عکسالعمل جامعه نسبت به گردشگری ممکن است از کشوری به کشور دیگر تفاوت داشته باشد. در برخی از کشورهای اسلامی، صنعت گردشگری به عنوان پتانسیلی برای نقض ارزشها و سنتهای فرهنگی اسلامی نگریسته میشود، و به این ترتیب یکی از اولویتهای اصلی توسعه محسوب نمیگردد (عزیز[۳]، ۱۹۹۵). برخی به خاطر اینکه درباره تأثیرات ثبت شده گردشگری و پیامدهای آن روی جامعه محلی نگران هستند، ترجیح میدهند که گردشگران غیر مسلمان نداشته باشند. این نگرش که گردشگران، مصرفکنندگان بیش از حد مشروبات الکلی، غذا و منابع طبیعی هستند، و اینها میتوانند به عنوان علت نگرشهای منفی در میان ساکنان نسبت به گردشگران استناد میشوند (گاسلینگ[۴]، ۲۰۰۲). با این حال، ملل اسلامی نباید به صورت همگن دیده شوند. با وجود این که آنها عقاید مذهبی مشابه دارند، تفسیر از اسلام، فرهنگ خود و نقش جامعه محلی و همچنین سطح دخالت دولت در آنها متفاوت است(اسماعیلی، ۱۳۷۶).
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))
گراسپیچ[۵](۲۰۰۵) رفتار گردشگری معینی را که برخلاف ارزشها و سنتهای مذهبی میرود و ممکن است باعث شود برخی گروههای مذهبی به بیگانهستیزی روی آورند را رد نمیکند. این حرکت ممکن است تهدیدی برای صنعت گردشگری باشد. شاید یکی از بزرگترین تهدیدات برای گردشگری در کشورهای مسلمان رشد این نگرش که اسلام وابسته به تروریسم است، باشد. با وجود این که عزیز (۲۰۰۵) معتقد است که اسلام هیچ خصومت مستقیم یا ممانعتی نسبت به گردشگری ندارد، خطرات بالقوه این صنعت نسبت به نقض ارزشها و سنتهای فرهنگی اسلامی باید از مسائل مهم در نظر گرفته شود.
مدارک و شواهد نشان میدهد که رابطه بسیار قوی بین مردم مذهبی و نگرانی بیشتر برای استانداردهای اخلاقی (وبی و فلیک،[۶] ۱۹۸۰)، محافظه کار بودن (بارتون و وگان[۷]، ۱۹۷۶) و داشتن نگرشهای سنتی (ویلک، بورنت و هوول[۸]، ۱۹۸۶) وجود دارد. بنابراین، میتوان آن را مسلم فرض کرد که سطح دینداری اسلامی میتواند بر روی ادراک از صنعت گردشگری، و به ویژه در ارتباط با اثرات اجتماعی و فرهنگی گردشگری تأثیر داشته باشد (موسی و فراهانی[۹]، ۲۰۱۲). در تحقیقی که زمانی فراهانی در ماسوله (۲۰۰۸)، بر روی نگرش و ادراکات جامعه نسبت به گردشگری انجام داد، نشان داد که گردشگری به عنوان یک عامل عمده توسعه ماسوله توسط ۷۹٫۶ درصد از جمعیت نمونهبرداری دیده میشود. وی همچنین بیان میکند که با توجه به نگرش ساکنین نسبت به توسعه گردشگری در این منطقه، اکثریت آنها (۸۳٫۶٪) با آن موافقاند. با وجود این پتانسیل بالا نسبت به حمایت از گردشگری و با توجه به اسلامی بودن کشور ایران، و با توجه به اینکه دین یکی از مؤلفههای تأثیرگذار در اعتقاد و رفتار افراد است (طباطبایی، ۱۳۷۴)، این مطالعه در پی اندازهگیری ارتباط بین سطح دینداری اسلامی و ادراک از پیامدهای اجتماعی فرهنگی گردشگری در ایران میباشد تا از این طریق با روشن شدن چگونگی تأثیر اسلام بر ادراک جامعه میزبان از پیامدهای گردشگری، راهکارهایی در جهت مدیریت و برنامهریزی این رابطه و در جهت تقویت گردشگری همراه با تعاملی سازنده با دین، کمک میکند.
در نهایت اینکه این پژوهش به دنبال پاسخ به این سؤال است که: آیا رابطه معناداری بین دینداری اسلامی افراد جامعه میزبان و نگرش آنان نسبت به اثرات فرهنگی و اجتماعی گردشگری وجود دارد؟
اهمیت و ضرورت موضوع
تأثیرات اجتماعی و فرهنگی شامل تعداد زیادی از اثرات مشاهده شده، ناشی از گردشگری که از سوی ساکنان درک شده، میباشد (کرامپتون و آپ[۱۰]، ۱۹۹۴). اندازهگیری و کمی کردن پیامدها به خاطر اینکه این پیامدها در طول زمان و به تدریج رخ میدهند، مشکل میباشد. ماتیسون و وال متذکر میشوند که تمایز روشنی بین پدیدههای اجتماعی و فرهنگی وجود ندارد و بسیاری از نظریهپردازان پیامدهای اجتماعی فرهنگی را درزمینهای وسیع طبقهبندی میکنند. برداشتهای مختلف از اثرات گردشگری توسط ساکنان مختلف میتواند بینشی نسبت به ماهیت و درجه اثرات گردشگری را در یک مقصد توریستی ارائه کند. بنابراین تعجبآور نیست که پژوهش در مورد نگرش شهروندان نسبت به توسعه صنعت گردشگری همچنان به عنوان یک موضوع مورد توجه باشد (ویور و لاوتون[۱۱]، ۲۰۰۱).
نگرش جوامع میزبان و برداشت نسبت به توسعه گردشگری و گردشگران به طور مداوم بین منفی و مثبت در نوسان است (پیزام[۱۲]، ۱۹۷۸). هرناندز و همکاران[۱۳](۱۹۹۶)، استدلال میکنند که نه تنها ساکنان مختلف ممکن است نگرشهای متفاوتی در مورد گردشگری داشته باشند، بلکه هر فرد از ساکنین به تنهایی نیز ممکن است یک نگرش متناقض داشته باشد.
توسعه صنعت گردشگری میتواند به رفاه جامعه میزبان کمک مثبت و همچنین منفی بکند. از جمله مزایای اجتماعی و فرهنگی گردشگری توسعه و تبادل فرهنگی، تغییر اجتماعی، بهبود تصویر جامعه میزبان، بهبود بهداشت عمومی، بهبود اجتماعی و سازگاری، آموزش و پرورش و حفاظت میباشد. از طرف دیگر، هزینههای اجتماعی و فرهنگی عبارت از بیارزش ساختن و تخریب فرهنگی، بیثباتی اجتماعی، جرائم، مصرفگرایی، تغییرات در قانون و نظم اجتماعی، روابط تجاری شده میزبان- بازدیدکننده و تغییرات در ارزشهای سنتی میباشند (لئو و وار[۱۴]، ۱۹۸۶).
امبایوا[۱۵] (۲۰۰۳)، با مورد بررسی قرار دادن اثرات اجتماعی و فرهنگی توسعه صنعت گردشگری در دلتای اوکاوانگو (بوتسوانا)، نشان داد که بهبود خدمات مختلف محلی، توسعه زیرساختها، و مشارکت جوامع محلی در گردشگری جامعهمحور و مدیریت منابع طبیعی، از اثرات مثبت اجتماعی و فرهنگی هستند. از این طریق، اشتغال ایجاد میشود و فرهنگ سنتی حفاظتشده و تازگی مییابد. از جمله اثرات منفی مشاهده شده شامل نژادپرستی، تغییر مکان جوامع سنتی، شکستن ساختار و روابط سنتی خانواده، افزایش جرم و جنایت، فحشا میباشد.
برانت و کورنتی[۱۶](۱۹۹۹)، اظهار داشتهاند که گردشگری منجر به سرمایهگذاری بیشتر در آموزش و پرورش، پیشرفت در مراقبتهای بهداشتی، خدمات اجتماعی و امکانات فراغتی میشود. همچنین آنها ادعا کردهاند که گردشگری به افزایش درک از جرم و جنایت کمک کرده است. شلدون و وار[۱۷](۱۹۸۴)، پی بردهاند که پیامدهای بالقوه منفی گردشگری به عنوان تابعی از نسبت بین گردشگران و شهروندان است. نسبت بالاتر گردشگران به ساکنان، ادراک بالاتر مشکلات اجتماعی و زیستمحیطی که گردشگری باعث آن در جامعه میشود را به دنبال دارد. بنابراین، گردشگری میتواند مزایای اجتماعی فرهنگی عظیم و همچنین هزینههای ویرانکنندهای در برداشته باشد که برای درک بهتر نگرش جوامع میزبان نسبت به گردشگری باید باهم موردمطالعه قرار گیرند.
اگرچه محققان پیامدهای اجتماعی فرهنگی منفی و مثبت بسیاری را ذکر کردهاند، اما آنها در اینکه کدام یک از اینها در ابعاد پیامدهای گردشگری میگنجد اتفاق نظر ندارند. این تفاوتها ممکن است درنتیجه منحصر به فرد بودن هر مطالعه، شامل «مختصات منحصر به فرد» مربوط به آن مورد مطالعه، که استنتاج «اعتبار در سراسر جهان» را دشوار میسازد، باشد
چندین متغیر اجتماعی- جمعیت شناختی به عنوان عوامل اثرگذارنده بر ادراک پیامدهای اجتماعی فرهنگی گردشگری در میان ساکنان محلی مشاهده شده است. در میان آنها تعامل در کسب و کار گردشگری (آندرسک و همکاران[۱۸]، ۲۰۰۵)، متولد شدن در منطقه مورد مطالعه، تعلق مکانی و هویت مکان (گو و رایان[۱۹]، ۲۰۰۸)، و فاصله از مرکز گردشگری وجود دارد (شلدون و وار، ۱۹۸۴). عوامل دیگری که بر ادراک پیامدهای اجتماعی و فرهنگی گردشگری تأثیر میگذارند، مشارکت در تصمیمگیری، سطح دانش در مورد صنعت، و سطح تماس با گردشگران، سطح مشارکت و کنترل جامعه میزبان، تعداد و نوع گردشگران بازدیدکننده از منطقه، نسبت بین گردشگران و ساکنان و اهمیت گردشگری در توسعه اقتصادی هستند (لیندبرگ و جانسون[۲۰]، ۱۹۹۷).
اگرچه دین و دینداری عوامل شناخته شدهای هستند که رفتار در موقعیتهای مختلف اجتماعی را تحت تأثیر قرار داده(جوادی آملی، ۱۳۷۲؛ طباطبایی، ۱۴۱۷)، با این حال تحقیقات بسیار کمی به بررسی ارتباط بین آنها و اثرات گردشگری پرداخته است. دین به عنوان یک مفهوم به مسائل متنوعی در ادبیات پژوهشی گردشگری ارتباط دارد. پژوهشگران عمدتاً تمایل به تمرکز بر روی تعدادی از نگرانیهای نظری و عملی از جمله برنامهریزیهای زیارت یا گردشگری مذهبی(مخلصی، ۱۳۷۶)، مدیریت و تفسیر مکانهای مقدس، پیامدهای گردشگری بر روی مکانهای مذهبی(نجفی، ۱۳۷۶)، اثرات اقتصادی ناشی از گردشگری مذهبی، انگیزه و الگوهای سفر گردشگران مذهبی و مراسم مذهبی دارند. با این حال، تاکنون تلاشی کمی برای بررسی تأثیر دینداری به طور کلی و یا به طور خاص دینداری اسلامی، بر ادراک تأثیرات اجتماعی و فرهنگی گردشگری صورت گرفته است.
به طور خلاصه، مطالعات انجام شده بر روی اثرات اجتماعی و فرهنگی بسیاری از اثرات مثبت و منفی ممکن که میتواند از صنعت گردشگری به دست آید را ذکر کردهاند. با این حال، آنها در مورد آنچه به منزله ابعاد تأثیرات اجتماعی و فرهنگی شمرده میشود، اتفاق نظر ندارند. این ممکن است در نتیجه منحصر به فرد بودن هر مطالعه که اغلب ابعاد منحصر به فردی را برای هدف خاصی مورد بررسی قرار میدهد، باشد. مطالعات به صورت وسیعی پیامدهای عناصر جغرافیایی و اجتماعی-جمعیت شناختی را بر ادراک از پیامدهای اجتماعی و فرهنگی مورد بررسی قرار دادهاند. با این حال، همانطور که گفته شد، کمتر مطالعهای که به بررسی تأثیر دینداری اسلامی بر ادراک از پیامدهای اجتماعی و فرهنگی گردشگری پرداخته باشد، انجام گرفته است.
مدل نظری تحقیق
دین متغیر مستقل این مطالعه است. در داخل دینداری ساختارهای اصلی مورد تحقیق، عقیده اسلامی، عمل اسلامی و اخلاق اسلامی میباشد(طباطبایی، ۱۴۱۷). دو متغیر اول ابعاد زیربنایی دینداری هستند که در ادبیات مربوطه به دست آمدهاند. آنها مبانی دینداری اسلامی بر اساس قران و حدیث هستند(مصباح یزدی، ۱۳۷۸). محققان محدوده دینداری را در ۲ تا ۷ بعد سنجیدهاند. عقاید دینی شامل باورهای درونی و شخصی، چارچوبها، مفاهیم و دیدگاههای دینی است. از سوی دیگر، اعمال مذهبی، برونی بوده و تأثیرات قابل مشاهده از ایمان مانند مطالعه کتاب مقدس، نماز، سنتها و آداب و رسوم میباشد.
در میان محققین، استفاده از سه بعد دینداری معمولتر است. با این حال، همه آنها در دو بعد اشاره شده توافق دارند: اعتقاد و عمل. اما در مورد بعد سوم به خاطر وجود عناصر متفاوت در سنجش، تفاوت نامگذاری وجود دارد. از بعد سوم با عناوینی چون تجربه دینی و معنویت نام برده شده است. تیلیوم و بلگیومیدی[۲۱] (۲۰۰۹)، ابعاد دینداری اسلامی را با بهره گرفتن از متون دینی اسلامی- قران و حدیث-، مورد سنجش قرار دادهاند. از مجموع ۶۰ آیتم دینداری اسلامی، ۴ بعد اصلی دینداری اسلامی به دست آمد. اینها شامل اعتقاد مذهبی، اعمال مذهبی، و غنیسازی مذهبی (آموزش مادامالعمر) هستند. هرچند میتوان گفت که غنیسازی مذهبی از اجزای اعمال اسلامی میباشد.
به طور خلاصه میتوان گفت که استفاده از دو و سه بعد برای سنجش دینداری اسلامی رایجتر است. تفاوت در آنها عمدتاً در نتیجه عناصر متفاوت استفاده شده در اندازهگیریهایشان است. بر اساس بررسیهای انجام گرفته، در نهایت، مدل زیر که مدل به کار گرفته شده توسط زمانی فراهانی(۲۰۱۲)، همراه با تغییراتی که زیرشاخههای دینداری در آن بر اساس مدل شجاعیزند(۱۳۸۵) میباشد اقتباس شده است (شکل ۱-۱).
شکل ۱-۱- چارچوب مفهومی تأثیر دینداری اسلامی روی ادراک اثرات فرهنگی اجتماعی گردشگری
(اقتباس از Zamani-Farahani, Ghazali Musa, 2012)
سؤالات پژوهش
سؤال اصلی پژوهش
آیا رابطهای بین دینداری اسلامی مردم محلی شهر مشهد با ادراک آنان از اثرات فرهنگی اجتماعی گردشگری وجود دارد؟
سؤالات فرعی پژوهش
آیا رابطهای بین دینداری اسلامی مردم محلی شهر مشهد با ادراک آنان از اثرات اجتماعی گردشگری وجود دارد؟
آیا رابطهای بین دینداری اسلامی مردم محلی شهر مشهد با ادراک آنان از به اثرات فرهنگی گردشگری وجود دارد؟
در این پژوهش ۳ هدف زیر دنبال میشود
شناسایی سطح دینداری اسلامی در میان ساکنان محلی در منطقه موردمطالعه
بررسی ادراک جامعه میزبان نسبت به پیامدهای اجتماعی فرهنگی توسعه گردشگری
شناسایی اثر دینداری اسلامی (عقاید اسلامی و عمل اسلامی) بر ادراک افراد جامعه میزبان از پیامدهای فرهنگی اجتماعی گردشگری
فرضیههای پژوهش
فرضیه اصلی پژوهش
دینداری اسلامی افراد جامعه میزبان اثر معناداری بر ادراک آنان از پیامدهای فرهنگی اجتماعی توسعه گردشگری دارد.
فرضیههای فرعی پژوهش
دینداری اسلامی در افراد جامعه میزبان اثر معناداری بر ادراک آنان از پیامدهای اجتماعی توسعه گردشگری دارد.
دینداری اسلامی در افراد جامعه میزبان اثر معناداری بر ادراک آنان از پیامدهای فرهنگی توسعه گردشگری دارد.
روششناسی تحقیق
این تحقیق، به لحاظ هدف از نوع تحقیقات کاربردی است، زیرا به دنبال بررسی رابطه دینداری و ادراک افراد بومی منطقه از اثرات اجتماعی فرهنگی گردشگری میباشد تا با ارزیابی نتایج به دست آمده و ارائه پیشنهادهای لازم، بستر مناسبتری برای توسعه گردشگری در تعامل با دین ایجاد کند. از نوع تحقیقات مقطعی و از نظر روش گردآوری دادهها، پیمایشی توصیفی – همبستگی خواهد بود، زیرا وضع موجود را مطالعه و ارتباط بین متغیرها را از طریق مراجعه به جامعه میزبان بررسی میکند. از لحاظ ماهیت دادهها در گروه تحقیقات کیفی که با بهره گرفتن از طیف لیکرت کمّی شده، جای میگیرد.
روش گردآوری دادهها و ابزار مورد استفاده برای آن
روش گردآوری اطلاعات مبتنی بر اطلاعات اولیه و ثانویه میباشد. مبانی نظری و پیشینه تحقیق با مطالعه کتب، پایاننامهها، مقالات فارسی و لاتین و منابع علمی اینترنتی مرتبط تدوین شده است. بخش میدانی آن از طریق پرسشنامه تکمیل شده است. در این مطالعه از پرسشنامه به عنوان ابزار سنجش استفاده شده است.
روشهای نمونهگیری و تخمین حجم جامعه
در این تحقیق برای انتخاب نمونه، از روش نمونهگیری خوشهای تصادفی استفاده میشود. این نوع نمونهگیری شبیه نمونهگیری تصادفی ساده است با این تفاوت که در نمونهگیری خوشهای بهجای افراد، گروهها بهصورت تصادفی انتخاب میشوند.
جهت محاسبه حجم نمونه موردنیاز برای پژوهش از فرمول کوکران برای تعیین حجم نمونه استفاده گردید:
پس از جای گذاری مقادیر در فرمول بالا، تعداد اعضاء نمونه تقریباً ۳۸۵ نفر به دست آمد. برای به دست آوردن تعداد دادههای مناسب حدود ۴۰۰ پرسشنامه توزیع شد، که نحوه انتخاب گروهها و توزیع پرسشنامه در ادامه توضیح داده میشود. با توجه به اینکه در این پژوهش از جامعه آماری به روش تصادفی خوشهای نمونهگیری شده است، از بین ۱۳ منطقه کلانشهر مشهد، با توجه به اینکه در این پژوهش قصد سنجش دو موضوع سطح دینداری افراد و ادراک افراد از اثرات فرهنگی اجتماعی گردشگری مدنظر است، مناطقی که دارای بیشترین تعداد مساجد بوده است (برای رعایت اینکه نمونه انتخابی و معرفی ویژگیهای کل جامعه به لحاظ دینداری باشد) و سپس از بین این مناطق، مناطقی را که دارای بیشترین تعداد جاذبه مهم گردشگری بودهاند (برای رعایت اینکه نمونه انتخابی و معرفی ویژگیهای کل جامعه به لحاظ آشنایی با اثرات گردشگری باشد)، انتخاب شدهاند. بدین ترتیب در مجموع از بین ۱۳ منطقه کلان شهر مشهد، مناطق ایکس تا زد به عنوان نمونه بر اساس روش خوشه بندی، انتخاب گردید. بر این اساس با توجه به اینکه هر یک از مناطق دارای چه تعداد جمعیت نسبت به کل جمعیت این ۴ منطقه میباشد، تعداد پرسشنامه توزیعی برای هر منطقه تعیین و توزیع گردید.
روشهای تحلیل دادهها
تجزیه و تحلیل دادهها در این پژوهش با بهره گرفتن از آمار توصیفی و آمار استنباطی انجام شده است. برای سنجش پایایی پرسشنامهها از آزمون آلفای کرونباخ استفاده شده است. در سطح آمار توصیفی از شاخصهایی چون فراوانی و فراوانی نسبی و نمودارهای آن برای پرسشهای جمعیت شناختی؛ و در سطح آمار استنباطی برای سنجش رابطه بین ابعاد از روشهای همبستگی؛ که برای این منظور از نرم افزار SPSS استفاده خواهد شد.
