اولین مرحله از فاز تجزیه و تحلیل، گذر از سیستم به سطح زیرسیستم می باشد. دومین مرحله، تحلیلِ ترتیبی اجزاء سیستم می باشد و سومین مرحله، طراحی و ترکیب است.
در مرحله طراحی و ترکیب، باید راه‌حل های گوناگون شناسایی شود و سپس راه حل های شناخته شده ارزیابی گردد بعد بهترین راه حل انتخاب شود و اجرا گردد و در انتها نیز آخرین مرحله، پیگیری جهت حصول اطمینان از تأثیرگذاری راه حل می باشد که همان مکانیسم کنترل در روش سیستمی می باشد. متخصصان مدیریت اغلب معتقدند که اگر یک مدیر، سازمان خود را به عنوان یک سیستم در نظر گیرد، مکانیسم حل مسأله آنها آسانتر و کارآمدتر خواهد بود (مک لوید، ۱۳۷۸).
شایان ذکر است که ایده مشاهده هر پدیده ای به عنوان یک سیستم، منحصر به اقتصاد نیست. در واقع یک نهضت برای استفاده از مفهوم سیستم به عنوان یک وسیله برای فهم بهتر هر پدیده ای بوجود آمده است. این ایده اولین بار در سال ۱۹۳۷ توسط یک زیست شناس آلمانی بنام لودویگ وان برتالانفی^[۳۴] ارائه شد. وی این روش جدید را که اشاره به مستهلک کردن اصولی که عموماً در سیستم ها بکارمی روند، چه از لحاظ ماهیت عناصر شکل دهنده و چه روابط یا نیروهای بین آنها، تئوری عمومی سیستم ها نامگذاری نمود. بعدها درسال ۱۹۵۶کنث بولدینگ^[۳۵] تئوری عمومی سیستم‌ها را با یک روش دیگر ارائه کرد. بولدینگ نیز دو رویکرد در توصیف تئوری عمومی سیستم ها در نظر گرفت (مک لوید، ۱۳۷۸).

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

حاصل نگرش سیستمی، استفاده از مدلها برای توصیف پدیده ها می باشد. یک مُدل، چکیده چیزی است که یک موجود نامیده می شود (میکائیلی، ۱۳۸۵).
الگو های سیستم
الگوهای سیستم مانند مدلهای فیزیکی، داستان وار، گرافیکی و ریاضی، همه به کاربر اجازه فهم بهتر و ارتباط برقرار کردن با «موجود» را می دهد، که از این طریق، دیگر عناصر هم درک می شوند. مدل عمومی سیستم های یک سازمان می تواند برای تحلیل هر نوع سازمانی بکار رود، اما نمی‌توان انتظار داشت که یک مدل برای سازمانی خاص طراحی گردد. ارزش واقعی مدل عمومی سیستم ها، هنگامی نمایان می گردد که فرد فارغ التحصیل شده و فعالیت خود را آغاز نماید. مدل به فرد برای تنظیم سازمان کمک خواهد نمود. در آغاز، هر چیزی تازه خواهد بود مانند چهره های جدید، تسهیلات جدید، واژگان (ترمینولوژی) جدید و این به دلیل آنست که مدل، یک تصویر ذهنی از آنچه مورد انتظار است را برای فرد فراهم خواهد نمود (مک لوید، ۱۳۷۸).
شایان ذکر است که بهترین سیستم ها در صورتیکه کاربران، آن را بکار نبرند توفیقی نخواهد داشت و امروزه سیستم ها و مدلها با ابزارها و سیستم های رایانه‌ای طرح ریزی شده و به نُدرت از روش های دستی برای یک سیستم یا مدل استفاده می‌شود (غیاثی ندوش، ۱۳۸۹).
چرخه حیات سیستم
هر زیرسیستم در سیستم‌های اطلاعاتی رایانه‌ محور، مانند یک اُرگانیسم زنده می باشد که متولد می شود، رشد می کند، به بلوغ می رسد، عمل می کند و در نهایت می میرد. این فرایند تحول چرخه حیات سیستم SLC))^[36] نامیده می‌شود و شامل مراحل ذیل می باشد:
برنامه ریزی
تحلیل
طراحی
اجرا
بکاربردن
دوره حیات یک سیستم مُستلزم گذر از مراحل استانداردی است که هر یک به فعالیت های مدیریتی نیاز دارد. سیستم ممکن است به دلایل فنی یا سایر اشتباهات یا عدم مطابقت با تغییر محیط، کمتر مفید و مؤثر واقع شود. همچنین احتمال دارد زمانیکه برای یک سیستم جدید برنامه ریزی میشود، نقایص بیشتر گردد. مرحله نهایی دوره حیات یک سیستم، مرحله جایگزینی آن خواهد بود. طول حیات هر یک از این مراحل، در سیستم ها متفاوت می باشد (مک لوید، ۱۳۷۸).
البته شایان توجه است که امروزه اکثر سیستم ها بصورت رایانه‌ای طرح ریزی می شوند و رشد رایانه و فنآوریها و اطلاعات و ارتباطات زیاد بوده و دوره حیات سیستم های رایانه‌ای به دلیل همین سرعت رشد فناوری نسبتاً کوتاه می باشد. اصل اساسی تجزیه و تحلیل و طراحی یک سیستم، عبارت است از تشخیص نیاز یک سیستم به تجدید نظر و یا جانشینی آن و اصل دوم سلسله مراتب و اولویت و آمادگی جانشین سازی با سیستم قبلی است (اعرابی و پارسائیان، ۱۳۷۸).
منحنی عمومی سیستم
امروزه برای نشان دادن چرخه حیات یک سیستم از منحنی ها استفاده میشود و به آن منحنی عمومی حیات یک سیستم می گویند، این مدل دارای چهار جزء و مرحله متفاوت است که در کارآیی هر سیستمی تأثیر بسزایی دارد، چهار مرحله فوق بترتیب اولویت بشرح زیر هستند:
۱- بسط وگسترش
۲- رشد
۳- اشباع
۴- استهلاک (مک لوید، ۱۳۷۸).
مفهوم اطلاعات
برای درک بهتر مفهوم اطلاعات و عدم اختلاط آن با داده ها، ارائه تعریفی از این واژگان ضروری به نظر می رسد. داده ها شامل واقعیتها و اَشکالی هستند که برای کاربر، بی‌معنی می باشد، اما زمانی که این داده ها پردازش شوند، تبدیل به اطلاعات می گردند. لذا اطلاعات، داده های پردازش شده یا داده هایی با معنی هستند. تبدیل داده ها به اطلاعات توسط یک پردازنده اطلاعات انجام می شود. پردازنده اطلاعات یکی از عناصر کلیدی سیستم ادراکی است. پردازنده اطلاعات می تواند شامل عناصر رایانه‌ای، عناصر غیر رایانه‌ای یا ترکیبی ازآن دو باشد (مک لوید، ۱۳۷۸).
اطلاعات در سیستم های سازمانی مختلط انسان و ماشین از منابع زیر تغذیه می شود:
۱- دستیابی اطلاعات در محیط عملکرد مدیریت
۲- روش های ذخیره اطلاعات جهت عملکرد سیستم‌های های عامل
۳- روش های انتقال اطلاعات و نحوه ایجاد ارتباط و ذخیره‌سازی و بازیابی اطلاعات سیستم های اطلاعات مدیریت (مک لوید به نقل از میکائیلی، ۱۳۸۵).
امروزه اطلاعات برگِ ‌بَرنده سازمان های بزرگ است. از آنجا که گردآوری اطلاعات به روش دستی و معمولی برای سازمان های بزرگ، غیرممکن می باشد لذا سازمان ها به سیستم های اطلاعاتی برای پُرکردن این خَلاء روی آورده اند. اطلاعات لازمه تصمیم گیری است و امروزه پدیده ای چون انفجار اطلاعات، آلودگی اطلاعات و آنارشی اطلاعات مطرح است که لازمه استفاده مفید از اطلاعات در این آشفته بازار، وجود سیستم های اطلاعاتی یکپارچه و منسجم جهت تنظیم اطلاعات برای استفاده کاوشگران اطلاعات می باشد. مدیران، همچنین به یکی از دو سَبک متفاوت استفاده از اطلاعات به عنوان راههایی برای حل مشکل مبادرت می ورزند.
الف- سبک سیستماتیک^[۳۷] که در آن مدیر توجه خاصی برای پیگیری روش از پیش توصیه شده برای حل مشکل، مانند روش سیستم ها دارد.
ب- سبک حسی^[۳۸] که در این روش، مدیر به هیچ روش قطعی توجهی نداشته، و روش را برای وضعیت خاص، تغییر می دهد (مک لوید، ۱۳۷۸).
از آنجا که نیاز، مبدأ اختراع است، ابتدا باید نیازهای اطلاعاتی سازمان یا مؤسسه را تشخیص داده، سپس به فراهم آوری و جمع آوری اطلاعات پرداخته شود، اطلاعات باید قبل از استفاده تأیید شود، یعنی درستی و دقت آن کنترل گردد. اطلاعات به صِرف اینکه بوسیله رایانه چاپ شده است، صحیح نخواهند بود. آشنایی یک مدیر به اطلاعات و دانستن ارزش اطلاعات در حَل مسأله، باعث تشویق مدیران در تقسیم اطلاعات با دیگران می گردد. زمانی که مدیری، دارای اطلاعات با ارزش برای دیگران می باشد این اطلاعات باید منتقل شود. آشنایی با اطلاعات در نهایت منجر به استفاده از اطلاعات در حل مسائل است. دانش اطلاعات ماورای دانش رایانه‌ای و استفاده از اطلاعات ایجاد شده از طریق رایانه است (بهان و هلمز^[۳۹]، ۱۳۷۷).
اطلاعات مازاد که در مورد داده ها وجود دارد، در فرایند ارتباطات مانعی در مقابل بروز خطا می باشد. نکته مهم در طراحی سیستم های اطلاعات مدیریت؛ بهره وری اطلاعات قطعی یا احتمالی در تصمیم گیری است. ارزیابی عُنصر اطلاعات، کار مشکلی است اما طراحی سیستم ها بهترین وسیله در ارزیابی واقعی عنصر اطلاعات در یک مجموعه می باشد (بِست^[۴۰]، ۱۳۸۱).
مفهوم مدیریت
شاید یکی از مهم ترین فعالیت ها در زندگی اجتماعی بشر امروز را بتوان مقوله مدیریت دانست. مدیریت در تمام عرصه ها، انسان را در دستیابی و استفاده بهینه از منابع یاری می رساند. در عصر حاضر به یاری این فعالیت است که ماموریت ها و اهداف سازمان ها تحقق می یابد، از منابع و امکانات موجود بهره برداری می شود و توانایی و استعداد انسان ها از قوه به فعل در می آید (الوانی، ۱۳۸۴).
مدیران در انجام وظایف خود فرایندی را دنبال می کنند که شامل اجزائی چون برنامه ریزی، نظارت و کنترل، انگیزش، ارتباطات، هدایت و تصمیم گیری است. مجموعه این فعالیت هاست که مدیریت را شکل می دهد و هماهنگی و نیل به هدف ها را میسر می سازد (الوانی، ۱۳۸۴).
دانش مدیریت^[۴۱]
تعریف مدیریت: فراگرد تصمیم گیری و برنامه ریزی، سازماندهی، رهبری و کنترل منابع انسانی، مالی، مادی و اطلاعاتی سازمان به منظور تحقق اثربخش و کارآمد هدف های آن (گریفین به نقل از علاقه بند، ۱۳۸۴).
هریک از تعاریف مدیریت، بر جنبۀ خاصی از مدیریت تأکید می کنند، و عمدتاً در ارتباط با منابعی است که سازمان در اَشکال چهار گانۀ انسانی، مالی، مادی و اطلاعاتی از محیط خود مورد استفاده قرار می دهد (علاقه بند، ۱۳۸۸). منظور از دانش مدیریت در این پژوهش دو نوع دانش می باشد: دانش رایانه ای و دانش اطلاعاتی.
الف) دانش رایانه ای: منظور دانشی است که برای کار در دنیای امروز ضروری بوده و در واقع آشنایی با اصطلاحات رایانه ای، شناخت نقاط قوت و ضعف کار با رایانه و توانایی استفاده از رایانه و امثال آن می باشد.
ب) دانش اطلاعاتی: مدیران امروزی، علاوه بر آن که باید با رایانه آشنا باشند، باید دانش اطلاعاتی هم داشته باشند. منظور از دانش اطلاعاتی، آشنایی با نحوه استفاده از اطلاعات در هر مرحله از فرایند حل مسئله است، یعنی اینکه مدیر بداند اطلاعات از کجا فراهم می شود و چگونه باید آن را با همکاری دیگران مورد استفاده قرار دهد (صرافی زاده و علی پناهی، ۱۳۸۰).
مدیریت اطلاعات
اطلاعات می تواند در کنترل داراییهای مشهود، تولید کالا، وجوه نقد، ورود و خروج کالا بکار رود و مدیر یک سازمان کوچک به راحتی می تواند خروجی کارکنان و اموری از این قبیل را مستقیماً و از طریق مشاهده، مدیریت نماید. اما با افزایش حجم عملیات و گسترش سازمان، مدیر جهت تصمیم گیری و کنترل، کمتر می تواند بر مشاهدات خود متکی باشد و باید بیشتر به اطلاعات روی آورد (صرافی زاده و علی پناهی، ۱۳۸۰).
نحوه مدیریت اطلاعات
در سال های اخیر، مدیران توجه روزافزونی به مدیریت اطلاعات داشته اند. علت آن در وهله اول پیچیده شدن و افزایش حجم اطلاعات است و دوم قابلیت های زیادی است که تکنولوژی رایانه ای به آن دست یافته است (صرافی زاده و علی پناهی، ۱۳۸۰).
مدیران و اطلاعات
مدیران بر اساس سطوح مدیریت عبارتند از:
۱- مدیران ارشد^[۴۲]: به مدیرانی که در بالای سلسله مراتب سازمانی قرار دارند، مانند مدیر عامل، رئیس هیأت مدیره، روسای سازمان ها و معاونین آنها و امثال ایشان، مدیران ارشد اطلاق می گردد که غالباً ایشان را مدیران برنامه استراتژیک نیز می نامند و این امر اهمیت تأثیر تصمیمات آنها را در کُل سازمان برای سالهای آتی نشان می دهد.
۲- مدیران میانی^[۴۳]: عبارتند از مدیران منطقه ای یا استانی، مدیران تولید و رؤسای بخش ها. این گروه، مدیران سطح کنترلی یا سطح تاتکتیکی بوده و وظیفه آنها تبدیل طرحها به عملیات می باشد تا اطمینان حاصل گردد که اهداف سازمان تأمین خواهد شد.
۳- مدیران اجرائی یا عملیاتی^[۴۴]: عبارتند از رؤسای ادارات، سرپرست ها و مدیران پروژه. این مدیران، مسئول اجرای طرح هایی هستند که مدیران سطوح بالاتر تهیه نموده اند. به این مدیران، مدیران عملیاتی یا مدیران سطح کنترل عملیات نیز می گویند، زیرا در جایی قرار دارند که عملیات سازمان اجراء می شود (صرافی زاده و علی پناهی، ۱۳۸۰).
در طراحی سیستم های اطلاعات باید سطوح مختلف مدیران را در نظر داشت، این امر بر منابع اطلاعات و نحوه ارائه آن تأثیر می گذارد. شکل ۲-۲ نشان می دهد که مدیران ارشد نسبت به مدیران سطوح پائین تر تأکید بیشتری بر اطلاعات بیرونی سازمان دارند، در حالیکه مدیران سطوح اجرائی بیشتر به اطلاعات داخلی توجه دارند. (صرافی زاده و علی پناهی، ۱۳۸۰).
نیاز به اطلاعات داخلی کم و به اطلاعات خارجی زیاد،

دریافت مفهوم عبارت از «جستجو و فهرست نمودهایی است که از آن برای تمیز نمونه ها^[۳۰] از غیر نمونه‌های^[۳۱] طبقات استفاده شود». دریافت مفهوم از یک دانش آموز می خواهد مثال هایی (که نمونه ها نامیده می شوند) که شامل ویژگی هایی (که نمودها نامیده می شوند) از آن مفهوم است را با مثال های دیگری که شامل آن نمودها نیست مقایسه و مقابله کند و بدینوسیله نمودهای مقوله ای را که در حال حاضر در ذهن فرد دیگر وجود دارد کشف نماید (جویس و همکاران، ۱۳۷۸، ص ۱۹۹).
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

الگوی دریافت مفهوم بر اساس مطالعاتی که برونر، گودنا و آستین (۱۹۶۷) درباره تفکر انجام دادهاند، به صورت خویشاوندی برای الگوی استقرایی شکل یافته است. این الگو که برای آموزش مفاهیم و کمک به یادگیری مؤثرتر مفاهیم تدوین شده، برای ارائه اطلاعات سازمان یافته از موضوع‌های بسیار گسترده به شاگردان در هر مرحله از درس روشی کارآمد است (موسوی، ۱۳۸۶). این الگو دانش آموزان را وادار می‌کند که از طریق مقایسه و مقابله‌ی مثال‌هایی (که مصادیق نام دارند) واجد خصوصیات مفهوم با مثال‌های فاقد آن خصوصیات، مفهومی را که قبلاً در ذهن فرد دیگری تشکیل شده است دریابد (جویس و همکاران، ۱۳۸۹، ص ۹۶).

شکل شماره (۱-۲) : آثار مستقیم و غیر مستقیم الگوی دریافت مفهوم (جویس و همکاران، ۱۳۸۹، ص ۲۶۸).

به عنوان مثال مفهوم صفت را در نظر آورید. صفت از اقسام کلمه است، بنابراین چند کلمه را که صفت باشند (به آن‌ها نمونه های بانمود می گوییم) و چند کلمه را که دارای نمودهای آن طبقه از صفت نیستند (به آن‌ها غیر نمونه ها می گوییم) انتخاب می کنیم. این کلمات را جفت کرده و به دانش آموزان ارائه می کنیم. به چهار جفت زیر توجه کنید:
پیروز پیروزی
بزرگ صندلی
شکسته صدای خنده
دردناک درد
احتمالاً از آنجا که عملکرد صفات در بافت جملات مشخص می شود بهتر است کلمات مذکور در جملات عرضه شوند تا اطلاعات بیشتری فراهم نمایند. مثلاً:
بانمود: تیم پیروز ما بعد از برنده شدن از مسابقات ایالتی بازگشت.
بی نمود: نماینده مجلس پس از پیروزی خود سخنرانی پرشوری ایراد کرد.
بانمود: کامیون بزرگ به آهستگی، عقب عقب به درون انبار رفت.
بی نمود: بر صندلی با تفاخر نشست.
بانمود: دست شکسته، به تدریج بهبود یافت.
بی نمود: صدای خنده اش اتاق را پر کرد.
بانمود: آن جدایی دردناک را باید تحمل کرد.
بی نمود: در قوزک پایش احساس درد شدیدی کرد.
اجرای این الگو مستلزم حدود بیست جفت کلمه است – در صورت پیچیده تر بودن مفهوم نسبت به صفات ممکن است به بیش از آن نیاز باشد. برای شروع جریان از شاگردان می خواهیم تا کلمات را در داخل جملات بیابند و به کلمات مورد نظر توجه دقیق نمایند. سپس به آنان می آموزیم که عملکردهای نمونه های بانمود و بی نمود را با یکدیگر مقایسه و مقابله کنند. «نمونه های بانمود کار مشترکی در جمله انجام می دهند، کار غیر نمونه ها متفاوت است».
از شاگردان می خواهیم از آنچه که معتقدند نمونه ها به طور مشترک دارند یادداشت بردارند. سپس با عرضه ی مجموعه های بیشتری از نمونه ها از آنان می خواهیم بگویند آیا هنوز هم همان فکر را دارند، اگر جواب منفی باشد، از آنان می خواهیم بگویند اکنون چه فکر می کنند. به ارائه نمونه ها تا جایی که بیشتر شاگردان به حد پیدایش فکر پایداری از مطلب برسند ادامه می دهیم. در آن موقع از شاگردی می خواهیم فکر و نحوه ی رسیدن به آن را شرح دهد. ممکن است یکی از پاسخ ها به شرح زیر باشد: «خوب اول فکر کردم که لغات با نمود طولانی ترند. بعد دیدم بعضی از کلمات غیر نمونه طولانی ترند، سپس آن فکر را کنار گذاشتم. حالا فکر می کنم آنهایی که نمود مفهوم را دارند همیشه مجاور بعضی دیگر از کلمات واقع می شوند و بر آن اثر می گذارند. مطمئن نیستم چه اثری».
سپس سایر دانش آموزان نظرات خود را برای دیگران ابراز می دارند. ما چند مثال دیگر ذکر می کنیم. به تدریج شاگردان به این توافق می رسند که هر نمونه با نمود چیزی بر معنای کلمه ای که به جای شیئی یا شخصی می نشیند می افزاید و یا آن را به طریقی توصیف می کند.
به ارائه مثال های بیشتر ادامه می دهیم و همزمان از دانش آموزان می خواهیم که کلمات متعلق مفهوم ما را معین کنند. هنگامی که توانستند چنان کنند، نام مفهوم (صفت) را ارائه می دهیم و از آنان می خواهیم درباره ی یک تعریف به توافق برسند.
آخرین فعالیت توصیف شاگردان درباره ی نحوه استفاده از اطلاعات و نحوه ی تفکر خود هنگام رسیدن به مفاهیم است (جویس و همکاران، ۱۳۷۸، ص ۱۹۹ و ۲۰۰).
۲-۲-۱۴ مراحل تدریس در الگوی دریافت مفهوم:
الگوی دریافت مفهوم دارای سه مرحله ی اساسی است که در ادامه به معرفی این سه مرحله پرداخته می شود.
مرحله اول: شناسایی مفهوم
در این مرحله، مفهوم مورد نظر در قالب نمونه های مثبت یا منفی عرضه می شود. نمونه های مثبت زیر هم و نمونه های منفی زیر هم نشان داده می شود. به دانش آموزان می گوییم در نمونه ها و مثال های مثبت خواص و ویژگی های مشترکی وجود دارد که باید کشف و شناسایی شوند. دانش آموزان به مقایسه و توجیه ویژگی های نمونه ها می پردازند و در نهایت، مفاهیم دریافت شده را نام گذاری و فرضیه های خود را بیان می کنند. تأیید یا عدم تأیید این فرضیه ها در مرحله ی دوم انجام می شود.
مرحله دوم: آزمون دریافت مفهوم
در این مرحله دانش آموزان با تشخیص و تمیز مثال ها و نمونه های بدون نام از مفهوم تازه و ارائه مثال های دیگر از خود، میزان دریافت خویش را از مفهوم ارزیابی می کنند. در این مرحله معلم و دانش آموزان به تأیید یا رد فرضیه ها می پردازند.
مرحله سوم: تحلیل راهبردهای تفکر
در این مرحله، نحوه ی دریافت مفهوم را تحلیل و بررسی می کنند. برخی از دانش آموزان ممکن است فرضیه های خود را از زمینه های کلی شروع کنند و به تدریج به اجزا بپردازند و مفهوم را کشف و دریافت کنند (اشخاص کل نگر). برخی دیگر نیز با ساخت های محدود و جزئی شروع می کنند و در نهایت به نتیجه گیری کلی دست می یابند (اشخاص جزئی نگر یا دارای تفکر استقرایی). در هر دو حال، آنان شیوه ی تفکر خود را شرح می دهند (جویس و همکاران، ۱۳۷۸، ص ۲۰۹).

جدول (۱-۲): مراحل تدریس در الگوی دریافت مفهوم (جویس و همکاران، ۱۳۷۸، ص ۲۰۹)

آن یکی گفتش که: «گل بگرفت راه

خویش را برخیز کفشی ژنده خواه»

گفت: « چون پا را کنم کفشی طلب

خاصه اندر زیر می‌گیرند شب»

این حکایت در اصل انتقادی به فقر و فساد موجود در جامعه است. وقتی به دیوانه می‌گویند کفشی تهیه کن و بپوش، پاسخ جالبی به آنها می دهد: چطور چیزی را که مردم از ترس ز یر سر م ی‌گذارند و م ی خوابند می‌توان به پا کرد می‌شود. دیوانه تمام جوانب نقص‌های اجتماعی را مدّ نظر دارد. او روح همیشه بیدار در میان مردم است.
حکایت هفتم مقاله بیست و دوم ۲۲ / ۷ ص ۳۱۰ ص ۳۱۱
دیوانه‌ای به شدت می‌گریست و آرام نمی گرفت سایلی از او پرسید: علت اندوهت چیست؟ گفت: دلم مرده است. برای از دست دادن آن می‌ گریم .. البته این مصیبت از شما دور باشد. سایل گفت: دلت چگونه مرد و از جای خود بیرون آمد؟

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

دیوانه گفت‌: چون همیشه اندوه خدا با آن همراه بود. دلم با رضایت مُرد و پیش خدا رفت و لحظه ای در دنیا نماند.دلم مرا تنها گذاشت و در حیرت فرو برد‌؛ با نبودش چنین به خواری افتادم. آرزو دارم خودم هم به جایی بروم که دلم رفته است. ولی رفتن به آنجا به نظر مشکل می رسد و مثل فرو رفتن در قعر دریاست. اگر روزی موفق شوم به آنجا برسم از سوز و اندوه برای همیشه آسوده خواهم شد.
دیوانه وسائل هر دو از آشنایان عالم معنا هستند، چون نوع مکالماتشان حاکی از همدردی این دوست. اگر چه سائل نمی داند و پرسش می کند، ولی منکر نیست. جمله ای که دیوانه درباره علت گریستن خود می گوید؛ به ظاهر خلاف عقل است. مردن دل به چه معناست؟ ولی هنگامی که به طور مفصل، منظورش را بیان می کند؛ متوجه می شویم که او از صاحبدلان اهل معنی است که یکسره دل به جانان سپرده و از اینکه خودش هنوز در فراق دوست است و تنش زندانی عالم خاکی است گریان و بی قرار است . از سخنان او به دل روشنی و نورانی او پی می‌بریم.
حکایت دهم مقاله بیست و دوم ۲۲ / ۱۰ ص ۳۱۲ ( فقر و ناداری)
دیوانه ای از شدت گرسنگی بی قوت شده بود. می‌گریست از اینکه نان ندارد بخورد و جانش را حفظ کند. شخصی پیش او آمد و گفت: ای بیچاره ! خدایی که آسمان را بی وجود ستونی این چنین برافراشته ، فکر می کنی نمی تواند رزق تو را برساند؟ دیوانه گفت: ای کاش خدا، صد ستون قابل رویت زیر سقف آسمان می نهاد و بی زحمت و دردسر قرص نانی هم به من می رساند. من هم اکنون نان و خورشی می خواهم .من چه کار به آسمان بی ستون دارم؟
محتوای مشخص و بارز این حکایت؛ اشاره به مسئله‌ی رفاه معیشت و ایمان قلبی است دیوانه چنان از شدت گرسنگی مضطرشده؛ که دیگر گوش شنوا برای امید بخشی و اثبات حکمت الهی توسط شخص مقابل را ندارد. وقتی شخص مقابل ،که بوی شعار دادن از سخنانش به مشام می رسد در پی آموزش حکمت به دیوانه است؛ دیونه آن را جدی نمی‌گیرد و دوباره با گستاخی همیشگی‌اش؛ تمام باد و بروت طرف مقابل را از بین می‌برد و می گوید: من راضی بودم خدا با صد ستون آسمان، را نگه می داشت ولی لقمه نانی به من می‌رساند؛ این سخن طعنه آمیز است. به تعریض می خواهد بگوید: زیاد در پی حکمت الهی نباش . ببین او حتی اندک رزقی به من نمی‌رساند؛ پس کارهای خارق العاده او چه اهمیتی دارد. این گستاخی ناشی از ارتباط ویژه خدا و دیوانه است.
حکایت دوازدهم مقاله‌ی بیست و دوم ۲۲ / ۱۲ ص ۳۱۳ [ در ستا یش رابطه خالص میان بنده خدا]

نازنین، شوریده‌ی درگاه بود

پیشش آمد زاهدی در راه زود

گفت:« می‌گوید خداوندت سلام»

نازنین گفتش که « تو برگیر گام
ج

از فضولی دست کن کوتاه تو
ج

زانکه هیچ از حق نه ای آگاه تو

کار حق بر تو کجا مبنی بود؟

کز وکیلی چون تومستغنی بود

تو برون شو از میان،کان ذات فرد

بی رسولی توداند گفت و کرد»

سوالات اصلی این تحقیق عبارتند از:
۱ – دیپلماسی شهروندی چیست؟
۲ – دیپلماسی شهروندی در پیشبرد سیاست خارجی چه نقشی دارد؟
۳ – شهروندان دیپلمات، از چه رسانه­هایی برای تعامل با سایر شهروندان استفاده می­ کنند؟

۴ – دیپلماسی شهروندی چه شباهتها و تفاوتهایی با انواع دیپلماسی­های دیگر دارد؟
۵ – شهروند دیپلمات کیست؟
۶ – فعالیت شهروندان دیپلمات تهرانی در فضای مجازی تا چه حد در چهارچوب دیپلماسی شهروندی قرار دارد؟
۷- آیا متغیرهای سن، جنس و تحصیلات با فعالیت شهروندان تهرانی در چهارچوب دیپلماسی شهروندی رابطه دارد؟
۸- آیا متغیرهای سن، جنس و تحصیلات با دیدگاه شهروندان تهرانی نسبت به تاثیرگذاری دیپلماسی شهروندی بر سیاست خارجی رابطه دارد؟
۸ – محدودیتهای فعالیت در چهارچوب دیپلماسی شهروندی از نظر پاسخگویان کدامند؟
۹ – شهروندان تهرانی تا چه حد با وبسایتها و مراکز تسهیل­کننده ارتباط میان شهروندان آشنایی دارند؟
۳-۱-۲ تعاریف نظری و عملی متغیرها و مفاهیم به کار رفته در سوالهای تحقیق
تعاریف نظری را معمولا در دایره­المعارف­ها یا ادبیات موجود در هر حوزه می­توان دنبال کرد. ضرورت این امر در روشن ساختن فضا و پوشش معنایی یا صفات اصلی یک مفهوم برای تفکیک آن از مفاهیم مشابه نهفته است.
۳-۱-۲-۱ متغیرهای وابسته
در بخش کمی این تحقیق، متغیر وابسته عبارت است از فعالیت شهروندان در چهارچوب دیپلماسی شهروندی در فضای مجازی و متغیرهای جنس، سن و تحصیلات به عنوان متغیرهای مستقل به کار رفته­اند تا تاثیر آنها بر فعالیت شهروندان مورد بررسی قرار گیرد.
متغیر وابسته: فعالیت شهروندان در چهارچوب دیپلماسی شهروندی در فضای مجازی
تعریف نظری متغیر وابسته: شهروندان دیپلمات اغلب مردمانی عادی­اند که به ویژه در زمینه ­های آموزشی، فرهنگی و فعالیت­های بشردوستانه، مشارکت نموده و برنامه ­های مختلفی را به انجام می­رسانند. فعالیتهای آنان عمدتا در موارد زیر خلاصه می­گردد.
با سعه­صدر و با ذهنی باز به دیگران گوش فرا دهند.
تاریخ، فرهنگ و روش­های مختلف زندگی و تفکر دیگران را یاد بگیرند.
به دیدگاه ­ها و نظرات دیگران احترام بگذارند.
کشورها و مکان­های مختلف دنیا را با دقت و گشودگی مورد کاوش و بررسی قرار دهند.
برای درک مردم مختلف سراسر دنیا و سروکار داشتن با آنان فعالانه وارد عمل شوند.
مشتاقانه تمایل داشته باشند در جامعه جهانی تغییرات مثبت ایجاد کنند. (برگرفته از سایت مرکز دیپلماسی شهروندی، ۲۰۱۲)
تعریف عملی متغیر وابسته: برای بررسی فعالیت شهروندان تهرانی در خصوص میزان برقراری ارتباط با شهروندان سایر کشورها در چهارچوب دیپلماسی شهروندی، با توجه به ادبیات موضوع و تعاریف موجود از این مفهوم، چهار شاخص برای این متغیر درنظر گرفته شد که هر کدام نیز دارای چهار مولفه می­باشد. هر کدام از مولفه­ها به طور جداگانه در یک سوال به کار رفته است.
سوال یک الی ۴، مربوط به شاخص ارائه تصویری مثبت و مطلوب از کشور ایران، سوالات ۵ الی ۸، مربوط به شاخص حسن تفاهم و دست­یابی به دیدگاه ­ها و ارزش­های مشترک، سوال ۹ الی ۱۲ مربوط به مشارکت در فعالیت­های صلح­طلبانه و حل تعارضات و سوالات ۱۳ الی ۱۶ نیز مربوط به شاخص تبادل و تسهیم اطلاعات در فضای مجازی است.
برای کمی کردن میزان فعالیت دانشجویان در چهارچوب دیپلماسی شهروندی از طیف لیکرت استفاده شده است. طیف لیکرت در سطح رتبه­ای و شامل سوالاتی با نمره­گذاری مستقیم سنجیده شده است. به این ترتیب که بیشترین امتیاز (۸۰) به کسی تعلق می­گیرد که بیشترین میزان فعالیت در چهارچوب دیپلماسی شهروندی را داشته باشد و کمترین امتیاز (۱۶) به کسی تعلق می­گیرد که کمترین فعالیت در چهارچوب دیپلماسی شهروندی را داشته باشد. بر همین اساس امتیاز پاسخگویان به سه رده کم، متوسط و زیاد تقسیم شده است به طوریکه امتیاز ۳۷-۱۶، حاکی از میزان فعالیت کم، امتیاز ۵۸-۳۸، حاکی از میزان فعالیت متوسط و امتیاز ۸۰-۵۹، حاکی از میزان فعالیت زیاد پاسخگویان در چهارچوب دیپلماسی شهروندی است. ادغام پنج گویه درجه­بندی پنجگانه لیکرت در سه رده کم، متوسط و زیاد، از آن جهت صورت گرفته که در محاسبه خی ­دو، با توجه به اینکه درجه آزادی از یک بزرگتر است، فراوانی مورد انتظار ۸۰ درصد از خانه های جدول مساوی یا بزرگتر از ۵ باشد.
متغیر وابسته دیگری نیز که در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است، دیدگاه پاسخگویان راجع به تاثیرگذاری فعالیتهای دیپلماسی شهروندی بر سیاست خارجی است. سیاست خارجی عبارت است از مجموعه خط­مشی­ها، تدابیر، روشها و انتخاب مواضعی است که یک دولت در برخورد با امور و مسائل خارجی در چارچوب اهداف کلی حاکم بر نظام سیاسی اعمال می­نماید. بنابر تعریف فوق، سیاست داخلی هر کشوری شامل دو قسمت مجزا می­باشد:
الف) اهداف ملی که هر کشوری در صحنه بین­الملل تعقیب و درصدد تحصیل آنها می­باشد.
ب) سیاست­ها و روشهایی که برای رسیدن به اهداف مزبور اتخاذ و اعمال می­گردد. (محمدی، ۱۳۸۷، ص ۱۱)
تعریف عملی متغیر وابسته: برای بررسی دیدگاه مخاطبان نسبت به تاثیرگذاری فعالیتهای دیپلماسی شهروندی بر سیاست خارجی کشور، متغیر سیاست خارجی در ۵ شاخص کلی ارائه گردید. از هر کدام از شاخص­ های تعیین شده برای بررسی این متغیر، برای طرح یک سوال پرسشنامه استفاده گردیده تا نظر پاسخگویان در خصوص تاثیرگذاری فعالیتهای مربوط به دیپلماسی شهروندی بر سیاست خارجی مورد بررسی قرار گیرد. شاخص­ های فوق­الذکر عبارتند از: ایجاد روابط مثبت و رفع تعارضات بین ملتها، ایجاد روابط مثبت و رفع تعارضات بین دولتها، تامین منافع ملی، ارتقای جایگاه ایران در سلسله مراتب جهانی، حفظ صلح و امنیت ملی. سوالات ۱۷ الی ۲۱ نیز مربوط به نظر پاسخگویان راجع به تاثیرگذاری فعالیت شهروندان در چهارچوب دیپلماسی شهروندی بر متغیر سیاست خارجی است. متغیرهای جنس، سن و تحصیلات نیز در ارتباط با این متغیر، به عنوان متغیرهای مستقل به کار رفته­اند.
برای کمی کردن دیدگاه پاسخگویان راجع به تاثیرگذاری فعالیتهای دیپلماسی شهروندی بر سیاست خارجی نیز از طیف لیکرت استفاده شده است، به این ترتیب که بیشترین امتیاز (۲۵) به کسی تعلق می­گیرد که تاثیرگذاری فعالیتهای دیپلماسی شهروندی بر سیاست خارجی را «زیاد» توصیف کند و کمترین امتیاز (۵) به کسی تعلق می­گیرد که تاثیرگذاری فعالیتهای دیپلماسی شهروندی بر سیاست خارجی را «کم» توصیف کند. بر همین اساس امتیاز پاسخگویان به سه رده کم، متوسط و زیاد تقسیم شده است به طوریکه امتیاز ۱۱-۵، حاکی از میزان تاثیرگذاری «کم»، امتیاز ۱۸-۱۲، حاکی از میزان تاثیرگذاری «متوسط» و امتیاز ۲۵-۱۹، حاکی از میزان تاثیرگذاری «زیاد» فعالیتهای دیپلماسی شهروندی بر سیاست خارجی از نظر پاسخگویان است. ادغام پنج گویه درجه­بندی پنجگانه لیکرت در سه رده کم، متوسط و زیاد، از آن جهت صورت گرفته که در محاسبه خی ­دو، با توجه به اینکه درجه آزادی از یک بزرگتر است، فراوانی مورد انتظار ۸۰ درصد از خانه های جدول مساوی یا بزرگتر از ۵ باشد.
۳-۱-۲-۲ متغیرهای مستقل
جنس: سوال ۲۴ پرسشنامه جنسیت پاسخگویان را مورد سوال قرار می­دهد.
سن: سوال ۲۵ پرسشنامه مربوط به متغیر سن پاسخگویان بوده و شامل چهار گویه: ۲۵ سال و کمتر، ۲۶ الی ۳۰، ۳۱ الی ۳۵، ۳۶ سال و بالاتر است.
تحصیلات: سوال ۲۶ پرسشنامه نیز تحصیلات پاسخگویان را در چهار گویه کاردانی و پایین­تر، کارشناسی و دانشجوی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دانشجوی کارشناسی ارشد، دکتری و دانشجوی دکتری طبقه ­بندی می­ کند.
همچنین برای پاسخگویی به سوالات ۸ و ۹ تحقیق، سوال ۲۲ پرسشنامه مربوط به میزان آشنایی کاربران تهرانی با وبسایتها و مراکز تسهیل­کننده ارتباط و سوال ۲۳ پرسشنامه مربوط به محدودیتهای شناسایی شده در تحقیق کاردوزو، می­باشد که مورد توجه محقق قرار گرفت و محدودیت مهم دیگری نیز (عدم آشنایی با زبان انگلیسی و سایر زبانهای بین ­المللی) به آنها اضافه گردید و در مجموع، برای بررسی مهمترین موانع برقراری ارتباط میان شهروندان تهرانی و شهروندان سایر کشورها در این تحقیق، چهار مانع عمده در پرسشنامه مطرح گردید، تا پاسخگویان مهترین محدودیتهای موجود را از میان آنها انتخاب نمایند.
۳-۱-۳ روش تحقیق
تحقیقات حوزه علوم اجتماعی به انواع مختلفی طبقه ­بندی شده ­اند که یکی از انواع آنها روش پیمایشی است. در این روش نه تنها جنبه­ های مختلف زندگی اجتماعی توصیف می­ شود، بلکه رابطه میان الگوهای مشاهده شده نیز تحلیل و تبیین می­گردد.
تحقیق پیمایشی، روشی است برای گردآوری داده ­ها که در آن از گروه های معینی از افراد خواسته می­ شود به تعدادی پرسش مشخص (که برای همه افراد یکسان است) پاسخ دهند. این پاسخ­ها مجموعه اطلاعات تحقیق را تشکیل می­ دهند. تحقیق پیمایشی عام­ترین نوع تحقیقات اجتماعی است. (بیکر، ۱۳۸۶، ص۱۹۶)
تحقیق پیمایشی احتمالاً بهترین روش موجود برای آن دسته از پژوهندگانی است که علاقه­مند به جمع­آوری داده ­های اصلی، برای توصیف جمعیت­های بسیار بزرگی هستند که نمی­ توان به طور مستقیم آنها را مشاهده کرد. همچنین پیمایش­ها، وسیله بسیار خوبی برای سنجش نگرش­ها و جهت­گیری­ها در جمعیت­های بزرگ هستند. (ببی، ۱۳۸۶، ص ۵۳۰)
بر اساس نظر محققان علوم اجتماعی، تحقیق پیمایشی بر دو نوع است: پیمایش توصیفی^[۳۹۰] و پیمایش تحلیلی یا تبیینی^[۳۹۱]. پیمایش توصیفی به منظور نمایش یا مستند کردن وضعیت یا نگرش­های جاری صورت می­گیرد؛ یعنی آنچه را که در وضع موجود است، توصیف می­ کند. پژوهشگران در این­گونه پیمایش توصیفی، مایل به کشف وضعیت جاری در یک حوزه خاص هستند. (ویمر و دومینیک، ۱۳۸۴، ص ۲۶۵) این روش پژوهش به منظور توصیف یک جامعه تحقیقی، در زمینه توزیع یک پدیده معین انجام می­ شود. به همین دلیل محقق در مورد علت وجودی توزیع بحث نمی­کند، بلکه تنها به چگونگی آن در جامعه مورد پژوهش می ­پردازد و آن را توصیف می­ کند. (دلاور، ۱۳۸۴، ص ۱۴۲)
پیمایش تحلیلی به منظور توصیف و تبیین این مطلب به کار می­رود که چرا وضعیت خاصی وجود دارد. در این رویکرد، معمولاً دو یا چند متغیر برای آزمون فرضیه ­های پژوهشی بررسی می­شوند. نتایج به دست آمده به پژوهشگران امکان می­دهد که روابط متقابل میان متغیرها را بیآزمایند و به پاره­ای تببین­های استنباطی دست یابند. (ویمر و دومینیک، ۱۳۸۴، ص ۲۶۶)
همچنین درباره وجوه افتراق این دو روش آمده است: در پژوهش تحلیلی، نوع داده ­ها نسبت به پژوهش توصیفی کاملاً متفاوت است. به این صورت که: ۱- هدف از پژوهش تحلیلی، توصیف نتایج داده ­ها نیست، بلکه منظور از آن، استنتاج یا استنباط معانی و مفاهیمی است که در دل داده ­های موردنظر، نهفته و پنهان است؛ ۲ – داده ­ها مربوط به گروهی است که به طور تصادفی و به عنوان نمونه از یک جمعیت بزرگتر (گروه اصلی) انتخاب شده است و از طریق بررسی ویژگی­های این گروه، ویژگی­های جمعیت اصلی شناخته می­ شود.» (ساده، ۱۳۷۵، ص ۲۸۰)
روش تحقیق در این پژوهش، پیمایش و نوع مطالعه در سطح توصیفی و تبیینی و از نظر زمانی مقطعی است. محقق با بهره گرفتن از این اطلاعات یا شناخت کلی از ماهیت موضوع مورد تحقیق مراحل بعدی تحقیق را پیگیری می­ کند و به انجام می­رساند.
۳-۱– ۴ تکنیک تحقیق: پرسشنامه
پرسشنامه، پرکاربردترین تکنیک گردآوری داده­هاست. پرسشنامه تکنیک بسیار ساختمندی برای گردآوری داده هاست که در آن از هر پاسخگویی، مجموعه یکسانی از پرسش­ها پرسیده می­ شود. در پرسشنامه هر سوال به دنبال هدف و منظور خاصی طراحی می­ شود که بالطبع جواب هر سوال گامی است در جهت تحقق هدف اصلی تحقیق. لذا در طراحی سوالات پرسشنامه به ویژه در پیمایش تحلیلی، باید اطمینان حاصل نمود که برای سنجش متغیرهای وابسته و متغیرهای مستقل، سوالات کافی و درست طرح شده باشد. در کتب و منابع مختلف، پرسشنامه، ابزاری اساسی برای جمع­آوری اطلاعات معرفی شده است: موریس دوورژه، تکنیک پرسشنامه را گونه ­ای از تکنیک کلی مصاحبه می­داند که در «مشاهده پهنانگر» به کار می­رود و شیوه­ای معمول برای جمع آوری اطلاعات در تحقیق از راه نمونه گیری است. (دوورژه، ۱۳۷۵، ص ۱۶۴)
تکنیک گردآوری اطلاعات، پرسشنامه با مجموع ۲۶ سوال، شامل سوالات بسته بود که برخی از آنها با درجه­بندی پنجگانه لیکرت، بر پیوستاری از خیلی کم، کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد تنظیم شده است. از آنجا که برای پاسخ به سوالات از طیف لیکرت استفاده شده، که طیف مجموع نمرات است، امتیاز مجموع نمرات برای دستیابی به میزان فعالیت پاسخگویان محاسبه شده است و هر یک از گویه ­های مربوط به مولفه­ها، از خیلی کم تا خیلی زیاد، امتیاز ۱ تا ۵ داده شده است که مجموع نمراتی که هر فرد از گویه ­ها می گیرد، نمایانگر میزان فعالیت او بوده است.
۳-۱ – ۴ – ۱ پایایی پرسشنامه
یک آزمون زمانی دارای پایایی است که نمره ­های مشاهده شده و نمره ­های واقعی آن دارای همبستگی بالایی باشند. در این پژوهش برای اندازه ­گیری پایایی از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده است. روش کرونباخ برای محاسبه انسجام درونی ابزار اندازه ­گیری یا مقیاسها به کار می­رود. مقدار ضریب پایایی به طور معمول بین صفر و یک تغییر می­ کند. ضریب پایایی صفر، معرف عدم پایایی و ضریب پایایی یک، معرف پایایی کامل (دقت کامل ابزار اندازه ­گیری) است. بر همین اساس کرونباخ ضریب پایایی ۴۵/. را کم، ۷۵/. را متوسط و قابل قبول و ضریب ۹۵/. را زیاد در نظر گرفته است.

در این فرمول k تعداد گویه ­ها (پرسشها یا عبارات)، واریانس جمع نمره ­های هر پاسخگو، یعنی نمره خام آزمودنیها (واریانس کل) و واریانس نمرات مربوط به گویه شماره i است. در حقیقت واریانس نمره های مربوط به گویه ها است. در محاسبه پایایی، چنانچه عدد به دست آمده بزرگتر از ۷۰/۰ باشد، معرف پایا بودن ابزار تحقیق (پرسشنامه) است.
در این پژوهش برای اندازه ­گیری پایایی از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده است. روش کرونباخ برای محاسبه انسجام درونی ابزار اندازه ­گیری یا مقیاسها به کار می­رود. مقدار ضریب پایایی به طور معمول بین صفر و یک تغییر می­ کند. ضریب پایایی صفر، معرف عدم پایایی و ضریب پایایی یک، معرف پایایی کامل (دقت کامل ابزار اندازه ­گیری) است. در محاسبه پایایی، چنانچه عدد به دست آمده بزرگتر از ۷۰/۰ باشد، معرف پایا بودن ابزار تحقیق (پرسشنامه) است. همانگونه که در جدول شماره ۱ می­توان دید ضریب آلفای کرونباخ برای تعداد ۱۶ سوال مربوط به متغیر وابسته برابر با ۹۹۳/. یعنی قابل قبول می­باشد. پایایی سنجه­ها برای هر یک از متغیرهای مستقلی که نیاز به سنجش پایایی داشت، یعنی سن و تحصیلات برابر با ۷۱۲/. می­باشد و پایایی دو سوال مربوط به دیدگاه پاسخگویان راجع به نقش دیپلماسی شهروندی در سیاست خارجی و نقش رسانه­های نوین در دیپلماسی شهروندی نیز که با بهره گرفتن از درجه­بندی لیکرت تنظیم شده ­اند، ۸۰۸/. است و به این ترتیب میانگین پایایی سنجه­ها ۸۳۳/. می­باشد.
جدول شماره ۱، مقدار ضریب آلفای کرونباخ

چنانکه می دانیم وجود و ماهیت در خارج متحدند، یعنی همان چیزی که مصداق وجود است، مصداق ماهیت نیز هست.اتحاد وجود و ماهیت در خارج و خالص ذهن به گونه‏ای است که اگر تعمل و تلاش ذهن برای جداسازی آنها نباشد نمی‏توان آنها را جدای از یکدیگر تصور کرد.یعنی همان موقعی که ماهیت جدای از وجود تصور می‏گردد به نوعی آراسته به وجود ذهنی است.البته ذهن این توانایی را دارد که وجود آن را ملاحظه نکند؛ به بیان دیگر تصور ماهیت از وجود ذهنی آن جدا نمی‏گردد زیرا تصور هر ماهیتی همان وجود ذهنی آن است، اما تصور ماهیت چیزی است و توجه به وجود ذهنی چیز دیگری است. از این‏رو امکان دارد ماهیتی در ذهن موجود باشد و ذهن وجود ذهنی آن را ملاحظه نکند.در هر صورت وجود و ماهیت به عنوان دو مفهوم مستقل از یکدیگر در ذهن، که در خارج دارای یک مصداق‏اند، تحقق این دو در خارج از نظر ملا صدرا به اتحاد و از نظر مشائیان به عروض وجود بر ماهیت است و از نظر بعضی به عروض ماهیت بر وجوداست.(ملا صدرا:۱۳۶۳:ص ۱۳).مشائیان خود نحوه عروض وجود بر ماهیت را توضیح داده ‏اند که این عروض، عروض تحلیلی عقلی است نه خارجی، ابن سینا رئیس فلاسفه مشاء به مناسبتهای مختلف تأکید بر این مطلب دارد که ماهیت قبل از وجود تحققی ندارد و اگر می‏گویند وجود عرض است این با سایر اعراض تفاوت دارد.ملا صدرا در کتاب شواهد به نقل از تعلیقات ابن سینا می‏گوید، «وجود الاعراض فی انفسها هو وجودها فی موضوعاتها سوی أن العرض الذی هو الوجود(همو:۱۳۶۰:ص ۱۲)، وجود فی نفسه هر عرضی همان وجود لغیره آن است؛یعنی هر عرضی هرچند به خودی خود دارای وجود است اما اگر این وجود بخواهد تحقق پیدا کند باید در آغوش جوهر باشد و عرض هرچند در ذاتش احتیاج به موضوع ندارد اما در وجود و تحقق محتاج به موضوع است از این‏رو تمامی اعراض برای وجود یافتن محتاج به موضوع‏اند غیر از عرضی که وجود باشد.به بیان روشن‏تر، وجود عرض است اما این عرض با سایر اعراض فرق می‏کند زیرا سایر اعراض وجودشان برای موضوعات آنها است و ثبوت آنها ثبوت برای غیر است.اما وجود که عرض است ثبوت آن برای خودش است و متکی به غیر نیست و این‏گونه نیست که این عارض(وجود)قبل از عروض بر ماهیت نیازمند به معروض باشد.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

ابن سینا در کتاب مباحثات در ضمن دو فصل به‏طور مفصل درباره صفاتی که در باب وجودند نظیر امکان الوجود، وجود و واجب الوجود بحث و هریک از این صفات را توضیح و فرقهای آنها را بیان می‏کند، آنچه محل شاهد گفتار این نوشتار است، صفت وجود است.در این‏باره می‏گوید:صفت وجود به گونه‏ای است که موصوف(ماهیت) نمی‏تواند سبب پیدایش آن باشد بلکه صفت(وجود)عامل پیدایش موصوف است و این‏چنین صفتی یا عارضی(وجود)، دارای این خصوصیت است که تحقق موصوف و معروض به واسطه آن است(ابن سینا:۱۳۷۱ش:ص ۲۹۳-۲۸۸).و در جای دیگر با تفصیل همین مطلب را مستدل می‏کند و می‏گوید: اگر وجود لازم ماهیت من حیث هی باشد باید ماهیت در فرض وجود و عدم با این لازم همراه باشد صورت اول مستلزم دور و صورت دوم مستلزم اجتماع وجود و عدم در ماهیت واحد است سپس می‏افزاید ماهیت قبل از اتصاف به وجود محال است علت وجود شی‏ء گردد و اگر علت(ماهیت)به دلیل متصف نبودن به وجود تحقق پیدا نکرد محال است معلول آن(وجود)تحقق
یابد.(همان:ص ۲۷۵)و در اشارات می‏گوید ماهیت نمی‏تواند علت وجود باشد(همو:۱۳۷۵ش:ص ۳۰)
تمامی این تصریحات گواهی است بر اینکه ماهیت قبل از وجود تحققی ندارد تا بتواند معروض وجود گردد واینکه گفته شده وجود عارض بر ماهیت است مقصود عروض تحلیلی است نه خارجی.
۲-۱-۷-۳ ابن سینا اصالت وجودی است یا اصالت ماهوی؟
عده ای از فلاسفه و اندیشمندان ابن سینا را اصالت وجودی دانسته اند از جمله صدر المتألهین، علامه طباطبایی سید جلال الدین آشتیانی و عده ای نیز وی را اصالت ماهیتی معرفی کرده اند مانند میرداماد در کتاب « قبسات،» خیام و ملاصالح حائری مازندارنی در کتاب «حکمت بوعلی» و عده ای نیز در این باب، قائل به توقف اند می گویند اظهار نظر قطعی در این باب ممکن نیست، از جمله شهید مطهری و …. در این جا به برخی از کلمات ایشان اشاره می کنیم.
شهید مطهری در این باره می گوید: « در کلمات فلاسفه از قبیل بوعلی ، بهمنیار و خواجه نصیر الدین طوسی سخن از این که «وجود» (حتی در ممکنات) امری حقیقی و واقعی است آمده است ولی نه به شکل دورانی که «وجود» اصیل است یا «ماهیت » و اگر وجود اصیل است پس ماهیت اعتباری است و بدون توجه به آثار و لوازم اصالت وجود واعتباریت ماهیت.» (مطهری، ۱۳۶۰، ص ۸۴)
وی در ادامه می گوید: «علیهذا اینکه گفته می شود مشائین اصالت وجودی و اشراقیین اصالت ماهیتی هستند، اصل درستی ندارد، اصالت وجودی بودن مشائین به همان شکلی است که از بوعلی و بهمنیار و جواجه نصیر نقل کردیم» (همان ص ۸۵) و بالاخره ایشان احتمالی را مطرح می کند که «ممکن است شیخ ازکسانی باشد که درعمق ذهنش قائل به دو اصل باشد. یعنی قائل به اصالت وجود در واجب و اصالت ماهیت در ممکن باشد. یعنی چنین قائل باشد که وجود در ممکن الوجود امری انتزاعی و اعتباری است ولی در واجب الوجود حقیقی و اصیل است». (همان، ص ۱۷۶)
اما برخی دیگر می گویند: «فلاسفه ی مشاء وجود را امری اصیل و ماهیت رااز امور اعتباریه می دانند» (آشتیانی، ۱۳۸۰، ص ۱۵) و عده ای دیگر عبارت «هو حاصل الهویه منهما فی الوجود» ابن سینا را در الهیات شفا، تصریح بر اصالت وجود و اعتباریت ماهیت می دانند.(دینانی، ۱۳۷۳ ش، ص ۴۷۷و ۴۷۶)
ملاصلاح حائری مازندرانی چنین می گوید: « بر ماهنوز ثابت نشده مشائیه قائل به اصالت وجودند و حقایق و حوادث را متباین دانند و بسی بعید است که حقیقت هستی را در خارج قائل باشند و آن را متباین دانند بلکه مشائیه قائل به اصالت ماهیت اند» (حائری مازندرانی، ۱۳۳۵، ص ۳۶۲)
خیام می گوید: « و تهمت اصالت وجود به مشائیه کم بود که یک تهمت دیگر به ایشان زدند و آن تباین حقایق وجودات است». (همان ص ۳۶۳)
با وجود اختلافی که در رابطه با استناد اصالت ماهیت یا وجود به مشاء، وجود دارد، می توان گفت که این نزاع در عصر ابن سینا و شیخ اشراق بدان صورت که بعد از عصر میرداماد وارد شده، مطرح نبوده است و لذا نمی توانیم به طور صریح به داوری در این مورد بپردازیم.
۲-۱-۷-۴ شواهدی بر اصالت ماهیت
اولین مطلبی که ذهن را به سمت اصالت ماهیتی بودن ابن سینا می برد قرار دادن« موجود» به جای «وجود» به عنوان موضوع ما بعد الطبیعه است. (ابن سینا، ۱۳۷۱، ص ۲۷۸)
شاهد دیگر قول ابن سینا است که می گوید: « جایز است این وجود، معلول ماهیت و یا معلول جزئی از ماهیت باشد، و وجود که بالذات است البته معلول نیست» (همو، ۱۳۷۹ ش، ص ۷۰)
دیگر اینکه ابن سینا حقیقت خاص هرشئ را ماهیت آن و غیر از وجود آن می داند. (همو، ۱۳۷۱، ص ۲۸۰)^[۳۴]
شاهد دیگر که میرداماد نیز در قبسات آن را نقل و آن را حاکی از تقدم ماهیت بروجود و شاهدی بر قول خود بر اصالت ماهیت در تحقق وجعل دانسته است، عبارتی است که در پاورقی می آید و مضمون آن این است که هر یک از دو وجود خارجی و ذهنی ثابت نمی شود مگر بعد از ثبوت ماهیت^[۳۵].
آنچه در حد بضاعت نگارنده مورد تفحص و بررس قرار گرفت، موارد مذکور بود که البته باید در این مورد برای قضاوت صحیح، سخنان ابن سینا را به عنوان یک مجموع نگریست و با توجه به روح کلی حاکم بر فلسفه ی وی نتیجه گیری کرد.
۲-۱-۷-۵ شواهدی بر اصالت وجود
در میان سخنان ابن سینا موارد فراوانی یافت می شود که مستقیماً یا غیر مستقیم ذهن را به سمت اصالت وجودی بودن ابن سینا رهنمون می سازد. که به چند مورد آن اشاره می کنیم:
– شیخ در نمط ۴ اشارات می گوید: «نه ماهیت و نه هیچ یک از صفات ماهیت یک شئ نمی تواند سبب و علت وجود آن شئ باشد زیرا باید در علیت، علت بر معلول تقدم وجودی داشته باشد[ . . .] فرض موجود بودن ماهیت یک شئ قبل از وجود آن یا موجود بودن یکی از صفات ماهیت قبل از موجود بودن خود آن ماهیت امکان پذیر نیست (ابن سینا، ۱۳۷۵ هـ ش،ص ۹۹)
– «علت، علت وجود معلول است و وقتی معلول ایجاد شد. می شود علت وجود پیوند میان آن دو»(همو، ۱۳۷۹، ص ۱۵۹)
– «وجود مطلق» هنگامی که وجود چیزی را جعل می کند آن چیز حقیقت می یابد (همان، ص ۲۷۵)
– «اولین معلول صادر شده از علت اول، واحد می باشد و از جهتی در آن کثرت است که آن «وحدت» و وجود است. (همان، ص ۱۱۷)
– «هر عاقلی مثلا می فهمد که آسمان موجود است و آسمان بودنش غیر از موجود بودنش است و موجودیت آن چیزی غیر از وجود آن نیست».^[۳۶](همو، ص ۹۳)
۲-۱-۷-۶ داوری یاعدم داوری درمورد ابن سینا
به نظر می رسد برای اصالت وجود دلایل محکم تری در میان سخنان شیخ یافت می شود، هر چند باید در این حوزه در انتساب قطعی هر نظری به وی احتیاط کرد، چرا که همانطور که ذکر شد این مسأله با این شکل و وضوح در زمان وی مطرح نبوده است و مسأله ای است که دارای یک سیر و روند تکاملی در فلسفه بوده است که می توان آغاز این روند را نگاه مقولاتی و ماهیت محور ارسطو دانست که کم کم در مسیر پیشرفت خود «وجود» جایگاه فعلی خود را یافته است. می توان گفت تفکر ابن سینا در میانه ی این سیر و در حال گذر از «ماهیت محوری» به «وجود محوری» است هر چند احتمالاً کفه ی ترازو در سمت اصالت وجود سنگین تر باشد.
۲-۱-۸ بررسی سازگاری نظریه ی تباین ذاتی موجودات با برخی عناصر فکری ابن سینا
حال که به بیان برخی نظرات ابن سینا در مورد «وجود» و «موجود» پرداختیم، برای نتیجه گیری در مورد موضع ابن سینا در باب «تباین ذاتی موجودات»، لازم است تا به بررسی سازگاری یا عدم سازگاری نظرات مذکور که عبارتند از اشتراک معنوی مفاهیم «موجود» و «وجود» و تشکیک در «وجود» و «موجود» ، با نظریه ی تباین ذاتی موجودات بپردازیم.
۲-۱-۸-۱ رابطه اشتراک مفاهیم موجود و وجود با نظریه ی تباین ذاتی موجودات
به نظر واضح است که این دو مسأله عقلاً با هم قابل جمع نیستند و در فلسفه ی ابن سینا که قائل به اشتراک معنوی است نیز، نظریه ی تباین ذاتی موجودات نمی تواند جایی داشته باشد، چرا که طبق اشتراک معنوی، مفاهیم «موجود» و «وجود» به یک معنا بر مصادیق خود حمل می شوند و هیچ تمایزی با هم درمفهوم ندارند، در صورتی که نظریه ی «تباین ذاتی موجودات» می گوید موجودات هیچ نحواشتراکی در وجود با هم ندارند. در نتیجه وجود در هر مصداق، معنا و مفهومی جداگانه خواهد داشت.
جالب است که ملاصدرا نیز با چند استدلال، اشتراک معنوی مفهوم وجود را اثبات می کند و آن را با تباین ذاتی موجودات ناسازگار می داند. وی در حاشیه ی خود بر« الهیات شفا» و نیز در «اسفار» چنین می گوید: مفهوم وجود مشترک معنوی است که بر مادونش به نحو تشکیک حمل می شود نه به نحو تواطو. اینکه وجود میان ماهیات مشترک معنوی است، نزدیک به اوّلیات است چرا که عقل میان «موجود» و «موجود» مناسبت و مشابهتی می یابد که میان «موجود» و «معدوم» مانند آن را نمی یابد. اگر موجودات در مفهوم (وجود) مشترک نبودند و از همه جهات متباین بودند، نسبت بعضی از آنها به بقیه در عدم مناسبت مثل نسبت وجود وعدم بود، در حالیکه اینطور نیست. (ملاصدرا، ۱۹۸۱م ، ج ۱ ص ۳۵ و ملاصدرا، بی تا، ص ۲۷)
بداهت اشتراک معنوی وجود وناسازگاری آن با تباین ذاتی موجودات در منظر ملاصدرا در عبارت فوق جالب توجه است.
از آنجا که برخی پیروان مکتب مشاء از جمله ملارجبعلی تبریزی قائل به اشتراک لفظی وجود میان واجب و ممکن می باشند، (آشتیانی، ۱۳۶۳، ج ۱، ص۲۲۵) ممکن است این مسأله ریشه ی انتساب نظریه ی فوق به مشائین و ابن سینا باشد. که البته در آینده بیشتر در این باره بحث خواهیم کرد.
۲-۱-۸-۲ رابطه تشکیک در وجود و نظریه ی تباین ذاتی موجودات
به نظر می رسد تشکیک از فروع اشتراک معنوی باشد چرا که اگر یک مفهوم بر همه مصادیق خود به یک معنا حمل شود، آنگاه در مرحله ی بعد این مسأله طرح می شود که حالا صدق این مفهوم واحد بر مصادیق خود بطور یکسان است؟ (متواطی) یا خیر؟ (مشکک) در حالی که اگر مفهوم در هر مصداقش معنایی جداگانه داشته باشد، دیگر نمی توان از صدق یکسان یا غیر یکسان آن بر همه ی مصادیق سخن گفت.
پس تشکیک در وجود نیز با نظریه ی فوق ناسازگار است. چرا که در تشکیک اصل بر این است که مفهومی واحد در مصادیق متعدد خود به نحو شدت و ضعف یا کمتر و بیشتر حمل می شود در حالیکه در نظریه ی فوق مفهومی واحد در کار نیست.
قابل ذکر است که نگاه ابن سینا به انواع اختلافات میان وجودات و موجودات- همانطور که دیدیم – نیز با این نظریه ناسازگار است، چرا که ایشان در موارد زیادی از کمال و نقص، تقدم و تأخر، قوت و ضعف و . . . که همگی از اقسام تفاضل و نشان دهنده ی وجود مابه الاشتراک اند، در موجودات سخن گفته که همگی حاکی از وجود یک مفهوم و احد است که در مصادیق خود متصف به کمال و نقص ، تقدم و تأخر، قوت و ضعف و . . . می شود. اگر موجودات به تمام ذات از هم متباین باشند، دیگر امر مشترکی مثل « ملاک تقدم » در کار نیست که بهره ی موجودات از آن متفاوت باشد.
نکته ی دیگر ی که ذکر آن در این مجال، لازم به نظر می رسد، سخن آیه ا… جوادی آملی در رابطه با تشکیک و تباین در نزد مشائین می باشد که می فرماید:
تشکیک در جایی است که افراد یک معنای کلی دارای وجودات متعدد و مختلف باشند و تفاوت آن ها نیز در همان معنای جامع و مشترک بین آن ها باشد. تباین وجودات افراد مشکک (در عبارات مشائین)، ناظر به همان تعدد آن هاست و در معنای مقابل با تغایر تشکیکی به کار نرفته است و استعمال کلمه ی تباین در این معنا نشانه ی آن است که قول به تباین وجودات در عبارات حکمای مشائین در مقام نفی اختلاف تشکیکی وجودات نیست. (جواد ی آملی، ۱۳۷۵، هـ ش. ص ۵۴۳)
آن طور که می بینیم ایشان با ارائه ی تفسیری خاص از« تباین» نزد حکمای مشاء که عبارت از تعدد صرف وجودات، منهای تخالف به تمام ذات آن هاست، این تباین را قابل جمع با تشکیک می داند و آن را نشانه ی نفی اختلافات تشکیکی در وجود توسط مشائین نمی داند.
۲-۲ نظریه ی «تباین ذاتی موجودات» در آراء ملا رجبعلی تبریزی
ملارجبعلی تبریزی از پیروان حکمت مشاء ومعاصر ملا صدرا می باشد. از آنجا که در میان مشائین ایشان، بر خلاف سایرین دارای نظراتی کمابیش هماهنگ با نظریه ی تباین ذاتی موجودات می باشد و ممکن است علت انتساب این نظریه به مشائین خصوصاً توسط حاجی سبزواری ، همین آراء خاص ایشان باشد، در این بخش به طور جداگانه به آراء ایشان می پردازیم. وی نظرات خاصی در فلسفه دارد از جمله انکار موضوع بودن وجود و موجود برای فلسفه، انکار وجود ذهنی، حرکت جوهری، اصالت وجود، مثل نوری و . . . همینطور عقایدی متفاوت با فلسفه ی مشاء دارد از جمله اعتقاد به اشتراک لفظی وجود میان وجود واجب و ممکن. از آنجا که این بحث مرتبط با عنوان تباین ذاتی موجودات می باشد، و احتمالا ریشه ی استناد قول به تباین به مشاء در آراء این فیلسوف وجود دارد به تبیین نظرات وی می پردازیم.
۲-۲-۱ اشتراک لفظی وجود میان «واجب» و «ممکن»
ملارجبعلی بر خلاف ابن سینا مفهوم «وجود» را در «واجب» و «ممکن» یکسان نمی داند واین اعتقاد سبب التزام ایشان به لوازم فلسفی خاص از جمله انکار موضوعیت وجود و موجود برای فلسفه و یا روی آوردن به الهیات سلبی شده است.
به عقیده هانری کوربن، موضع عقیدتی ملارجبعلی چنین است که وقتی موجود را به اصل و سرچشمه ی وجود و وجود را به موجودات غیر واجب الوجود وابسته می دانیم، هیچگونه اشتراک ادراکی و معنوی را نباید بپذیریم. بر خلاف فلسفه ی علم الوجود ملاصدرا، در هستی امکان هیچگونه قیاس و مشابهتی نیست، زیرا میان وجود خالق و وجود مخلوق، جزتشابه اسمی و اشتراک لفظی مطلقاً مشابهتی وجود ندارد، همچنین در وجود نیز قیاسی نیست، منتها خود وجود تفسیر پذیر و دارای چند مفهوم است، زیرا درک ما از وجود هرگز از حد درک یک وجود مخلوق تجاوز نمی کند. بنابراین وجود مطلق نمی تواند موضوع بحث ما بعد الطبیعه قرار گیرد و موضوع بحث مذکور تنها تنزیه، الهیات مربوط به نفی هر صفتی از ذات واجب الوجود می تواند باشد. (کوربن ، ۱۳۵۶ هـ ش، ص ۱۸۴)
رساله ی «اصل الاصیل» و یا «اصول آصفیه ی» ملارجبعلی تبریزی از جمله آثاری است که وی نظرات خاص خود را در آن طرح کرده است، ملارجبعلی در متن این رساله چنین می گوید: «واجب تعالی ممکن نیست به وجود عام بدیهی که بر اشیاء حمل می شود، متصف شود، زیرا او فاعل این وجود است وفاعل یک شئ نمی تواند قابل آن هم باشد . از اینجا فساد قول متأخرین مبنی بر اشتراک معنوی وجود میان واجب و ممکن آشکار می شود. (تبریزی، ۱۳۸۶، ص ۲۹)
۲-۲-۲ استدلال بر اشتراک لفظی وجود میان واجب و ممکن
ملارجبعلی اشتراک معنوی وجود را مستلزم آفریده بودن خدا می داند و شرح دلیل ایشان عبارت است از اینکه:
اگر معنای وجود و موجودی که بدیهی التصور است، بین واجب وممکن یکی باشد، آن معنا یاعین ذات واجب الوجود است، یا جزء ذات اوست و یا عرض ذات او وصفت ممکن که بداهت و احتیاج ذاتی است نمی تواند عین ذات واجب باشد. چرا که اولاً آن معنا بدیهی است و ذات واجب بدیهی نیست، دوماً آن معنا صفت است و صفت نمی تواند ذات باشد آن هم ذات واجب. سوماً آن معنا محتاج است و محتاج نمی تواند عین ذات واجب باشد.
و دیگر آنکه وجود یا مقتضی عروض است یا مقتضی لاعروض که همان قائم به ذات بودن است یا مقتضی هیچ کدام نیست. اگر مقتضی عروض است پس درهر جایافت شود عارض است و لازم می آید ذات الله تعالی عارض باشد که محال است. اگر مقتضی لا عروض است پس لازم می آید وجود ممکن نیز قائم به ذات باشد. پس وجود ممکن، وجود ممکن نخواهد بود که خلاف فرض است واگر مقتضی هیچ یک نیست، پس اقتضای عروض و اقتضای لاعروض سببی می خواهد غیر معنای وجود، پس لازم می آید واجب تعالی در قائم بودن به ذات محتاج به غیر باشد. که محال است پس وجود عین ذات الله تعالی نیست و نمی تواند جزء ذات واجب تعالی باشد چرا که لازم می آید مرکب هم باشد.
نمی تواند عارض ذات واجب تعالی باشد، چرا که فاعل آن وجود یا ذات واجب است یا غیر ذات واجب. اگر ذات واجب باشد، لازم می آید هم فاعل آن وجود هم قابل آن وجود باشد که محال است و اگر غیر ذات واجب باشد لازم می آید که واجب الوجود در وجود محتاج به غیر باشد، پس ممکن خواهد بود نه واجب که این خلاف فرض است.