوند در چین هم مثل تمدن های دیگر زن محروم از ارث می باشد، حتی تاریخ نویس مشهور جهان، ویل دورانت می نویسد: زن چینی محکوم بود که پس از مرگ شوهرش برای وفاداری خود را بکشد به همین خاطر چون زوجه پس از فوت شوهر، مجبور به خودکشی می شد، از ارث هم خبری نبود به بیان دیگر زن چینی بعد از فوت شوهر هرگز زنده نبود تا مسئله ارث و میراث او مطرح باشد^[۲۰].
۲-۳- وضعیت ارث زن در تمدن هند
یکی از کهن ترین میراث تمدن بشر را می توان تمدن هند و کشورهای همسایه آن دانست. در هند نیز شیوه پدرسالاری آریائی که میراث تمدن گذشته هندوان محسوب می شود حاکم بود^[۲۱].
در هند قدیم بر اساس مجموعه قوانین (مانو) زنان از میراث بودند و همانند قوانین روم و یونان در هند نیز زنان تحت قیمومت مردی بودند در برخی از قبایل هند قدیم در هنگام وفات شوهر، زن همانند ترکه به میراث می رفت یا براساس رسم نکوهیده و غیرانسانی «ساکی» زن را همراه با جسد شوهر می سوزاندند یا زنده خفه می کردند و با شوهر در گور می گذاشتند و معتقد بودند که این نشانه وفاداری زن می باشد برابر قوانین «مانو» سه کس اهلیت و استحقاق تملک مال را نداشتند، همسر متوفی، برده متوفی و دختر متوفی^[۲۲].
۲-۴- وضعیت ارث زن در دوران جاهلیت
در جاهلیت عرب زنان مقام بسیار پست و نازلی داشتند زیرا اعراب بدوی و بی فرهنگ آن زمان، قومی عقب مانده و سخت متعصب بودند و بین آنها رسوم بردگی و امتیازات طبقاتی فراوان دیده می شد زنان را در ردیف کنیزان و بردگان به حساب می آوردند و وجود او را باعث شرم و ننگ می شمردند از دختر متنفر و بیزار بودند و او را در شمار اولاد محسوب نمی کردند ویکی از رسوم ظالمانه آنها که همه مردم می دانند زنده به گور کردن دختران بی گناه بود که به عنوان فرار از ننگ و بدنامی و یا ترس از فقر و نداری مرتکب این جنایت می شدند، حتی قرآن کریم نیز به آن اشاره نموده و مردم را از این عمل برحذر داشته است در قرآن کریم چنین آمده است: «و اذا بشر احدهم بالانثی ظل وجهه مسوداً و هو کظیم، یَتواری من القوم من سوء ما بشرِبِهِ اُیمسکهُ علی هون ام یَدُسُه فی التُراب، اَلاساء ما یحکمون» ترجمه آیه: هرگاه مژده تولد دختری به یکی از این اعراب داده می شد صورتش سیاه می گشت و خشمگین می گردید و از این خبر بدی که به او داده شده بود خود را از مردم پنهان می کرد و در این اندیشه بود که آیا با تحمل ننگ و خواری او را نگه دارد یا در دل خاک پنهانش سازد، بدانید که اینان بد داوری می کنند^[۲۳]. بدیهی است که در چنین جامعه ایی نه تنها برای زن حقوق مالی و ازجمله حق ارث وجود نداشت بلکه خود نیز گاهی در زمره دارایی متوفی به میراث دیگران می رفت^[۲۴].
در مورد محرومیت زوجه از ارث در دوران جاهلیت بد نیست به دو بیت شعر حاج میرزا حسن صفائی نظری افکنیم که گویای همه چیز است:
رسم بود از جاهلیت در عرب که زن از میراث ماندی خشک لب
گرچه افزودن بود ارث اندر بسیج بر زن و کودک نمی دادند هیچ^[۲۵]
به عنوان قاعده کلی می توان گفت که در جاهلیت عرب صرف نظر از محرومیت زوجه از ارث و حقوق اجتماعی دیگر، اساساً زنان محلی از اعراب نداشتند حتی به عنوان جنس دوم به حساب نمی آمدند براساس هم محرومیت ها بود که به نظر برخی از مورخین قرآن در قسمت ارث، حقوقی به زنان بخشید که بر بسیاری از قوانین ملل مترقی جهان ترجیح داشت^[۲۶].
۲-۵- وضعیت ارث زن در ایران باستان
مرحوم دکتر موسی عمید در تقریرات ارث خود می گوید: آنچه از اسناد و مأخذ مربوط به زمان ساسانیان معلوم می شود این است که خانواده ایرانیان بر پایه و اساس پدرشاهی مبتنی بوده است، بنابراین قدرت و سلطه در خانواده در دست پدربزرگ و اولاد ذکور و خویشاوندان ذکور بوده است، اموال خانواده پس از مرگ رئیس خانواده به عنوان «مرده ریگ» یا ارث در اختیار پسر ارشد قرار می گرفت و پسر ارشد، وارث و جانشین پدر می شد، رسوم و شعائر مذهبی و امور خانواده را اداره می کرد دکتر عمید از پروفسور بلوشه نقل می کند که گفته است تقریباً در تمام قوانین ملل قدیمه که از نژاد آریایی هستند، اصل و قاعده عمومی که حکمفرما بوده عبارت از این است که فقط اولاد ذکور ارث می برند و زنان از حق ارث محروم بودند^[۲۷].
زن در تمدن ساسانی، شخصیت حقوقی نداشته و پدر وشوهر اختیارات وسیعی در دارایی او داشتند دختری که به شوی می رفت دیگر از پدر یا کفیل خود ارث نمی برد و در انتخاب شوهر هیچگونه حقی برای او قائل نبودند، اما اگر در سن بلوغ، پدر در زناشویی وی کوتاهی می کرد حق داشت به ازدواج نامشروع اقدام کند در این صورت از پدر ارث نمی برد^[۲۸].
۲-۶- مقایسه ارث زن و مرد در ادیان الهی(غیر از اسلام)
یهود، مسیحیت و اسلام ادیان مشهور الهی اند، و چون از دیدگاه شیعه، دین زرتشت نیز صاحب کتاب آسمانی بوده، در نتیجه در زمره ادیان الهی قرار دارد^[۲۹]. بنابراین در این قسمت به مقایسه ارث زن و مرد در این ادیان الهی می پردازیم.
۲-۶-۱- در دین یهود
در شریعت یهود نیز، اصل کلی مبتنی بر محرومیت زنان و بخصوص زوجه از ارث است حکم مستفاد از تورات این است که تا وقتی فرزند پسر وجود داشته باشد، دختر، ارث نمی برد و چنان چه برای متوفی پسری نباشد، ارث او به دخترانش می رسد آیه ۸ از باب۲۷ سِفرْ اعداد می گوید «و بنی اسرائیل را خطاب کرده، بگو اگر کسی بمیرد و پسری نداشته باشد، ملک او را به دخترش، منتقل کنید^[۳۰].
۲-۶-۲- در دین مسیح
در دین مسیح تفاوت قابل توجهی در تقسیم ارث بین زن و مرد که ناشی از جنسیت باشد مشاهده نمی گردد در این دین دختر و پسر، برادر و خواهر، پدر و مادر، پدربزرگ و مادربزرگ، عمه و عمو و نوادگان دختر و پسر، همه از ارث مساوی برخوردارند و جنسیت تاثیری در تعیین سهم الارث آنان ندارد زوج و زوجه نیز در صورتی که تنها وارث باشند از بهره مساوی برخوردارند. ولی در صورتی که همراه آنان وارث دیگری از قبیل اولاد وجود داشته باشد تفاوت هایی در سهم الارث زوجین در شرایط برابر مشاهده می گردد^[۳۱].
۲-۶-۳- در دین زرتشت
هنگامی که شخص زرتشتی(اعم از زن و مرد) بدون وصیت نامه بمیرد و از او پدر و مادر و همسرو فرزندانی بازمانده باشد به هر یک از پدر و مادر ۱۰/۱ در صورت زنده بودن هر دو و در غیر اینصورت ۸/۱ سهم آنکه زنده است داده می شود سهم بقیه مساوی است^[۳۲]. وقتی زن و شوهر در یک حادثه ای با هم بمیرند و زمانی که یکی از آنها فوت کند، در صورت اول زن و شوهر از یک دیگر ارث نمی برند و وارث هر یک از آنها بطور جداگانه از دارایی وی ارث می برد و نیز در صورت دوم تقسیم ارث بین اولاد براساس جنسیت متفاوت خواهد بود بدین ترتیب که نسبت به ارثیه پدر، دختر و پسر سهامشان مساوی نبوده بلکه سهم پسر دو برابر دختر بوده و نسبت به ارثیه مادر سهام این دو مساوی خواهد بود^[۳۳]. در موقع مرگ زن یا شوهری که همسری از او باقی باشد بدون آن که فرزندی از خود او باقی مانده باشد نصف دارایی وی بدون وصیت نامه به همسرش و بقیه به پدر و مادر وی می رسد. اما اگر هیچ کدام از پدر و مادر زنده نباشند کلیه دارایی وی به همسرش منتقل میشود^[۳۴] اما درصورتیکه متوفی شوهر باشد و از خود فرزند نیز داشته باشد، سهم الارث همسر او۸/۱ و اگر متوفی زوجه باشد و فرزند هم داشته باشد سهم شوهر او برابر با سهم پسر و دختر متوفی است^[۳۵].
۲-۷- دگرگونی میراث زن با ظهور اسلام
در زمانی که تمامی جوامع و تمدن های بزرگ جهان دست رد بر سینه زن زده بودند و او را از ارث و بسیاری از حقوق اجتماعی دیگر محروم کرده بودند خورشید تمدن اسلامی شروع به تابیدن نمود و قرآن مجید بر پیامبر گرامی اسلام نازل شد و ضمن گرامیداشت موقعیت و منزلت زن و اعطای حقوق اجتماعی و مدنی به وی، در مورد ارث او نیز مقرراتی را وضع کرد که به عقیده برخی از مورخین، قرآن کریم در قسمت ارث، حقوقی را به زنان بخشید که بر قوانین ملل مترقی جها ن نیز ترجیح داشت^[۳۶]. قرآن کریم برای زن اعم از زوجه، دختر، مادر، خواهر، سهم الارثی از ترکه متوفی قرار داد و میراث واقع شدن زن را تقبیح و تحریم کرد و رسماً او را همانند مرد بهره مند از حقوق ارثی شناخت و برایش سهم الارث مستقل، مقطوع و مسلم قرار داد، قرآن کریم در سوره نساء در آیات ۷و۱۲ بطور مستقل و مسلم برای زوجه حق الارث قایل شد و نقطه امیدی را در دل زنان زنده کرد در آیه۷ سوره نساء می خوانیم «لِلرجال نصیبُ ممّا ترک الوالدان واَلاقربون و لِلنساء نَصیبُ مما تَرکَ الوالدانِ واَلاقربون مما قَلّ مِنهُ اَو کَثُرَ نصیباً مفروضاً» «یعنی مردان را از آنچه والدین و نزدیکان بجا گذاشتند بهره ای است و زنان را از آنچه والدین و نزدیکان بجا نهادند نصیبی است کم باشد یا زیاد سهمی است معین» در این آیه، «نساء» عطف به «رجال» نشده است و این بدان جهت است که استقلال زنان را در ارث بردن همانند مردان بیان کند و این چیزی است که دنیای آن روز نمی توانست آن را بپذیرد و برایش تازگی داشت و لذا هنگامی که آیه فوق نازل شد باعث تعجب اعراب گردید^[۳۷]. پس از این حکم نوید بخش که برای اولین بار زنان را مستقلاً قابل ارث بردن دانست آیات بعدی سهم الارث هر یک از طبقات زنان را اعم از مادر، دختر، خواهر و زوجه بیان نمود قرآن کریم در آیه۱۲ سوره نساء در بیان سهم الارث زوجه می فرمایند «و لکم نصف ما ترک ازواجکم ان لم یکن لهُنِّ ولد فان کان لهن ولد فلکم الربع مما ترکن من بعد وصیّهٍ یوصین بها او دین و لهن الربع مما ترکتم ان لم یکن لکم ولد فان کان لکم ولد فلهن الثمن مما ترکتم…» «نیمی از ترکه زن هایتان به شما می رسد اگر فرزند نداشته باشید پس اگر فرزند داشته باشند یک چهارم، از آن شماست، پس از رسیدگی به وصیت و قرض آنها، زن ها یک چهارم بهره شما را می برند اگر فرزندی نداشته باشید و اگر فرزندی داشتید پس بهره زن ها یک هشتم ترکه است» اسلام در هزار و چهارصد سال پیش این قانون را گذرانید و مقرر کرد همان طوری که مردان در نتایج کار و فعالیت شان ذی حق هستند زنان نیز من بعد در نتیجه کار و فعالیتشان ذی حق می باشند این آیه حق ارث بردن زن را تثبیت کرد.
۲-۸- مبنای تعلق ارث به زوجه در فقه اسلامی و حقوق مدنی
با توجه به آنکه قواعد ارث در حقوق ایران برگرفته از فقه اسلامی است در این مبحث سعی بر آن شده تا مبنا و علت تعلق ارث به زوجه هم در فقه اسلامی و هم در حقوق مدنی مورد بررسی قرار گیرد.
۲-۸-۱- مبنای تعلق ارث به زوجه در فقه اسلامی
قبل از اسلام و در عصر جاهلیت جوامع عرب به هیچ وجه به زنان اهمیت نمی دادند وجود زن در قبیله تا آن حد ننگ آور تلقی می شد که اعراب دست به زنده به گور کردن دختران خود می زدند چنان که خداوند در قرآن کریم می فرمایند: «و اذا بشر احدهم بالانثی ظل وجهه مسوداً و هو کظیم، یَتواری من القوم من سوء ما بشرِبِهِ اُیمسکهُ علی هون ام یَدُسُّه فی التُراب، اَلاساء ما یحکمون» ترجمه آیه: هرگاه مژده تولد دختری به یکی از این اعراب داده می شد صورتش سیاه می گشت و خشمگین می گردید و از این خبر بدی که به او داده شده بود خود را از مردم پنهان می کرد و در این اندیشه بود که آیا با تحمل ننگ و خواری او را نگه دارد یا در دل خاک پنهانش سازد، بدانید که اینان بد داوری می کنند^[۳۸].
علت اصلی محرومیت زنان از ارث، در روزگار قبل از اسلام عرب جاهلی جلوگیری از انتقال ثروت خانواده ای به خانواده دیگر بوده است، طبق عقاید قدیمی نقش مادر در تولید فرزند ضعیف است مادران فقط ظروفی هستند که در آن ظرفها نطفه مردان پرورش می یابد و فرزند به وجود می آید از این رو معتقد بودند که فرزند زادگان پسری یک مرد، فرزندان او و جزء خانواده او هستند و اما فرزند زادگان دختری او فرزندان او و جزء خانواده نیستند بلکه جزء خانواده پدر شوهر دختر محسوب می شوند روی این حساب اگر دختر ارث ببرد و بعد ارث او به فرزندان او منتقل شود سبب می شود که ثروت یک خانواده به یک خانواده بیگانه منتقل گردد^[۳۹]. در چنین شرایطی که جهل و بی عدالتی عربستان و دیگر کشورها را فرا گرفته بود در قرن ششم میلادی، اسلام ظهور کرد و آیات متعددی در جهت مساوی بودن حقوق و موقعیت زن و مرد نازل شد^[۴۰]. ازجمله آیه: «یا اَیُّهَا الناسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُم مِن نَفسٍ واحِدهٍ و خَلَقَ مِنها زَوجِها و بَثَّ مِنهُما رِجالاً کَثیراً و نساءً واتَّقِوا اللهَ الَّذی تَساءِلونَ به وَ الاَرحامَ اِنَّ اللهَ کانَ عَلَیکُم رَقیباً» ترجمه آیه: « ای مردم بترسید از پروردگار خود، آن خدایی که همه شما را از یک تن بیافرید و هم از آن، جفت او را خلق کرد و از آن دو تن خلقی بسیار در اطراف عالم از مرد و زن پراکند و بترسید از آن خدایی که بنام او از یکدیگر مسئلت و درخواست می کنید و درباره ارحام کوتاهی نکنید که خدا مراقب اعمال شماست»^[۴۱].
و همچنین خداوند در آیه ۱۳ سوره حجرات می فرمایند: « یا اَیُّهَا الناسُ اِنّا خَلَقناکُم مِن ذَکَرٍ و اُنثی و جَعَلناکُم شُعُوباً و قَبائِلَ لِتَعارَفُوا اِنَّ اَکرَمَکُم عِندَاللهِ اَتقیکُم اِنَّ اللهَ عَلیمٌ خَبیرٌ» ترجمه آیه: «ای مردم ما همه شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را شعب و قبایل قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید، ولی بزرگوارترین شما نزد خدا با تقواترین شماست همانا خداوند کاملاً دانا و آگاه است».
علاوه بر آیات قرآن، مقام والای زن و ضرورت احترام گذاردن به او در اخبار و دستورالعمل هایی که معصومین (ع) داده اند مورد تاکید قرار گرفته است. امام صادق(ع) در این خصوص می فرمایند: «رحم الله عبداً احسنَ فیما بینهُ و بینَ زوجته»^[۴۲] ترجمه: «خدا رحمت کند بر بنده ایی که روابط او با زنش نیکو باشد».
با توجه به مطالب فوق و مقایسه وضعیت زن در قبل از اسلام و بعد از آن و تاکید قرآن و پیامبر و ائمه معصومین(ع) در رعایت عدالت و انصاف در حق زنان و احترام گذاشتن به حقوق آنان می توان گفت تعلق ارث به زوجه و تعیین مقدار معین سهم الارث به او در اسلام بر مبنای عدالت و انصاف استوار گردیده است. عدالت خداوند یکی از برجسته ترین صفات و ویژگی های اوست و در آیات متعدد قرآن برآن تاکید شده است. ازجمله آیه «والسَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعً المیزانَ» ترجمه آیه: «آسمان را برافراشت و عدالت را برقرار کرد»^[۴۳] و همچنین خداوند در جای دیگری می فرمایند: «وَ خَلَقَ الله ُ السَّمواتِ وَالارضَ بالحَقِّ و لِتجزیَ کُلُّ نَفسٍ بما کَسَبَت و هُم لا یظلَمون» ترجمه آیه: «خداوند آسمان ها و زمین را به حق و عدالت آفریده است (و در هرچه خلق کرده مصلحت و مقصودی داشته) و عاقبت هر نفسی بی هیچ ستمی، پاداش هرعملی را که کرده است خواهد یافت»^[۴۴].
منطق قرآن برابری و عدالت در حقوق له و علیه شخص است و اگر امتیازی برای کسی از بعد ارزش قایل است در رعایت تقوای الهی است نه جنسیت زن یا مرد بودن و اگر این امتیاز از جهات دنیایی است به معنای بار اضافی مسئولیت است که حسب شرایط خلقت به عهده جنس مرد یا زن قرار داده شد^[۴۵]. این اقتضای عدالت و انصاف خداوند است که سبب می شود زنی را که هیچ ارزشی و احترامی برایش قایل نبودند، برای او استقلال مالی قایل شده و او را جزء وراث قلمداد کرده و برایش سهم الارث تعیین نموده است. هرچند میزان سهم الارث زوجه کمتر از مرد است و شاید در نگاه اول این مورد نابرابری بین زن و مرد تلقی گردد. اما آنچه با تامل دقیق تر در احکام صادره نسبت به زن و مرد دیده می شود مشخص می گردد صدور این حکم نیز خود اقتضای عدالت خداوند است به عبارت دیگر آنچه در معنای عدالت برقرار است همین است که در شرایط و خصوصیات مساوی، هیچ تبعیضی بین حقوق زن ومرد در احکام فقهی اسلام دیده نمی شود و اگر در برخی احکام، حقوق متفاوتی برای مردان یا زنان در نظر گرفته شده با توجه به شرایط نامساوی آن دو از حیث خصوصیات خلقتی و اجتماعی بوده که خود تکالیف متفاوتی را برای هر جنس موجب شده است^[۴۶].
لذا می توان گفت بر پایه عدالت و انصاف است که خداوند آیات ارث را بر پیامبر خود نازل کرده و در آیه۱۲ از سوره نساء در خصوص ارث زوجه می فرمایند «وَلَکُم نصفُ ما تَرکَ ازوَاجُکُم اِن لَم یَکُن لَهنَّ وَلدُ فان کان لَهُن ولدُ فَلکُمُ الرُبُعُ مما تَرَکنَ مِن بَعدِ وصیّهٍ یُوصینَ بها اودَینٍ وَلهنَ الرُبعُ مما تَرَکتُم اِن لَم یَکُن لَکُم ولَدُ فاِنَ کانَ لَکُم وَلَدُ فَلَهُنَ الثُمُنَ مما تَرَکتُم…» ترجمه آیه: «نیمی از ترکه زن هایتان به شما می رسد اگر فرزند نداشته باشند پس اگر فرزند داشتند یک چهارم، از آن شماست، پس از رسیدگی به وصیت و قرض آنها، زن یک چهارم ترکه شمار را بهره می برند اگر فرزندی نداشته باشید ، و اگر فرزندی داشتید پس بهره زن هایک هشتم ترکه است…»
۲-۸-۲- مبنای تعلق ارث به زوجه در حقوق مدنی
از آنجا که طبق اصل دوازدهم قانون اساسی «دین رسمی ایران، اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری است» لذا طبق اصل چهارم همان قانون «کلیه قوانین و مقررات مدنی، جزائی، مالی، اقتصادی، اداری، فرهنگی، نظامی، سیاسی، و غیر اینها باید بر اساس موازین اسلامی باشد» به این دلیل مقررات راجع به ارث کلاً از فقه امامیه اقتباس شده که تکیه بر عقاید مشهور فقهی نیز دارد از طرف دیگر در ادوار تاریخ ملل، ارث بر عادات متداوله اجتماعی قرار گرفته و از هر دوره ای تا آنجا که نظم جامعه را مختل نمی نمود، اعتدال و انصاف در آن رعایت شده است این امر اختصاص به حقوق ملت خاصی ندارد بلکه تمامی ملل در ادوار تاریخی گذشته از روش مزبور منحرف نشده اند^[۴۷].
از این رو از آنجا که تمام قوانین و مقررات قانون مدنی در بخش ارث زوجه بی کم و کاست از فقه امامیه و نظر مشهور فقها پیروی نموده است و همانطورکه مبنای تعلق ارث به زوجه در فقه اسلامی با توجه به آیات قرآن و روایات رسیده از معصومین(ع) عدالت و انصاف بوده است در خصوص مبنای تعلق ارث به زوجه در حقوق مدنی نیز می بایست بر مبنای عدالت و انصاف حکم کرد.
همچنین در وضع مواد راجع به ارث در قانون مدنی، برخلاف فصول مربوط به تعهدات، قوانین بیگانه مورد توجه قرار نگرفته است بعنوان مثال در فصل تعهدات قانون گذار ایران از قانون مدنی فرانسه اقتباس نموده است اما در بحث مقررات راجع به ارث کاملاً مطیع فقه امامیه و نظر مشهور فقها بوده است^[۴۸].
در فقه اسلامی نیز به برقراری عدالت اهمیت ویژه داده شده است در طرف دیگر در قانون نیز برای مفهوم عدالت اجتماعی جایگاه ویژه ایی می توان یافت بویژه در قانون کشورهایی که بدنبال عدالت واقعی هستند (نظیر ایران اسلامی) حساب خاصی برای برقراری عدالت و اجرای آن در جامعه باز شده و بعنوان اصیل ترین و مهمترین اصل در ابعاد مختلف آن مورد تاکید قرار گرفته است تا همه افراد جامعه از هر طبقه ایی بتوانند از حقوق یکسان بهره مند شوند در قانون اساسی ما این مطلب مورد تصریح و تاکید قرار گرفته است^[۴۹].
در اصل دوم قانون اساسی ایران به اصل عدالت خداوند به عنوان یکی از اصول اعتقادی اسلامی توجه شده است و از آن به یکی از پایه های حکومت اسلامی تعبیر شده است.
بر همین اساس است که قانون گذار در ماده۹۴۰ قانون مدنی عنوان می دارد «زوجین که زوجیت آنها دائمی بوده و ممنوع از ارث نباشند از یکدیگر ارث می برند» و همچنین می توان گفت بر مبنای رعایت هرچه بیشتر عدالت و انصاف است که قانون گذار در صدد اصلاح قوانین موضوع ارث زوجه از اموال غیر منقول زوج برآمده و زوجه ایی که از ارث بردن زمین همسر خود محروم بوده را با اصلاح مواد۹۴۶و۹۴۸ قانون مدنی در زمره وراثی قرار داده که از اموال مزبور نیز ارث خود را می برد بطوریکه ماده۹۴۶ قانون مدنی اشعار می دارد «زوج از تمام اموال زوجه ارث می برد و زوجه در صورت فرزنددار بودن زوج یک هشتم از عین اموال منقول و یک هشتم از قیمت اموال غیرمنقول اعم از عرصه و اعیان ارث می برد. در صورتیکه زوج هیچ فرزندی نداشته باشد سهم زوجه یک چهارم از اموال به ترتیب فوق می باشد» همچنین ماده ۹۴۸ قانون مدنی مقرر می دارد «هرگاه ورثه از ادای قیمت امتناع کنند زن می تواند حق خود را از عین اموال استیفاء کند».
۲-۹- مقایسه ارث زن و مرد در حقوق ایران

• شاخصه های اخلاق پولسی

• اخلاق پولسی اخلاقی است که بر محور فضایل شکل می­گیرد. به این بیان که از نگاه او این رفتار نیست که فضایل را در انسان پدید می آورد بلکه این فضایل اند که رفتار اخلاقی را به دنبال دارند. به همین دلیل او ایمان را به عنوان معیار رفتار اخلاقی معرفی می کند و می گوید هر عملی بدون ایمان غیر اخلاقی است. از نگاه پولس شخص با ایمان چون جسم خود را به همراه مسیح بر صلیب میخکوب کرده است و یک زندگانی روحانی را برگزیده است، از خواهش ها جسمانی و رفتار های غیر اخلاقی کنده شده و به ثمره های زندگی روحانی می رسد: «و آنانی که از آن مسیح می باشند جسم را با هوس ها و شهواتش مصلوب ساخته اند» (غلاطیان۵: ۲۴). و چون چنین کرده اند در یک اطاعت روحانی بر اساس محبت، خوشی، سلامتی، حلم، مهربانی و نیکویی، ایمان، تواضع و پرهیزکاری رفتار خواهند کرد. بی آن که امری باشد و یا دستوری ایجابی آنان را به این سمت کشانده باشد: «اما می گویم به روح رفتار کنید پس شهوات جسم را به جا نخواهید آورد. » (غلاطیان۵: ۱۶).

از نگاه پولس فهم اخلاقی مسیحیان با الحاق آنان به مسیح در زندگی روحانی اش کامل می گردد (غلاطیان۲: ۲۰ و رومیان۶: ۱-۱۱ و دوم قرنتیان۵: ۱۴). هویت اخلاقی از این نظر اهمیت دارد که آنان می توانند بفهمند چه هستند و چه باید انجام بدهند.

• اخلاق پولس به دلیل مبتنی بودن بر فضیلت، بر خلاف اخلاق عیسی و اناجیل و بر خلاف اخلاقی که در عهد عتیق از آن سخن رفته است، اخلاقی مبتنی بر داوری نهایی نیست. آنچه در پایان تاریخ و به هنگام برقراری ملکوت الهی توسط عیسی معیار بهره مندی از مواهب آن روز است، ایمان به عیسی است. هر کس ایمان داشته باشد و در عیسی زیست کند در روز برقراری ملکوت به همراه عیسی باز خواهد گشت و در این ملکوت سهیم خواهد بود.

• اخلاق پولسی بر مبنای سه فضیلت ایمان، عشق و امید استوار است. همه فضایل اخلاقی از دل این سه فضیلت بیرون می آیند (اول قرنتیان۱۳: ۱۳). مراد از ایمان، ایمان به عیسی است در سطحی فراتر از یک ایمان تاریخی. ایمانی سبب اتحاد با عیسی شده و اعتماد آفرین است. عشق نیز دوست داشتن خویشتن و دیگران است. دیگرانی که با خود در این موقعیت شریک اند که با هم در عیسی زیست می کنند.

• بنیادی ترین اصل اخلاقی پولس «آزادی» است (دوم قرنتیان ۳: ۱۷، غلاطیان ۵: ۱۷). مراد او از آزادی رهایی از مرگ و حیات جسمانی است (غلاطیان ۵: ۲-۴). این بیان از پولس بر پیش فرض های زیادی استوار است (ر.ک: صادق­نیا، ۱۳۸۴). او معتقد است انسانی که در زندگی جسمانی اسیر است و از رفتار بر اساس زندگی روحانی و اخلاق محروم است، با آمدن عیسی و بر صلیب شدنش از این زندگی جسمانی رهایی یافته و به زیستی روحانی دست خواهد یافت، زیستی که در آن احتمال خطا منتفی است(James, 2006, p128).

• غایت اخلاق پولسی در دو ساحت فردی و اجتماعی است. غایت فردی اخلاق او زندگی ابدی و حیات در مسیح است و غایت اجتماعی این اخلاق برقراری ملکوت الهی است.

• اخلاق در رساله­ یعقوب

رساله­ یعقوب بر اساس سنت مسیحی به یعقوب برادر عیسی و رئیس کلیسای اورشلیم و نیز مدیر شورای آن جلسه­ تاریخی و سرنوشت سازی منسوب است که در سال ۴۶ میلادی رأی سرنوشت سازی عمومیت پیام عیسی را صادر کرد. در این رساله قراینی وجود دارد که به روشنی تمایلات یعقوب را به یهودیت آشکار می­ کند. او در این نامه از کنیسه به عنوان محل جلسات یاد می کند و نه کلیسا (یعقوب۲: ۲) و از عهد عتیق مثالهای زیادی ارائه می دهد و در آغاز این نوشته به دوازده سبط بنی اسرائیل که پراکنده هستند سلام می رساند.
رویکرد اخلاقی یعقوب از نظر سبک و محتوا به رویکرد اخلاقی عیسی، به ویژه موعظه­ی سر کوه، شباهت بسیاری دارد. بیان حقایق از طریق مَثَلها و لطایف، بیان دوستانه و منطبق با زندگی روزمره­ی مردم، سخنان صریح و مستقیم، و نیز موضوعات مورد علاقه بخشی از شباهت این دو رویکرد هستند. در این رساله از پرداختن به مباحث مسیح شناسی (Christology) که محور اساسی اخلاق پولسی است خبری نیست و در مقابل بر اصول اخلاقی تأکید روشنی شده است. تمام این موارد نشان می دهد که این رساله در فضایی تدوین شده است که مسیحیت تحت نفوذ تعالیم یهودیت قرار داشته و هنوز به عنوان یک دین مستقل تبدیل نشده بود.
یعقوب در محیطی پرورش یافت که با پیام عیسی و زمینه­ تربیتی وی کاملاً آشنا بود و به همین دلیل در تفسیر سخن عیسی نسبت به سایر رسولان دارای مزیت است. در سنت مسیحی یعقوب به وفاداری و نیز احترام کامل به شریعت موسی شهرت دارد (غلاطیان۲: ۱۲). و اگر چه در شورای اورشلیم در نهایت به نظر پولس تن داد و مجوز ورود تازه واردها را به مسیحیت صادر کرد، ولی بعداً مدافع کسانی شد که روش کار پولس ناراحت بودند (اعمال رسولان۲۱: ۱۷- ۲۶). او در مقابل آنچه پولس تعلیم می داد با صراحت اعلام می کند: «پس می­بینید که انسان از اعمال عادل شمرده می شود نه از ایمان تنها. » (یعقوب۲: ۲۴) و در مقابل پولس که با استدلال به ابراهیم بر آن بود تا نشان دهد که بدون اعمال می توان نجات یافت (رومیان۴)، قربانی کردن اسحاق را دلیلی می داند بر این که اگر ایمان واقعی کافی بود دیگر نیازی به این آزمون نبود و این ماجرا نشان می دهد که ایمان منهای عمل کافی نیست (یعقوب۲: ۱۲- ۲۴).

• نتایج

در هر سه دین یهودیت، مسیحیت و اسلام، قرآن و عهدین به عنوان تنها کتاب آسمانی­ آنها، از منابع بسیار مهم در استخراج سیستم اخلاقی دینی نزد این سه دین است.

• آیات قرآن بیانگر آن است که منشأ الزامات اخلاقی، وحی و اراده­ی تشریعی خدواند است؛ زیرا خداوند متعال، نه تنها خالق جهان هستی است، بلکه به تنهایی و بدون هیچ شریکی، جهان را تدبیر می­ کند و اوست که قوانین حاکم بر افراد و جوامع انسانی را نیز جعل و اعتبار می­نماید. این جعل و اعتبار نیز هرگز گزاف و بیهوده نبوده است، بلکه بر اساس واقیت­های جهان هستی و با رعایت مصالح و مفاسد نفس الامری وضع گردیده­اند. در اوامر حکیمانه­ی الهی نفع غایی بشر مورد نظر بوده است و هر امری که از جانب خدواند حکیم رسیده، به قصد پیشگیری و دفع مفاسدی است که ممکن است گریبانگیر آدمی شود. از طرف دیگر، این مطلب بدان معنا نیست که در قرآن، حکم عقل نادیده انگاشته شده و یا به احکام و دستورهای وجدان، توجه نشده است. بلکه عالمان قرآنی بر اساس قاعده­ی «کل ما حکم به الشرع، حکم به العقل؛ و کل ما حکم به العقل، حکم به الشرع»، احکام قطعی عقل را حجّت دانسته ­اند و به مطابقت ادراکات عقلی با قوانین شرعی اعتقاد دارند. بر همین اساس، وحی گاهی از راه تأیید و تأکید و گاهی از طریق وعده و وعید، نقش همکاری و همراهی عقل را بر عهده می­گیرد.

• در این راستا، انسان جهت پرورش فضایل اخلاقی در وجود خود باید از رسول اکرم (ص) و ائمه (ع) پیروی نماید زیرا ایشان مظهر همه اسما و صفات الهی بر روی زمین هستند و انسان به تنهائی قادر نیست طی طریق کند.

• • مهم­ترین ملاک­های گزاره­های اخلاق در قرآن عبارتند از: متکی بودن اخلاق بر وحی و فطرت، مبتنی بودن آن بر سعادت انسان و حسن و قبح ذاتی، توجه به همه ابعاد وجودی انسان و قابلیت اجرای آن برای انسان و تطبیق آن به همه مکان­ها و زمان­ها.

  (( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

• مهمترین نقاط قوت اخلاق در عهد عتیق عبارت است از: سادگی و پرهیز از بیان مطالب پیچیده­ فلسفی، مخالفت با عزلت و گوشه گیری، خدا محوری، عدالت محوری، قومی گرا، جداناپذیری اخلاق از شریعت و گستردگی و فراگیری آن. اما بی­نظمی و چند لایه­ای بودن آموزه­های اخلاقی عهد عتیق، عدم تفکیک فرامین شرعی از تعالیم اخلاقی، عدم قابلیت تطبیق بسیاری از این تعالیم با مسائل روز و تضادهای درونی آن از نقاط ضعف اخلاق در این کتاب به حساب می ­آید.

• مهم‌ترین اصول اخلاقی عهد عتیق که در اسفار خمسه منعکس شده‌‌اند عبارت است از: جهان‌شمول بودن اخلاق و ارزش‌های انسانی که در سفر پیدایش مطرح شده است، بحث رهایی بنی‌اسرائیل از اسارت و عهد یهوه با آنان و مکلف کردنشان به رعایت قوانین و مقررات شریعت و دستورات اخلاقی که در سفر خروج به آن‌ها اشاره گردیده است، آفرینش انسان بر صورت خداوند و لزوم مقدس شدن او و تقلید از خداوند به عنوان اصل اساسی اخلاق یهود که در سفر پیدایش و لاویان مطرح گردیده و سرانجام فهرستی از فرامین اخلاقی که به ویژه در سفر خروج و تثنیه در قالب ده فرمان و دیگر فرمان‌ها ذکر شده‌اند. در کتب انبیا، هرچند که رد‌پایی از تعالیم اخلاقی مشابه اسفار خمسه وجود دارد، ولی رویکرد کلی این کتب در کتاب‌های ایوب، امثال، جامعه و اشعیا با تفاوت‌هایی همراه است که مهم‌ترین آن رویکرد سودگرایانه و نگاه حکیمانه به تعالیم اخلاقی است.

• مهم­ترین ویژگی­های اخلاق در عهد جدید عبارت است از اینکه: در وهله اول، حضرت عیسی (ع) در پی تاسیس قواعد اخلاق نیست و اخلاق عهد جدید مرحله­ ای است از مراحل اخلاق عهد عتیق، و در وهله­ی دوم اخلاق در این کتاب کاملاً مبتنی است بر شخص و شخصیت حضرت عیسی(ع) و اخلاقیست دینی و آخرت گرا. و بر خلاف اخلاق عهد عتیق که تبیین اراده­ی خدا از انسان است و انسان باید این اراده را انجام می­داد، اخلاق عهد جدید بر کانون و محور انسان شکل می­گیرد.

• ویژگی­های اخلاق در اناجیل همنوا (مرقس، متی و لوقا)بر شخص عیسی، مصائب او پیروی از وی تمرکز دارد و او همراه الگوی اخلاقی کامل در معرض دید پیروانش است. از دید این اناجیل، شریعت حضرت موسی(ع) با تمام خوبی­هایی که دارد، برای نجات و رستگاری انسان کافی نیست بلکه با تکیه بر سیره حضرت عیسی(ع) و پیروی از وی از مردم می­خواهد که نوع رویکردشان به شریعت را تغییر دهند. و بیان می­ کنند که برای دست یابی شخص به کمال اخلاقی در گام اول باید خود را انکار کنند، یعنی از بند خودخواهی­ها برهاند و در گام بعدی از حضرت عیسی_ع) تقلید نماید. اما اخلاق یوحنا بر خلاف اناجیل فوق از ادبیاتی رمزآلود برخوردار است که بر الوهیت مسیح تأکید دارد.

• اخلاق از نگاه پولس، که بخش اعظم نامه­ های موجود در عهد جدید نوشته­ی اوست، عبارت است از: ایمان، امید به رستگاری و نجات، و آزادی از شریعت و جسمانیت. از نگاه او اخلاق در یک کلمه جمع می شود: «ایمان». اگر کسی ایمان آورد هر نوع رفتاری از او سر بزند اخلاقی است و اگر ایمان نداشته باشد هر نوع رفتار غیر اخلاقی از او سر میزند. اساس اخلاق از نگاه او بر ایمان است و اساس بی اخلاقی بر انکار مسیح. ایمان به عنوان تنها معیار رفتار اخلاق به حساب می ­آید و آدمی با رفتار خود رستگار نمی شود، بلکه با ایمان رستگار می شود.

• در نقطه مقابل نوشته­ های پولس، رساله­ یعقوب قرار دارد. رساله­ وی در فضایی تدوین شده است که مسیحیت تحت نفوذ تعالیم یهودیت قرار داشته و به همین دلیل به وفاداری به شریعت موسی(ع) شهرت دارد و معتقد است که تنها ایمان برای نجات انسان کافی نیست و همراهی ایمان با اعمال صالح رستگاری انسان را به دنبال دارد.

  1. 1. ایمان در قرآن و عهدین

۳-۲-۱- ایمان در قرآن
واژه ایمان مصدر باب افعال، از ریشه «أمن» می­باشد. واژه «امن» به معنای طمأنینه و وثوق و ضد خوف بود و اعراب در حالت ضد جنگ آن را احساس می‏کردند (ابن­فارس، ۱۳۸۷، ج۱: ۱۳۳؛ ابن­منظور، ۱۴۱۴، ج۱: ۲۲۳-۲۲۷؛ واعظ­خراسانی، ۱۴۲۱، ج ۳: ۶۷۸). قرآن این واژه را به باب اِفعال برد و آرامش واقعی و اطمینان عمیق را در ارتباط با اللّه‏ قرار داد: «اَلا بِذِکْرِ اللّه‏ِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد، ۱۳/ ۲۸)؛ اللّه‏ مرکز اطمینان و وثوق و آرامش است و ظهور این آرامش در حالتی است که اختصاص به اللّه‏ داشته باشد. قرآن مطرح کرد که جوهر و اصل آرامش واقعی در فرو نشستن جنگها نیست؛ بلکه در ذکر الهی است. بدین‏سان قرآن بین اطمینان در عمیق‏ترین صورت­هایش و ذکر الهی ارتباط داده است؛ در نتیجه لفظ «امن» در ساخت جدیدش «ایمان» نسبت به اللّه‏، دلالتی جدید پیدا کرد. ایمان یعنی اطمینان عمیق همراه با شکرگزاری در برابر نعمتهای او که تصدیق قلبی و زبانی را نیز به همراه دارد و عمل انسان مؤمن کاشف از تصدیق اوست (واعظ خراسانی، ۱۴۲۱، ج ۳: ۶۷۸).
از نگاه آیات قرآن ایمان به خداوند نخستین گام بزرگ برای ایجاد تغییرات بزرگ در شخصیت آدمی است زیرا ایمان نیروی عظیم معنوی در انسان به وجود می ­آورد که نوع برداشت شخص را از زندگی و کل هستی تغییر می­دهد و او را به مفهومی جدید از زیستن و رسالت و مسئولیتش در آن معتقد می­سازد و قلبش را از محبت خداوند متعال و رسول گرامی اسلام و دوستارانش و حتی کل بشریت مالامال می­ کند و نوعی از احساس امنیت و آرامش را در او برمی­انگیزد (نجاتی، ۱۳۶۷: ۳۵۳).
ایمان مقوله­ای مشکک است و دارای مراتبی از شدت و ضعف می­باشد. مرحله­ آغازین آن پذیرش قلبی دین اسلام است و مراحل بعدی آن رسوخ ایمان و باور خدای یگانه در جان و دل است که خود دارای درجات می­باشد. انسان باید در مقابل دستورات رسیده از جانب خدا، تسلیم باشد تا به تدریج به ایمان در مراتب بالا دست یابد (امین، ۱۳۶۱، ج۱: ۹۰-۹۳؛ طیب، ۱۳۷۸، ج۱: ۱۳۶-۱۳۳).
بیشتر متکلمان و مفسران مسلمان ایمان را به معنای تصدیق گرفته اند؛ اما اینکه کدام مرتبه از تصدیق مقصود است، دیدگاه­ های متفاوتی مطرح شده است. برخی آن را تصدیق قلبی، برخی تصدیق زبانی و عده ای تصدیق عملی پنداشته اند، و گروهی نیز ایمان را ترکیبی از تصدیق قلبی و زبانی تصورکرده­اند، و بعضی مرکب از هر سه تصدیق دانسته و گفته­اند: ایمان عبارت است از تصدیق به قلب، اقرار به زبان و عمل به ارکان (شهید ثانی، ۱۴۰۹: ۵۴؛ احمدی، ۱۴۱۶، ج۱: ۷۷-۸۱؛ سبحانی، بی­تا: ۱۲). ولی بیشتر متکلمان شیعه و برخی از متکلمان اهل سنت نظریه اول را پذیرفته و ایمان را «تصدیق قلبی» تعریف کرده ­اند (شهید ثانی، ۱۴۰۹: ۵۴). کاربرد قرآنی این واژه در قرآن نیز این مطلب را تأیید می کند: قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَاکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْایمَانُ فی قُلُوبِکُمْ وَ إِن تُطِیعُواْ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا یَلِتْکمُ مِّنْ أَعْمَالِکُمْ شَیًْا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیم‏ (حجرات، ۴۹/ ۱۴). در این آیه با تفاوت گذاشتن میان اسلام و ایمان، بر این نکته تأکید دارد که ایمان تنها در صورتی تحقق می یابد که مورد ایمان، در قلب داخل شده و با آن پیوند بخورد (طباطبایی، ۱۴۱۷، ج۱۸: ۳۲۹). بنابراین ایمان نه از مقوله علم است، و نه از مقوله قول، و نه از مقوله عمل جوارحی؛ بلکه از مقوله عمل قلبی است که از آن به تصدیق، عقیده، اذعان و باور یاد می­ شود. البته ایمان در قلب محدود نمی­ شود، بلکه به خاطر جایگاه محوری قلب در وجود انسان، از قلب فراتر رفته، اندیشه و عمل انسان را تحت تأثیر قرار می دهد (بحرانی، ۱۴۰۶: ۱۷۰). و از این­روست که حضرت رضا (ع) در تعریف ایمان فرموده­اند: الْإِیمَانُ مَعْرِفَهٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَان‏ (صدوق، ۱۳۷۸ج۱: ۲۲۶).
در قرآن، ایمان مبتنی بر شناخت و معرفت است و بدین سان، ایمان بدون معرفت، اجر و ارجی ندارد: لَا إِکْرَاهَ فی الدِّینِ قَد تَّبَینَ‏َ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی‏ِ فَمَن یَکْفُرْ بِالطَّغُوتِ وَ یُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقَی‏ لَا انفِصَامَ لَهَا وَ اللَّهُ سمَِیعٌ عَلِیمٌ (بقره، ۲/ ۲۵۶). موضوع کفر و ایمان در این آیه بعد از تبیین و شناخت راه درست از باطل مطرح شده است؛ یعنی ایمان بدون شناخت میسّر نیست. بنابر آیه­ای دیگر، خشیت الهی که از لوازم ایمان است، ناشی از علم و آگاهی به خداوند است: إِنَّمَا یخَْشی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَؤُا (فاطر، ۳۵/ ۲۸).
متعلق های ایمان در قرآن عبارتند از: ایمان به خدا؛ ایمان به آخرت، ایمان به رسالت پیامبر (ص) و انبیای گذشته؛ ایمان به قرآن و کتب الهی پیشین؛ ایمان به ملائکه؛ ایمان به امامت؛ ایمان به عالم غیب (بقره، ۲/ ۳-۴ و ۱۷۷؛ اعراف، ۷/ ۱۵۸). از میان این متعلق ها، ایمان به خدا، نبوّت و معاد از اهمیت ویژه­ای برخوردارند و دیگر متعلق ها از لوازم اعتقاد به این اصولند، که اساسی­ترین آنها ایمان به خدا می­باشد؛ زیرا از آنجا که خداوند ربّ انسان است، به اقتضای ربوبیت خود باید پیامبرانی را برای هدایت انسان­ها بفرستد، بدین سان ایمان به خدا متضمن ایمان به نبوت خواهد بود. و از آنجا که خداوند عادل است، اقتضا می­ کند که پاداش و کیفر هر کس را متناسب با عمل او، به او عطا کند و قطعاً اعطاء پاداش نیکوکاران و کیفر بزهکاران جز در قیامت ممکن نخواهد بود و بدین ترتیب، ایمان به خدا، ایمان به معاد را به همراه دارد (مصباح یزدی، ۱۳۸۰: ۱۲۵).
ویژگی­های ایمان در قرآن عبارتند از: ۱- ایمان کار «قلب» است: «لَمْ تؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ» (مائده، ۵/ ۴۱)؛ ۲- فعلی است اختیاری، چراکه متعلِّقِ امر قرار می‌گیرد: «آمِنُوا کَما آمَنَ النّاسُ» (بقره، ۲/ ۱۳)؛ ۳- افزایش پذیر است: «فَزادَهُمْ ایماناً» (آل عمران، ۳/ ۱۷۳)؛ ۴- از میان رفتنی و قابل تبدیل به کفر است: «کَیفَ یَهدِی‌ اللهُ قَوْماً کَفَروُا بَعْدَ ایمانِهِمْ» (آل عمران، ۳/ ۷۶)؛ ۵- به موجودات عینی خارجی تعلّق می‌گیرد: «مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِکَهِ و الْکِتابِ وَ النَّبیّینَ» (بقره، ۲/ ۱۷۷)؛ ۶- به گزاره‌ها نیز تعلّق می‌گیرد: «آمَنّا بِاللهِ وَ ما أُنزِلَ إِلَیْنا و ما أُنزِلَ إلی إِبراهیمَ وَ إِسمعیلَ وَ إِسحقَ وَ یَعقوبَ وَ الْأََسْباطِ وَ ما أُوتِیَ مُوسی وَ عیسی وَ ما أُوتِیَ النَّبیُّونَ مِنْ ربِّهِمْ» (بقره، ۲/ ۱۳۶)؛ ۷- چیزی غیر از «علم» است: «الَّذینَ اُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْایمانَ» (روم، ۵۶/ ۳۰)؛ ۸- با عدم «اطمینان قلب» قابل جمع است: «قالَ أَوَلَمْ تُؤمِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبی» (بقره، ۲/ ۲۶۰)؛ ۹- خودْ متعلِّقِ «کُفْر» واقع می‌شود: «مَنْ یَکْفُرْ بِالْإیمانِ» (مائده، ۵/ ۵)؛ ۱۰- با «شکّ» قابل جمع نیست: «لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤمِنُ بِاْلآخِرَهِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فی شَکٍّ» (سبا، ۳۴/ ۲۱)؛ ۱۱- به «باطل» نیز تعلّق می‌گیرد: «الَّذینَ آمَنُوا بِالْباطِلِ (عنکبوت، ۲۹/ ۵۲)؛ ۱۲- لزوماً «عمل صالح» به بار نمی‌آوَرَد:‌ «مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَ الْیَومِ الآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ» (بقره، ۲/ ۶۲)؛ ۱۳- مقدّم بر راه یافتگی است: «وَ إِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی» (طه، ۲۰/ ۸۲)؛ ۱۴- لزوماً «فَلاح» آور نیست: «مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَعَسی أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحینَ» (قصص، ۲۸/ ۶۷)؛ ۱۵- همیشه سودمند نیست: «فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إیمانُهُمْ لَمّا رَأوْا بأْسَنا» (غافر، ۴۰/ ۸۵) (ایزوتسو، ۱۳۷۸، مقدمه). لازم به ذکر است که: اولاً با توجه به اینکه، «ایمان» و مشتقّات آن ۸۱۲ بار در قرآن کریم به کار رفته‌اند و این عدد فاصله­ی بسیاری زیادی با عدد اوصافی که از این کتاب آسمانی در خصوص ایمان به دست می ­آید، دارد، می‌توان گفت که ایمانِ مورد نظرِ قرآن کریم دارای این اوصاف است، امّا نمی‌توان مدعی شد که هر چه دارای این اوصاف باشد همان ایمان قرآنی است. به تعبیر دیگر،‌این اوصاف نشان می‌دهند که چه چیزی ایمان نیست، اما بیانگر این نیستند که ایمان چیست؛ یعنی می‌توان تصور کرد که، غیر از ایمان، امور قلبی و روحی دیگری هم باشند که همگی در اوصاف مذکور در بالا شریک باشند. ثانیاً: لفظ «ایمان»، در سرتاسر قرآن کریم، مشترک معنوی است، نه مشترک لفظی، یعنی دارای یک معناست، ‌نه چند معنا. ثالثاً: مشاهده می­ شود که گه‌گاه خودِ آیات و جملات نیز با یکدیگر تعارض (ظاهری و نه واقعی) دارند. مثلاً: آیه­ی ۲۶۰ سوره­ی بقره، که ایمان را با عدم «اطمینان قلب» قابل جمع می‌داند، با آیه­ی ۲۱ سبا، که ایمان را با «شک» قابل جمع نمی‌داند، تعارض ظاهری دارد. مفسّران برای اثبات اینکه این تعارض­ها ظاهری‌اند، نه واقعی، به راه­های گوناگون می‌روند، و این گونه‌گونیِ روش هایِ رفعِ تعارض انگاره‌های متفاوتی از ایمان برایشان پدید می‌آوَرَد و موجب می‌شود که تصوّر و تصویرشان از ایمان یکسره یکسان و یکنواخت نشود (همان).
۳-۲-۱-۱- نتایج ایمان در قرآن

• آرامش: ایمان به خداوند نه تنها ناراحتی وتشویش را از قلب آدمی می زداید، بلکه می تواند از هجوم هیجان و اضطراب به دل نیز، جلوگیری نماید. قرآن از نقش پیش گیری ایمان چنین یاد می کند: «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنین» (آل عمران/ ۳، ۱۳۹). به همین دلیل خداوند در دیگر آیات امید بخش کتابش از جمله «هُوَ الَّذی أَنْزَلَ السَّکینَهَ فی‏ قُلُوبِ الْمُؤْمِنینَ لِیَزْدادُوا إیمانا مَعَ إیمانِهِم» (فتح/ ۴۸، ۴). چنان آرامش بی نظیری را برای مؤمنان توصیف می کند که اگر ایمان هیچ ثمری جز همین مسئله آرامش نداشت، کافی بود که انسان با تمام وجود از آن استقبال کند، تا چه رسد به ثمره­ها و برکت­های دیگر.

هیچ نمی توان حال مردم باایمان را در برخورد با حوادث و تلخ کامی های زندگی، با حال افراد مادّی و بی دین مقایسه کرد، چه تفاوت میان آن ها از زمین تا آسمان است چراکه کسی که از سرمایه ایمان بهره ای ندارد، در برابر عوامل نامساعد طبیعت به سختی آسیب پذیر است، او خود را اسیر طبیعت و محکوم قوای قهار آن می داند و اگر در نخستین صحنه نبرد با مصائب و دشواری ها عقب نشینی نکند، سرانجام در نقطه مخوف حمله امواج خروشان حوادث روزگار، در گرداب ژرف و عمیقی فرو خواهد رفت. اما آن که متکی به منطق دین است، در نظام آفرینش، هیچ چیز جز اراده خداوند را مؤثر نمی شناسد. او معتقد است که رنج های خارج از اختیار انسان، از جانب پروردگار مهربان و برای تطهیر قلب وتهذیب روحش مقدر گردیده، به همین دلیل هرگز اجازه نمی دهد که مصائب ومشکلات، قدرت روحی او را فلج کنند، بلکه در هر شرایطی متانت خود را همچنان حفظ خواهد کرد و کشتی وجود خود را در هر حادثه ای با استمداد از نیروی لایزال الهی، به ساحل آرامش و صفا و موفقیت و سعادت می رساند و حتی با سنگینی بار رنج ها، کامیابی ها و لذت های روحی او افزایش خواهد یافت (موسوی لاری، ۱۳۸۶: ۱۷۵- ۱۷۴).

• ایجاد مودت و دوستی: در آیه مقابل: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا» (مریم، ۱۹/ ۹۶)، نویدی بر مومنین و کسانی که اعمال صالح انجام داده­اند می­دهد که خداوند به زودی برای ایشان در دلهای دیگران مودت قرار می­دهد (طباطبائی، ۱۴۱۷، ج ۱۴: ۱۰۸؛ مکارم شیرازی، ۱۴۲۱، ج ۹: ۵۱۱). «مودت» می ­تواند دارای معانی زیر باشد: ۱) خداوند محبت ایشان را در دلهای دیگران اعم از مومن و غیر مومن می­ اندازد تا آنان محبوب دل همگان شوند. بیشتر مفسران این نظر را دارند. ۲) خداوند محبت ایشان را در دلهای دشمنانشان می­ اندازد و این محبت همچون طنابی بر گردن دشمنانشان می­ شود و ایشان را به سمت ایمان می­کشاند. ۳) منظور محبت مومنین به یکدیگر است در دنیا که منجر به قدرت و قوت و وحدت کلمه در بینشان می­ شود. ۴) منظور محبت مومنین به یکدیگر در آخرت است. بر خلاف کافرین که در روز قیامت تنها و بی­کس محشور می­شوند. البته همه معانی مذکور می­توانند مد نظر باشند و هیچ یک با آیه و همین­طور با یکدیگر متضاد نیستند (مکارم شیرازی، ۱۴۲۱، ج۹: ۵۱۱ -۵۱۲؛ امین، ۱۳۶۱، ج۸: ۱۵۳؛ میبدی، ۱۳۷۱، ج۲: ۴۴۳؛ ابن­عاشور، بی­تا، ج ۱۶: ۸۸). محبت مومنین در دلهای دیگران پاداشی است که خدا به مومنین می­دهد که در دنیا و آخرت بهره­ی آنان است. از مصادیق پررنگ این گروه از افراد انبیا و اولیا هستند می­باشد و و البته در مراتب بعدی دیگر مومنان و صالحان نیز از طعم این محبت و محبوبیت خواهند چشید (مکارم شیرازی، ۱۴۲۱، ج ۹: ۵۱۳)

• قرب الهی: در آیه­ی ذیل آمده است که: «وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفی‏ إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُو» (سبا، ۳۴/ ۲۷)، تقرب به سمت خدا به دنبال ایمان و عمل صالح انجام می­پذیرد و نا با کسب مال و اولاد بیشتر؛ دارائی و افزایش آن، تنها برای کسی باعث تقرب است که اهل ایمان باشد و عمل صالح انجام دهد. مال خود را در راه خدا انفاق کند و با ان ایمان و اعمال صالح را ترویج و تزویج کند. او باید اولاد خود را با تربیت دینی بار آورد تا تا مایه­ی تقرب او به خدا شود (طباطبائی، ۱۴۱۷، ج۱۶: ۳۸۴، طیب، ۱۳۷۸، ج ۱۰: ۵۷۱، میبدی، ۱۳۷۱، ج ۸: ۱۴۴، مکارم شیرازی، ۱۴۲۱، ج۱۳: ۴۶۱). خداوند برای کسانی که به دارائی­ها خویش رنگ خداوی ببخشند و در مسیر خدا از آن بهره ببرند، پاداشی دو برابر عطا می­ کند. دو چندان بودن این پاداش برای این است که هم خود به مسیر درست هدایت کرده و هم دیگران را. علاوه بر آن که خداوند همواره جزای حسنات را با فضل خویش می­دهد که بیشتر و فراتر از پاداش در برابر و معادل همان است (طباطبائی، ۱۴۱۷، ج ۱۶: ۳۸۴).

این آیه نشان می­دهد منابع قرب از نگاه قرآن ایمان و عمل صالح است. اموال و اولاد از طرفی می ­تواند باعث قرب به خدا شود و آن زمانی است که قرین ایمان و عمل صالح شود و از طرفی می ­تواند باعث بُعد و دوری از خدا شود. بنابراین مال و اولاد فی نفسه و بدون در نظر گرفتن اعتقاد عمل و نیت فرد ماهیتی خنثی دارد. کسانی که مال و اموال خویش را در را خدا به کار گیرند به آنها ارزش می­ دهند و بعد از فنا و نابودی به آنها بقا و مادگاری می­ دهند واما کسی که دارائی خود را برخلاف رضای خدا به مصرف رساند با دستان خود آن را نابود کرده است و از ارزش انداخته است.

فرایند انجام این تحقیق، در دو فاز اجرایی به ترتیب زیر شکل می­گیرد.
فاز اول:
ارائه پروپوزال شامل اهمیت، هدف و سوالات تحقیق جهت ترسیم اهمیت بازار گردشگری چین و دلیل انتخاب این موضوع، همراه با مختصری از فصل­های بعدی تحقیق. در ادامه، به مبانی نظری پژوهش و مروری بر تحقیقات پیشین خواهیم پرداخت.
فاز دوم:
طراحی پرسشنامه
بررسی روایی و پایایی پرسشنامه
انتخاب حجم نمونه
توزیع پرسشنامه
استخراج داده ­ها و انجام تحلیل­های آماری به کمک نرم افزارهای SPSS.
و در نهایت نتیجه ­گیری و ارائه راهکارها.
شرح واژه ­ها و اصطلاحات تحقیق
انتظارات:
به طور کلی، انتظارات به عنوان عملکرد اجرایی، ایده آل یا مطلوب تعریف می شود (Teas, 1994). انتظارات سطحی از خدمات است که به عقیده­ی مشتری باید از سوی عرضه کننده ارائه شود (Lewis, 1993). انتظارات تحت تاثیر عوامل خارجی مانند تبلیغات، تجربه قبلی و قیمت شکل می­گیرد (Latu & Everett, 2000).
رضایتمندی:
در تعاریف مربوط به انتظارات قبل و بعد از سفر آنچه پررنگ­تر است، رضایتمندی است. در گردشگری، رضایتمندی عمدتا تابعی از انتظارات قبل از سفر و تجربیات بعد از سفر است (LaTour and Peat, 1980; Moutinho, 1987; Swan and Martin, 1981;Whipple and Thach, 1988). رضایتمندی همچنین عبارت است از فرایند مقایسه بین آنچه فرد انتظار دارد نسبت به آنچه دریافت می­ کند (Oliver,1989). رضایت احساس مثبتی است که در فرد پس از استفاده از کالا یا خدمت ایجاد می شود؛ احساس مورد نظر از تقابل انتظارات مشتری و عملکرد عرضه کننده به وجود می ­آید.
تصویر مقصد:
تصویر ذهنی نسبت به یک مکان، مجموعه ­ای از عقاید، ایده­ ها و احساسات است که فرد نسبت به آنجا دارد (کاتلر و همکاران، ۱۹۹۴). تصویر ذهنی از مقصد شامل انگاره­ی روحی یا ادراک شخصی یا گروهی نسبت به یک مقصد است. در یک جمله تصویر ذهنی از مقصد ادراک شخصی از یک مکان است که می تواند از شخصی به شخص دیگر تغییر کند (چاو، ۲۰۰۵). تصویر مقصد بر انتخاب مقصد، توسعه موفق گردشگری، استراتژی های بازاریابی گردشگری و تصمیم گیری در مورد سفر تاثیر دارد. علاوه بر آن، تصویر نقش مهمی در ارزیابی رفتار و رضایت گردشگران ایفا می کند (Y Reisinger & Turner, 2003).
کیفیت خدمات:
دمینگ و باوم کیفیت را چنین تعریف می­ کنند: ” کیفیت مفهوم وسیعی است که تمام بخش­های سازمان نسبت به آن متعهد هستند و هدف آن افزایش کارایی کل مجموعه است به طوری که مانع پدیدآمدن عوامل مخل کیفیت می­ شود و هدف نهایی آن مطابقت کامل با مشخصات مورد نیاز مشتری با حداقل هزینه برای سازمان است که منجر به افزایش رضایت می­ شود” (Javadein & Keimasi, 1390).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

فصل دوم
مبانی نظری پژوهش و مروری بر تحقیقات پیشین
مقدمه
در قرن بیست و یکم، به هر حال، روابط کاملا رقابتی جهانی، چشم انداز و گستره­ی کسب و کارها را تغییر داده است و اکنون هنگامه­ی مدیریت انتظارات مشتریان (CEM)^[1] فرا رسیده است. مدیریت انتظارات مشتریان، کلید دستیابی به مزیت رقابتی در قرن بیست و یکم به شمار می ­آید (Schurter & Towers, 2006,1391).
مدیریت انتظارات گردشگران بسیار مهم است، چرا که انتظارات می ­تواند تاثیر معناداری بر فرایند انتخاب و همچنین برداشت از تجربه بگذارد. در مرحله اول، اعتقادات فردی و یا انتظارات مطلوب در فرایند انتخاب در مورد یک مقصد به اشغال کردن یک موقعیت ممتاز در میان مکان­های موجود کمک خواهد کرد. در مرحله دوم، انتظارات ممکن است بر ادراکات از تجارب مقصد، یا به ویژه بر فرایند رضایتمندی گردشگران تاثیر گذارد. در نتیجه، مدیریت انتظارات یک عنصر کلیدی برای موفقیت مقصد است (Ignacio Rodríguez del Bosque, Héctor San Martín, Jesús Collado, & María del Mar García de los Salmones, 2009).
یکی از عوامل موفقیت مقاصد در رقابت، جلب رضایت گردشگران است؛ رضایت گردشگران باعث وفاداری آنها شده و با بهبود تصویر مقصد، گردشگران بیشتری به آنجا جذب می­شوند (Abbasi, 1389). گردشگران در صورت رضایت از یک مقصد؛ ممکن است در آینده نیز به آن مقصد بازگردند و یا آن را به دیگران توصیه کنند و از طریق تبلیغات موثر و تبلیغات دهان به دهان به افزایش تعداد گردشگران آن مقصد کمک کنند. اما اگر میان انتظارات و ادراکات آنها از کیفیت ابعاد مختلف محصول گردشگری شکافی به وجود آید، گردشگران نه تنها به آن مقصد باز نمی­گردند، بلکه دیگران را نیز از سفر به آنجا منصرف می­سازند (Bramwell, 1988).
لری و دگان (۲۰۰۵) معتقدند که تصویر مقصد گردشگری در موفقیت مقصد نقش زیادی دارد. زیرا بر میزان گردشگر تاثیر گذاشته است. با ایجاد پیوند بین رضایت و تصویر مقصد، می­توان به ویژگی­های اصلی پرداخت که تضمین نماید مقصد می ­تواند انتظارات بازدیدکنندگان را برآورده ساخته و حتی از آن فراتر رود و در نتیجه موجب بازگشت مجدد آنان گردد (Xhang, 2007).
با توجه به اینکه پژوهش حاضر در زمی
نه مدیریت انتظارات و رضایتمندی گردشگران از ابعاد مشخص شده می­باشد، محقق ابتدا مفاهیم و تعاریف مرتبط با انتظارات و رضایتمندی گردشگران و کیفیت خدمات را مطرح کرده است. سپس به مرور اجمالی عوامل اثرگذار از جنبه­ های مختلف بر گردشگران پرداخته است. در ادامه به مروری بر تحقیقات انجام شده در داخل و خارج از کشور پرداخته است. در نهایت پس از بررسی مدل­های مختلف به مدل مفهومی تحقیق اشاره شده است.
۲-۱- انتظارات
انتظارات سطحی از خدمات است که به عقیده­ی مشتری باید از سوی عرضه کننده ارائه شود (Lewis, 1993). انتظارات تحت تاثیر عوامل خارجی مانند تبلیغات، تجربه قبلی و قیمت شکل می­گیرد (Latu & Evert, 2000). میدلتون محصول گردشگری را متشکل از پنج جزء می­داند: جاذبه­های مقصد، امکانات مقصد، قابلیت دسترسی، قیمت و تصویر ذهنی (به نقل از (Suh, 2001)).
جاذبه­های مقصد آن دسته از عناصری هستند که انگیزه اصلی بازدید گردشگران را شکل می­ دهند جاذبه­ها خود به پنج گروه تشکیل می شوند: جاذبه های طبیعی، انسان ساخت، اداره شده، فرهنگی و اجتماعی.
امکانات مقصد: عناصر و ویژگی­هایی هستند که امکان اقامت گردشگران در مقصد و شرکت آنها در فعالیت های گردشگری را فراهم می­ کنند. مانند فعالیت­های اقامتی، رستوران­ها و حمل و نقل و … .
قابلیت دسترسی: منظور از قابلیت دسترسی، سهولت رسیدن به مقصد به لحاظ هزینه­ های زمانی و پولی.
قیمت: منظور از قیمت، مجموع هزینه­ های سفر برای اقامت، حمل و نقل و فعالیت­های داخل مقصد است. قیمت یکی از مهمترین عوامل موثر بر انتخاب مقصد در فرایند تصمیم گیری سفر می­باشد.
تصویر ذهنی: عبارت است از مجموع باورها، عقاید و انگاشته­های فردی درباره یک مکان (به نقل از (Suh, 2001)).
انتظارات به مشتریان کمک می­ کند تا به پیش بینی آنچه باید اتفاق بیفتد نسبت به آنچه ممکن است اتفاق بیفتد بپردازند. انتظارات به وسیله نیازهای شخصی، تشدیدکننده­های ناپایداری خدمت (مثل نیازهای فردی)، تعهدات صریح خدمت ( کارکنان، تبلیغات و نوشته های سایر نویسندگان)، تعهدات الزامی خدمت ( قیمت و ملموسات مربوط به خدمت)، ارتباطات دهان به دهان با سایر مشتریان، دوستان و کارشناسان و همچنین به وسیله تجربیات پیشین از خدمت، تحت تاثیر قرار می­گیرد (Radder & Wang, 2006).
پدر علم نوین بازاریابی، کاتلر معتقد است که دو نوع سازمان وجود دارد. گروه اول آنهایی که تغییرات را می­پذیرند و گروه دوم آنهایی که نابود می­شوند. به زغم او تحول موفقیت آمیز در برقراری ارتباط مطلوب و موثر با مشتریان است. همه این عوامل باعث گردیده تا شرکت­ها مجبور شوند برقراری ارتباط با مشتریان و ایجاد وفاداری در آنها را دغدغه اصلی خود قرار داده و درصدد شناسایی روش­های موثر در وفاداری بپردازند، چراکه هیچ کسب و کاری نمی­تواند بدون مشتریان وفادار دوام بیاورد. به همین دلیل شرکت­ها ملزم شدند تا فراتر از نیازهای مشتریان حرکت کرده و کانون توجه خود را از سطوح ابتدایی به ایجاد وفاداری از طریق روابط بلند مدت معطوف نمایند. در نتیجه شناسایی انتظارات گردشگران اهمیت فراوانی دارد. مشتریان وفادار با تاثیر مستقیم و غیرمستقیم بر رفتارهای خرید و غیرخرید مشتریان به عملکرد مالی یک شرکت کمک می­ کنند. نهایتا این که مشتریان وفادار به عنوان منبع تبلیغات دهان به دهان مثبت احتمال جذب مشتریان جدید و تبدیل مشتریان فعلی به مشتریان وفادار و پایبند را بیشتر می کنند. مشتریان پای بند و وفادار برای شرکت بسیار سودآورتر از مشتریانی هستند که صرفا تکرار خرید می­ کنند و به همین ترتیب مشتریانی که تکرار خرید دارند از مشتریانی که به صورت اتفاقی خرید می­ کنند سودآورترند (Hawkins, Best, & Coney, 2001).
شناخت دقیق انتظارات مشتریان مهمترین گام در تعریف و تحویل خدمات با کیفیت است (Valarie A. Zeithaml, Berry, & Parasuraman, 1996). امروزه یکی از مشکلات اصلی در صنعت گردشگری شناخت مدیریت از خواسته ­ها و انتظارات مشتریان است. انتظارات مشتریان به عنوان عامل اصلی ارزیابی مشتریان از کیفیت خدمات و رضایت آنها تلقی می­ شود. در این خصوص صدای مشتری را باید با بهره گرفتن از تکنیک­های پیشرفته از قبیل طراحی تجربی، آرایش کیفی و مهندسی ارزش استفاده کرد (Pakdil & Aydın, 2007).
گردشگران قبل از تجربه سفر به ایران در مورد ابعاد مختلف سفر خود، انتظاراتی دارند. پاراسورامان، زیتامل و بری (۱۹۹۳) انتظارات مشتریان را چنین تعریف می­ کنند: انتظارات مشتریان یک معیار کلی است که با استانداردهای تجویزی او _ یعنی سطحی از خدمات که به عقیده مشتری باید از سوی شرکت ممتاز ارائه شود­­_ تناسب دارد.
به گفته لوئیس (۱۹۹۳)، انتظارات مشتری آن چیزی است که به عقیده او باید از سوی عرضه کننده ارائه شود. انتظارات مشتریان تحت تاثیر عوامل تحت کنترل بازاریابان ( مانند قیمت گذاری، تبلیغات، پیشبرد فروش) و عوامل خارج از کنترل آنها ( نیازهای فردی مشتریان، ارتباطات دهان به دهان، رقبا) است.
رتیز و ماتیلا (۲۰۰۱) نیز اعتقاد دارند که انتظارات مشتری نقش کمی در رضایت کلی آنها دارد ( به نقل از (Alonso, 2005)). در مفهوم بازاریابی، انتظارا
ت، پیش بینی مصرف ­کننده در مورد عملکرد یک کالا یا خدمت است (Wang, Zhang, Gu, & Zhen, 2009). برخی از محققان نیز انتظارات را اهداف و تمایلات مصرف کننده و برخی دیگر این مفهوم را هنجارهایی بر اساس تجربه گذشته تعریف می­ کنند (Fuchs & Weiermair, 2003). پارادایم انتظارات_عدم تایید معمولا برای تحلیل رضایت مصرف کننده استفاده می­ شود که نتایج حاصل شده حاکی از آن است که رضایت یا عدم تایید مصرف ­کننده در نتیجه مقایسه بین انتظارات قبل از خرید با عملکرد ادراک شده بعد از خرید تکامل می­یابد. در این میان، عملکرد برابر یا بهتر از سطح انتظارات، رضایت را به همراه دارد که در مطالعات بسیاری این ارتباط مثبت اثبات شده است (Wang et al., 2009). مشتریان با گذشت زمان، معیارهای عینی برای انتظارات خود از موسسات خدماتی در نظر می­گیرند. این معیارها از طریق تجربه مشتری و عوامل تحت کنترل شرکت نظیر تبلیغات تجاری، قیمت گذاری، ظاهر تسهیلات و کارکنان خدماتی تقویت می­ شود. همچنین ممکن است صنایع مختلف معیارهای کیفی خاصی داشته باشند که انتظارات مشتری را تحت تاثیر قرار می­دهد (Lovelock & Wright, 2003).
۲-۱-۱- انتظارات در مقابل تجربیات
مفهوم تجربه گردشگری توجه رو به افزایشی در برنامه ریزی و بازاریابی مقصد دریافت نموده و به عنوان عنصر اصلی تقاضا و رضایت گردشگر تعیین شده است. گردشگران بیش از هر چیز دیگر به دنبال تجارب جذاب، منحصر به فرد و به یادماندنی هستند که توسط انتظارات قبلی خود و تصویر و محصولات مقصد و نیز بافت کلی تر و رویدادهای موقعیتی آن شکل می­گیرد (Tsiotsou & Goldsmith, 1391). از دیدگاه بازاریابی، تجربه گردشگر باید به عنوان یک موضوع اصلی تلقی و درک شود که ارزش مطالعه عمیق و متمرکزشدن را در هنگام ایجاد و مدیریت عرضه گردشگری دارد (Tsiotsou & Goldsmith, 1391) طبق گفته اوتو و ریچی (۱۹۹۶) تجربه گردشگر را «می­توان به عنوان حالت روانی انتزاعی توصیف کرد که با ارائه ارزیابی­های کلی نگرانه از جانب شرکت­ کنندگان درباره حالات و نمونه­های احساسی مزایای تجربی، لذت جویانه و نمادین احساس می­شوند » (Tsiotsou & Goldsmith, 1391). وقتی تجربیات در جهت منفی با انتظارات متفاوت باشد، نارضایتی ایجاد می­ شود. در گردشگری، رضایتمندی عمدتا تابعی از انتظارات قبل از سفر و تجربیات بعد از سفر است. طبق نظر پیزام و همکاران (۱۹۷۸) رضایت گردشگر نتیجه مقایسه بین انتظارات از مقصد و تجربه کسب شده از همان مقصد تعریف می­ شود. اگر مقایسه تجربیات با انتظارات، به حس رضایتمندی بیانجامد گردشگر راضی اما اگر به حس ناخشنودی بیانجامد، گردشگر ناراضی نخواهد شد. به نظر هوگ (۱۹۹۱) : ” هرقدر اختلاف بین انتظارات و تجربیات بیشتر باشد، احتمال نارضایتی افزایش خواهد یافت ” (Yvette Reisinger & Turner, 2006).
۲-۱-۲- انتظارات در مقابل ادراکات
انتظارات، اعتقاداتی در خصوص خدمات استاندارد ارائه شده در مقابل ادراک عملکرد خدمات هستند (V. A. Zeithaml & Bitner, 2000). ادراک می ­تواند بدون تجربه و دانش از شیء / فرد حاصل شود. به همین علت ادراکات گردشگران از یک مقصد قبل از بازدید آنها از آن مقصد شکل می­گیرد (Yvette Reisinger & Turner, 2006). مطابق نظر شفمن و کانوک (۱۹۸۷) ادراکات افراد بر جهت­گیری ارزشی، انتظارات، تجارب و علائق فرهنگی وابسته اند. همچنین مطابق نظر پاراسورامان و همکاران (۱۹۸۵) رضایتمندی از تفاوت بین انتظارات و ادراکات ناشی می­گردد. بنابراین باتوجه به اینکه ادراکات افراد از یکدیگر ممکن است منفی یا مثبت باشد، ادراکات منفی از مقصد می ­تواند انتظارات را کاهش دهد و ادراکات مثبت از مقصد باعث افزایش انتظارات از مقصد شود. البته باید این نکته را در نظر گرفت که مفهوم ادراک برای تعامل اجتماعی مهم­تر است.
ادراکات همیشه در ارتباط با انتظارات می­باشد و ارزیابی مشتری از خدمت نیز ممکن است در طول زمان دچار تغییر شود یا حتی این ارزیابی­ها از فردی به فرد دیگر در طول زمان دچار تغییر شود یا حتی این ارزیابی ها از فردی به فرد دیگر یا حتی از فرهنگی به فرهنگی دیگر متفاوت باشند (Ghayour, Rajaee, & Ehteshami, 1391). بنابراین درک کردن انتظارات گردشگران، پیش نیاز ارائه خدمات بهتر می­باشد.
۲-۱-۳- تناسب بین انتظارات و محیط
بنابر نظر هوگ (۱۹۹۱)، رضایتمندی گردشگر به تناسب بین انتظارات و سازگاری با محیط بستگی دارد. درجه این تناسب به انتظارات گردشگر و توانایی محیط برای تامین انتظارات وابسته است. برای مثال، سازگاری بین گردشگران و میزبانان وقتی افزایش می­یابد که میزبانان قادر به انطباق با انتظارات گردشگر باشند. چنانچه میزان سازگاری افزایش یابد، رضایت گردشگر نیز افزایش می­یابد (Yvette Reisinger & Turner, 2006).
۲-۱-۴- سطوح انتظارات
انتظارات مشتریان شتامل چند سطح مختلف است که عبارتند از : خدمات مورد نظر، خدمات مناسب ( در حد کفایت )، خدمات پیش ­بینی شده و یک منطقه تحمل که بین سطوح خدمات مناسب و خدمات مورد نظر واقع شده است (Lovelock & Wright, 2003; Valarie A. Zeithaml et al., 1996). شکل ۲-۱ سطوح مختلف انتظار مشتری و عواملی که انتظارات خدماتی را تحت تاثیر قرار می­ دهند، تشریح می­ کند. این مدل کریستوفر لاولاک و لارن رایت (۱۹۹۹) برگرفته از مدل زیتامل و همکارانش (۱۹۹۳) می­باشد.

آنچه که در این تحقیق مورد توجه می باشد عدالت از نوع فضایی است. عدالت فضایی در جامعه ی امروز نیز توزیع برابر منابع و خدمات به ساکنین جامعه تعریف می شود چراکه توزیع مناسب و بهینه امکانات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و بهداشتی در میان مناطق و نواحی یکی از مهمترین عوامل جلوگیری از نابرابریها و شکاف توسعه و توزیع فضایی مناسب جمعیت در پهنه ی سرزمین است. بنابراین مهمترین رسالت برنامه ریزان و مدیران شهری تلاش برای دستیابی به برابری در دسترسی گروه های مختلف جامعه ی شهری به خدمات عمومی و از بین بردن تضاد در تامین فرصتها است.

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

فصل سوم :
معرفی محدوده مورد مطالعه
مقدمه
سرزمینی که به نام گرگان در تاریخ ایران از آن نام برده می شود از ایالتهای مرزی و مهم بوده که نه تنها در عرصه ی سیاسی و نظامی و نبردهای تاریخی بلکه در عرصه ی فرهنگ و هنر و تمدن نیز اگر سرآمد نباشد بی تردید از پیشتازان آن است و مفاخر بسیاری را پرورانده که در تاریخ ها مذکور است. گرگان یا هیرکان قدیم منطقه ای است در شمال شرق ایران در ۵۴٫۴۳۶ درجه طول شرقی و ۳۶٫۸۳۶ درجه عرض شمالی که در گذشته های دور بسیار فراتر از اندازه ی کنونی خود بوده است. این سرزمین به سبب هم مرزی با خراسان و خوارزم در تاخت و تازهای مکرر اقوام شرقی به داخل ایران، ار آسیب ها بی نصیب نبوده است به همین سبب در دوره ی ساسانی و به روایتی در عهد اشکانی دیوار دفاعی مستحکمی در شمال این ایالت کشیده شده تا مانع دست اندازی اقوام بیگانه به این سرزمین شود. گرگان زمین در بیشتر ادوار تاریخی، استقلال خود را نگه داشته و تلاش می کرد تا به عنوان ایالتی مستقل به حیات خود ادامه دهد تا آنکه در سال ۱۳۱۶ به استان مازندران منضم شد و پس از شصت سال به نام استانی جداگانه دوباره هویت خود را بازیافت. در این فصل موقعیت جغرافیایی شهر گرگان، شرایط طبیعی و اقلیمی مانند شیب، خاک، زمین شناسی و بارش، رطوبت، دما و همچنین وضعیت اشتغال و خصوصیات جمعیتی چون گروه های سنی، بعد خانوار، نسبت جنسی و سایر موارد مورد بررسی قرار خواهند گرفت.
۳-۱- تاریخچه:
محدوده ای که امروزه به نام شهر گرگان شناخته می شود تا سال ۱۳۱۶ شمسی به نام استرآباد خوانده می شد. استرآباد از دو کلمه استر به معنی کوکب و ستاره و آباد به معنی عمارت است. کلمه آناهیتا، آناهیت و ناهید بعدها به صورت استر، ایستار، استاره و ستاره در آمده و به عنوان اسامی دختران ایرانی معمول شد. در بعضی نقاط استر را بر آبادانی ها هم اطلاق می کردند. چنانکه اردشیر پس از فتح خوزستان شهر باستانی “میسن” را آباد و آن را به نام همین فرشته آب و آبادانی” استرآباد اردشیر” نامید. معنی لغوی استرآباد “شهر آناهیتا” است. استرآباد(گرگان فعلی) می تواند منسوب به استر و ناهید باشد و شاید به همین دلیل است که ابوریحان بیرونی می نویسد پادشاهان استرآباد لقب “آناهبد” داشتند و استرآباد را در قدیم “استرک” نیز می نامیدند(معطوفی،۱۳۸۷: ۴۲).
گرگان با نام های دیرینه ی هیرکان، هیرکانیا، هرکان، وهرکانه، ورکانه، هیرکانی، گرگان و جرجان یادآور سرزمینی باستانی است که از کرانه ی جنوب شرقی دریای کاسپین تا خراسان و خوارزم کشیده شده بود و به عبارتی بین استرآباد و کراسنودیسک. ورکانه یا هیرکانیا را سرزمین گرگها نامیده اند و بی تردید ارتباطی بین این واژه و واژه های ورگ و گارگ که در زبان تبری منطقه به معنی گرگ است دیده می شود هرچند جغرافی نویسان دوره ی اسلامی در وجه نسبت گرگ از نیش پشه هایی در آن جا سخن رانده اند که به مثابه دندان گرگ است(رجایی،۱۳۸۹: ۱۴۳-۱۴۵).
۳-۱-۱- شهر گرگان در دوره ی قبل از اسلام
گرگان به نقل از منابع جزئی از سرزمین پارت بوده که از منطقه ی ائیریانه و اج سرازیر شده بودند که در دوره ی ماد استقلال خود را نگاه داشت. این منطقه در زمان هخامنشیان یکی از ساتراپ های آن دولت بوده و با استناد به کتیبه ها جزء ساتراپی پارثوا بوده و ورکانه نامیده می شد و ویشتاسپ پدر داریوش یکم هخامنش حاکم آنجا بوده است(رجایی،۱۳۸۹: ۱۴۴).
به نوشته ی آریان و کنت کورث اسکندر پس از ورود به سرزمین ایران، به گرگان هم لشکر کشید و مدتی راهم در زادراکرت(استرآباد) اقامت گزید پس از مرگ اسکندر سردارانش متصرفات وی را بین خود تقسیم کردند که ایران به دست سلوکوس افتاد. حکام سلوکی چند بار به گرگان لشکر کشیدند از جمله سلوکوس دوم که بر سر گرگان با تیرداد درگیر شد. بنا به گفته ی استرابن مقدونیان زمانی چند را بر هیرکان حکم راندند(معطوفی،۱۳۸۷: ۱۱۴). از موارد دیگر که در متون تاریخی از شهر گرگان نام برده شده است دیوار دفاعی است. بسیاری از کارشناسان معتقدند دیوار تاریخی گرگان همزمان با دیوار چین ساخته شده و تصور می شود که این دیوار سومین دیوار بزرگ تاریخی جهان(بعد از دیوار چین و دیوار سمیز آلمان) و بزرگترین دیوار آجری دنیا باشد. امروزه تقریبا تمام این دیوار از میان رفته و تنها بخش های کوچکی از آن که در زیر خاک مدفون مانده، باقی است.
نقشه ی شماره(۳-۱) مسیر دیوار تدافعی گرگان

مأخذ: معطوفی، ۱۳۸۷: ۵۵
۳-۱-۲- شهر گرگان(استرآباد قدیم) در دوره پس از اسلام
شهر گرگان قدیم مدت ها در مقابل هجوم اعراب مقاومت کرد تا آن که در اوایل قرن دوم هجری، اعراب پس از تلفات سنگین، شهر را فتح کردند، اما این شهر مقر مخالفان خلفای عرب و مرکز علویان گردید و در اوایل قرن چهارم و به هنگام خلافت هارون الرشید یکی از علویان به نام یزیدبن مهلب در سال ۵۸۲ والی خراسان شد. وی جرجان(گرگان) را فتح ،با آنها صلح و به سوی استرآباد آمد. وی در دهکده ای به نام استریک گنجینه ای یافت که آنها را صرف آبادانی استرآباد کرد.
مطابق مستندات می توان گفت که در قرن چهارم هجری گرگان و استراباد دو شهر مجزا از هم و واقع در قصبه ای به نام شهرستان با مرکزی به همین نام بوده اند. در قرن هفتم و هشتم استرآباد مانند شهرهای دیگر مورد هجوم اقوام مغول قرار گرفت و ویرانی بسیاری را متحمل شد و پس از آن به تدریج شکوه و عظمت خود را از دست داد.
۳-۱-۳- شهر گرگان در دوره معاصر
اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی اول مصادف با ورود عناصر دنیای مدرن به شهرهای ایران است. اولین این عناصر خیابانهای چلیپایی و عمود بر هم است. این خیابانها با ساخته شدن بر روی بافت قدیم و تاریخی شهر و یا برج و باروی آن زمینه ساز حضور عناصر دیگری شدند. اولین خیابان اصلی شهر یعنی خیابان میدان عباسعلی به فلکه مرکزی که در حال حاضر خیابان امام خمینی نام دارد در سال ۱۳۱۱ شمسی آغاز و در سال ۱۳۱۴ پایان یافت و به دنبال آن نصب اولین ژنراتور برق در سال ۱۳۰۷، تأسیس اداره ثبت احوال در سال ۱۳۱۵، اولین سینما در سال ۱۳۱۵، اولین کتابخانه عمومی در سال ۱۳۳۹، تاسیس مدرسه ملی در سال ۱۳۲۳ انجام شد.
۳-۲- خصوصیات جغرافیایی و اقلیمی شهر
۳-۲-۱- موقعیت جغرافیایی شهر
شهر گرگان مرکز استان گلستان می باشد که در شمال شرقی ایران با مساحت ۲۶۰۰ هکتار در ارتفاع متوسط ۱۵۵ متر از سطح دریا در ۵۴٫۴۳۶ درجه طول شرقی و ۳۶٫۸۳۶ درجه عرض شمالی و در دامنه شمالی رشته کوه البرز واقع شده است.
نقشه شماره(۳-۲) موقعیت منطقه ی مورد مطالعه در کشور،استان و شهرستان
مأخذ : نگارنده
۳-۲-۱-۱- عوارض طبیعی
شهر گرگان به شکل یک بافت شهری نیمه پراکنده با سطح وسیعی از اراضی کشاورزی در شمال و جنگل ها و باغات در جنوب، در پهنه ای حدود ۳۶۳۳ هکتار گسترده شده است. از جمله عوارض طبیعی که در سطح شهر گرگان قابل ذکر است، جنگل های هزار پیچ می باشد که در قسمت جنوب غربی شهر واقع است و برای مسافرینی که از این سمت وارد شهر می شوند چشم انداز طبیعی مهمی محسوب می شود؛ دیگری جنگل نهارخوران است که در قسمت جنوب شهر قرار گرفته و از جمله جاذبه های طبیعی این شهر می باشد. هر دو مورد از محدودیت های توسعه شهر در این دو جهت می باشند که هم فرم کالبدی خاصی را بر محدوده کالبدی آن اعمال کرده و هم به سبب قرار گیری در ارتفاعی مسلط بر شهر سازمان فضایی خاصی را بر آن تحمیل می کنند.
از دیگر عوارض قابل ذکر می توان به تپه قلعه خندان در قسمت جنوب غربی شهر، رودخانه های زیارت(گرگان رود) و تول چشمه و همچنین دشت هموار گرگان در قسمت شمالی شهر که دارای خاک حاصلخیز و چشم انداز های طبیعی زیبایی است اشاره کرد.
۳-۲-۲- توزیع شیب
شیب زمین در شهر گرگان به طرف شمال بوده و با حرکت به سمت شمال شهر بر ارتفاع و شیب زمین افزوده می شود؛ همچنین با حرکت به سمت جنوب شهر از شیب زمین کاسته و شهر در دشت وسیع و حاصلخیزی قرار می گیرد.
به طور کلی شیب های موجود در حوضه بالادست شهر گرگان را می توان در سه دسته مشاهده نمود. دسته اول شیب های تند که در محل ارتفاعات بالادست دیده می شوند، دسته دوم شیب هایی هستند که در منطقه کوهپایه بیشتر دیده می شوند و نسبت به شیب دسته اول ملایمتر می باشند و دسته سوم شیب مناطق دشت می باشد که عموماً شیب ملایم تری دارند. بیشترین وسعت حوضه بالادست شهر گرگان دارای شیب متوسط بوده و تقریباً برابر ۴۰ درصد می باشند. منطقه دارای شیب عمومی در دو جهت جنوب به شمال و شرق به غرب می باشد.
۳-۲-۳- زمین شناسی
۳-۲-۳-۱- خصوصیات تکتونیکی زمین
بر اساس مطالعات صورت گرفته، شهر گرگان و گستره ی استان گلستان از نواحی لرزه خیز ایران به شمار می رود. از گسل های موجود در منطقه می توان به گسل البرز اشاره نمود که به نام گسل خزر هم نامیده شده است و از جنوب گنبد قابوس تا لاهیجان، یعنی به طول تقریبی ۵۵۰ کیلومتر در امتداد و به موازات ساحل خزر کشیده شده است. گسل البرز جداکننده زون گرگان- رشت از بقیه البرز است. فعالیت این گسل را می توان از دوره سیلورین به بعد دنبال کرد و شاید هم قدیمی تر باشد. اگرچه در اغلب نوشته ها، گسل البرز را از نوع عادی می دانند ولی مطالعات زمین شناسی و ژئوتکنیک نشان داده اند که گسل های احاطه کننده ی دریای خزر از نوع معکوس و تا اندازه ای رورانده است. تأثیرگذارترین گسل منطقه، گسل گرگان است(جزئی از گسل البرز) که به صورت گسلی با روند تقریباً شرقی- غربی رانده در شمال شهر گرگان واقع شده است. وقوع زمین لرزه های ویرانگر گرگان در اثر فعالیت این گسل و یا تقاطع این گسل با گسلهای مینودشت و شمال البرز صورت گرفته است. در حال حاضر گسل البرز به شدت فعال است، زیرا بسیاری از زلزله های گیلان و مازندران در نتیجه ی جابجایی و فعالیت این گسل به وجود آمده است.
۳-۲-۴- خاک
تنوع بافت و ساختمان خاک در منطقه گرگان و دشت زیاد بوده و نمی توان در تمام منطقه یک حالت یکنواخت را در نظر گرفت. عدم یکنواختی در خاکهای منطقه گرگان به علت تفاوت در میزان بارندگی و دوری و نزدیکی از سلسله کوههای البرز و نیز اختلاف فاصله از دریا می باشد. خاک غنی مناطق جنگلی که حدود ۴۸۳۰۰۰ هکتار از منطقه را در بر گرفته اند به علت بارندگی زیاد از شوری برخوردار نبوده، لذا جهت امور کشاورزی مناسب می باشد. خاکهای جنگلی عمدتاً هوموسی بوده و در نتیجه در قسمت هایی که جنگل وجود ندارد از حاصلخیزی زیادی برخوردار هستند.
بعد از مناطق جنگلی تشکیلات کوهپایه ای قرار دارند که عمدتاً از لس بوده و چراگاه مناسبی برای حیوانات می باشند، این خاکها شور نبوده و عمق خاکهای مناطق زراعی تا یک متر هم رسیده و وسعتی حدود ۱۵۵۰۰۰ هکتار را در بر می گیرد. دشت های کوهپایه ای نیز مناطق مناسبی برای کشاورزی است و شهر گرگان و تقریباً اکثر شهرها و بخشهای منطقه گرگان و دشت در این قسمت ها واقع شده اند. مساحت این ناحیه حدود ۱۵۰۰۰ هکتار بوده و تا حدود آزاد شهر ادامه دارد، پس از این تشکیلات دشتهای آبرفتی قرار دارند که از بقایای رودخانه های سیلابی تشکیل یافته اند و در بعضی نواحی خاک آنها حاوی رس می باشد. شوری خاک در این ناحیه به تدریج افزایش یافته و کشاورزی آبی در آن صورت می گیرد. خاکهای ناحیه جنوبی رود گرگان از آبرفت رودخانه هایی که به دریای خزر می ریزند تشکیل یافته و با حرکت به سمت شمال جنس خاکها لسی می گردد. در منطقه گرگان به علت وجود زهکش های طبیعی نمکهای سطحی خاک شسته شده و کشاورزی را مقدور می سازند اما در مناطقی که این زهکشی ها وجود ندارند اراضی شور بوجود آمده اند.
با توجه به موارد فوق انواع خاکهای منطقه ی گرگان به شرح زیر است:
الف) خاکهای سطحی و خاکهای کم عمق دامنه: این قبیل خاکها در دامنه و شیبهای شمالی البرز دیده می شوند. خاکهای سطحی معمولا رسی و قهوه ای مایل به خاکستری تیره دارای تغییرات عمقی از ۵ تا ۲۵ سانتی متر هستند که خاکهی جنگلی انبوه را تشکیل می دهند.
ب) خاکهای قهوه ای ناحیه ی جنگل: این خاکها از خاکهای نوع اول و هوموسی بوده و در شیبها با ترکیبی از کلی لوم بر روی سنگهای آهکی قرار دارند.
ج) خاکهای قهوه ای در تراسهای قدیم: ظرفیت نگهداشت رطوبتی این خاکهای رسوبی کم تا متوسط بوده و در مرکز و نواحی شمالی جلگه دیده می شوند. این اراضی خصوصا در سطح و در عمقهای کم، شور نمی باشند.
۳-۲-۵- پوشش گیاهی
شهرستان گرگان در حوزه آبخیز زیارت واقع شده و در حدود ۹۰۰۰ هکتار جنگل و حدود ۵۰۰ هکتار آن در ارتفاعات زیارت می باشد. گونه های آن عبارتند از: نمدار، بلوط، افرا، انجیلی، توسکا و غیره می باشد.
۳-۲-۶- منابع آب
۳-۲-۶-۱- منابع آبهای سطحی
اغلب مسیلهایی که به دشت گرگان وارد می شوند، فصلی و موسمی هستند. این مسیلها از ارتفاعات سرکوه، تالو، پشته کمر، سفید آباد، یخ کشف چکل پیزان، تال در، علی گاه، ارتسل، تاورنر آب، زییلان، چل چلی، غول سنگ، شاه کلان، سوس چال، پیرگرده کوه، مرزنگ و کوه اسب چر سرچشمه می گیرند. تعداد پنج رودخانه به نامهای زیارت، تول چشمه، انجیرآب، گرمابدشت و نصرآباد نیز وارد محدوده ی شهر گرگان می شوند.
۳-۲-۶-۲- منابع آبهای زیر زمینی
در بخش میانی دشت گرگان تا عمق ۳۰۰ متری بیش از شش سفره تحت فشار تشخیص داده شده است. این سفره های آب زیر زمینی در قسمت دامنه ارتفاعات جنوبی یکی شده و یک سفره آزاد را تشکیل می دهند که از ارتفاعات مشرف به دشت، با درز و شکاف فراوان به ویژه سنگهای آهکی تغذیه می گردند. سفره آب آزاد علاوه بر تغذیه جانبی توسط نزولات جوی با آب آبیاری نیز تغذیه شده و به همین علت عمق آبهای زیر زمینی در سطح وسیعی از دشت های حوضه، بالا می باشد. حدود ۳۳ درصد از وسعت دشت گرگان دارای عمق آب زیر زمینی کمتر از ۵ متر است.
۳-۲-۷- شرایط اقلیمی و آب و هوایی
۳-۲-۷-۱- دمای هوا
طبق گزارشات ایستگاه های هواشناسی موجود ۴ ماه از سال سپتامبر تا ژوئن(خرداد تا شهریور) میزان میانگین حداقل روزانه دما از میانگین سالیانه(۱۷٫۸) درجه بیشتر است. حداکثر دما ازآوریل(فروردین) تا نوامبر(آبان) از میانگین دمای سالیانه(۱۷٫۸) درجه کمتر است. سایر ماه های سال محدوده دمای بین دو حالت فوق است. طبق آمار موجود شب های ژوئن(خرداد)، ژوئیه(تیر)، اوت(مرداد) و سپتامبر(شهریور) دمایی بالاتر از میانگین سالیانه داشته، که باید در طراحی های ساختمان ملحوظ شده و شرایط لازم برای آسایش انسان مورد توجه قرار گیرد. چنانچه آستانه ۲۱ درجه را مرز و خط آسایش بپذیریم، ماه هایی که دمای میانگین آن ها در پیرامون خط میانگین سالانه قرار دارد ماه های معتدلی(آوریل – اکتبر) می باشند.