موانع مدیریت
دانش

کمبود انگیزه، استفاده‌ی نامناسب از تکنولوژی و کمبود زمان کافی، اثر منفی بر ذخیره‌سازی دانش دارد. کمبود انگیزه، استفاده‌ی نامناسب از تکنولوژی، نبود سازوکارهای تعامل و کمبود زمان کافی اثر منفی بر ایجاد دانش دارد. کمبود انگیزه، استفاده‌ی نامناسب از تکنولوژی، کمبود زمان کافی، نبود سازوکارهای تعامـل و تـرس ازدست دادن شغل، اثر منفی بر اشتراک دانش دارد.

فرایندهای تصمیمگرا

ویژگی‌ها

اتخاذ یک تصمیم مهم به‌صورت توزیع یافته بین بخشه‌ای مختلف یک سازمان انجام می‌گیرد. ارزش مورد انتظاری که هریک از اعضای کمیته در خروجی نهایی دارد، بر مبنای ویژگی‌هایی چـون مهـارت ویژه، پایگاه دانش یا دیدگاه تخصصی هر فرد است.

موانع مدیریت
دانش

کمبود انگیزه، عدم بیان دیدگاه‌های متناقض، مشکلات ارتباطی، کمبـود زمـان، عـدم توانمندسـازی و کمبود نرخ مشارکت اثر منفی بر اشتراک دانش دارند.

فرایندهای اطلاعات گرا

ویژگی‌ها

از بعضی از واحدهای سازمانی عبور می‌کند که اطلاعات را با انتقال آن بین خودشان پردازش می‌کنند. بیشتر دورهای اجرا می‌شوند. از رویه‌ی مشخص و قطعی که از پیش تعریف‌شده باشد، برخوردار نیسـت و تنها ساختار کلی فرایند در آن‌ ها مشخص است.

موانع مدیریت
دانش

عامل فرهنگی شامل کمبود اعتماد، کمبود پشتیبانی مدیریت ارشد، عدم یادگیری، عدم نزدیکی مکانی بین همکاران، ترس از دست دادن شغل، ترس از احمق فرض شدن، ترس از دست دادن مالکیت دانـش، ندانستن اینکه چه کسی چه چیزی می‌داند و ظرفیت جذب دانش پایین، اثر منفـی بـر اشـتراک دانـش دارند.

فرایندهای مشارکتگرا

ویژگی‌ها

از دو یا چند زیرفرایند مستقل تشکیل شده است که هر یک از زیر فرایندها توسط یک سازمان مسـتقل اجرا می‌شود. هر سازمان زیر فرایند متعلق به خود را اجرا کرده و نتایج آن را در قالب اطلاعات و دانـش تولیدشده در اختیار زیر فرایندهای دیگر می‌گذارد.

موانع مدیریت
دانش

اعتماد بین سازمان‌ها، ریسک، شباهت‌های بین سازمانی، شباهت‌های فردی، زیرساخت فنی و رهبـری، اثر منفی بر اشتراک دانش دارند.

۲-۱۳. چارچوب نظری تحقیق:
شرکت‌های متعددی در جستجوی مدیریت مؤثر دانش خود، به منظور تبدیل دانش به مزیت رقابتی می‌باشند. برای حصول اطمینان از اجرای موفقیت آمیز مدیریت دانش، موضوع مهم چگونگی انتخاب یک استراتژی مدیریت دانش مطلوب در شرکت می‌باشد تا بتوان نیاز به انتخاب اثر بخش ترین نوع استراتژی مدیریت دانش را برآورده نمود. ضرورت شناخت عوامل مؤثر بر انتخاب نوع استراتژی مناسب مدیریت دانش بیش از پیش آشکار شده است. بهره‌گیری درست از دانش می‌توان هم‌افزایی مناسبی در سازمان ایجاد نماید که منجر به چابکی سازمان می‌گردد. قبل از پیاده‌سازی مدیریت دانش باید نسبت به عوامل مؤثر بر آن آگاهی کافی داشت. لذا شناخت و درک روشنی از این عوامل و میزان تأثیر آن‌ ها، مدیران دانش را در اجرای هر چه بهتر برنامه‌های مدیریت دانش یاری می‌کند. از این رو با توجه به اهمیت و نقش انتخاب استراتژی مناسب مدیریت دانش سازمان‌ها، در این پژوهش می‌کوشیم تا عوامل مؤثر بر انتخاب استراتژی مناسب مدیریت دانش را مورد مطالعه قرار دهیم و مدلی جهت انتخاب مناسب استراتژی مدیریت سازمان بر اساس این عوامل پیشنهاد می‌نماییم.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

فصل سوم: روش تحقیق
مقدمه
از زمانی که فلاسفه یونان قدیم به این واقعیت پی بردند که موضوعات همیشه حقیقت آن گونه نیست که به نظر می‌رسد معرفت شناسی به عنوان یک علم مورد توجـه قـرار گرفت. در آغاز قرن بیست و یکم هنوز هم پاسخ این سؤالات برای انسـان مـبهم اسـت: ماهیت دانش چیست؟ آیا انسان نسبت به هستی معرفت دارد یا نه و اگـر دارد معرفـت او تا چه حدی قابل اطمینان است؟ انسان چگونه می‌تواند بین مشاهدات خود و جهـان ارتباط برقرار کند؟ اینجاست که فلسفه تحقیق شکل می‌گیرد و تلاش آگاهانـه انسـان برای دستیابی به حقیقت آغاز می‌شود. جهانی که در آن زندگی می‌کنیم با پیشرفت و گسترش روز به روز علم و دانش پیوسته دگرگون می‌شود. امروزه برای اینکه بتوانیم از امکانات موجود در جامعه بیشتر استفاده کنیم باید خود را با این دگرگونی‌ها و تغییرات هماهنگ کنیم. برای دستیابی به این هماهنگی آشنا شدن با اصول تحقیق و پژوهش یک امر ضروری است. صاحب نظران”روش” را مجموعه شیوه‌های تدابیری دانسته‌اند که برای شناخت حقیقت و برکناری از خطا بکار برده می‌شود و در تعریف دیگر از روش آمده است: روش به معنای جستجو، طریقه انجام کاری و ترتیب و تنظیم کار فکری است و مقصود از آن عبارت است از مجموعه شیوه‌ها و تدابیر که برای شناخت حقیقت وبر کناری از خطا بکار رود. “تحقیق” تحقیق به معنی پژوهش، ثابت کردن، رسیدگی وارسی کردن به مطلب رسیدن است و منظور از آن در علوم اجتماعی: عبارت از تلاش در جهت شناخت و پی بردن واقعیت‌ها بررسی و یا اثبات فرضیه است. به بیان دیگرتحقیق عبارت از مجموعه اقدامات است که به کمک مشاهدات در جهان ظاهری برای کشف قسمت از مشخصات جهان حقیقی انجام می‌گیرد. در ادامهٔ این فصل، روش‌شناسی تحقیق شامل روش تحقیق، جامعه و نمونه آماری، روش جمع‌ آوری اطلاعات، و روش تجزیه‌وتحلیل اطلاعات ارائه شده است.
۳-۱. روش تحقیق:
روش‌های تحقیق عبارت است از کلیه وسایل و مراحل جمع‌ آوری منظم اطلاعات و شیوه تحلیل منطقی آن‌ ها برای نیل به یک هدف است. این هدف به‌طور کلی کشف حقایق است به همین جهت اصولی کلی آن در کلیه علوم یکسان می‌باشد. (خاکی،۱۳۸۲)
۳-۲. انواع طبقه بندی روش تحقیق:
تحقیق را به شیوه‌های مختلف و از نقطه نظرهای متفاوت طبقه بندی نموده‌اند، که در ذیل برخی از این دسته بندی‌ها به اختصار تشریح می‌نماییم:
۳-۲-۱. انواع تحقیق براساس غایت و هدف:
در تقسیم بندی تحقیق براساس هدف، اختلاف نظر بین نویسندگان رشته‌های مختلف وجود دارد. عده ای در این تقسیم بندی به دو نوع تحقیق کاربردی و بنیادی معتقدند. برخی محققین دیگر در این تقسیم‌بندی انواع تحقیق را به سه دسته تقسیم نموده‌اند. البته باید توجه داشت که نویسندگان گروه دوم که معتقد به سه نوع تحقیق هستند، تنها یک نوع روش تحقیق به دو نوع تحقیق گروه اول افزوده‌اند، یعنی تمامی نویسندگان در این تقسیم‌بندی در دو روش بنیادی و کاربردی مشترک‌اند و اجماع نظر دارند. مثلاً برخی به تحقیق عملیاتی تأکید دارند (دانایی فرد و همکاران، ۱۳۸۳)، عده‌ای بر تحقیق و توسعه تأکید دارند (بازرگان،۱۳۸۷) و عده‌ای بر تحقیق ارزیابی تأکید دارند که ذیلاً هر یک از آن‌ ها تشریح می‌شوند:

• بنیادی: هدف آن در مرحله اول حل مشکل اجرایی نیست، بلکه یافتن پاسخ برای پرسش علمی است. البته ممکن است نتایج این تحقیق در مراحل بعدی برای امور اجرایی به کار رود، اما در ابتدای امر، هدف آن گسترش نظریه‌ها از طریق کشف ویژگی‌های عمومی و یا مشترک پدیده‌ها یا اصول کلی آن‌ ها است. تحقیقات بنیادی، نظریه‌ها را بررسی کرده، آن‌ ها را تأیید، تعدیل یا رد می‌کنند. با تبیین روابط میان پدیده‌ها، تحقیق بنیادی به کشف قوانین و اصول علمی می‌پردازد. با این اهداف، تحقیقات بنیادی درصدد توسعه ی مجموعه دانسته‌های موجود درباره ی اصول و قوانین علمی است. این نوع تحقیقات نتیجه گرا بوده و در رابطه با نیازهای تصمیم‌گیری انجام نمی‌شود. در تحقیق بنیادی، موارد و جنبه‌های کاربردی تحقیق در مسائل واقعی و استفاده علمی از نتایج تحقیق کمتر مورد توجه محقق است. مجموعه ی اصول و قواعد حاصل از نتایج تحقیقات بنیادی در هر رشته، پایه‌های دانش بشر را به وجود می‌آورند که ممکن است به تدوین نظریه‌های علمی برای تبیین پدیده‌ها منتهی شوند. یافته‌های تحقیق بنیادی اغلب به عنوان پایه‌های تحقیق کاربردی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

• کاربردی: آن است که نتایج آن برای تسهیل عملیات اجرایی و یا حل مشکلات به کار می‌رود، مسائل و مشکلاتی که به طور معمول در بلند مدت باید حل شوند. هدف این تحقیق رشد و بهتر کردن یک محصول یا روال یک خدمت و به طور خلاصه آزمون مفاهیم نظری و مجرد در موقعیت‌های واقعی است. اصول و روش‌های انجام تحقیق کاربردی همانند تحقیق بنیادی است، بدین معنا که در اینجا نیز افراد مورد مطالعه به روش تصادفی انتخاب می‌شوند و نتایج حاصل از تحقیق در مورد گروه نمونه، به جامعه‌ای که نمونه از آن انتخاب شده است، بر اساس همان اصول تحقیق بنیادی تعمیم می‌یابد. تفاوت اصلی تحقیق کاربردی با تحقیق بنیادی در این است که هدف محقق از تحقیق کاربردی، دستیابی به اصول و قواعدی است که در موقعیت‌های واقعی و علمی به کار بسته می‌شوند و به کارآیی روش‌های اجرایی کمک می‌کنند. در حقیقت می‌توان گفت هدف تحقیقات کاربردی، توسعه ی دانش کاربردی در یک زمینه خاص است. به عبارت دیگر تحقیقات کاربردی به سمت کاربرد عملی دانش هدایت می‌شود.

۴) ارائه اطلاعات به تمام سطوح مدیریتی و
۵) پشتیبانی از عملیات و تصمیم گیری (فراهی و همکاران،۱۳۸۶).
۲-۲-۱-۱) مفهوم سیستم
به نقل ازودیعی(۱۳۷۹) “سیستم، مجموعه ی منظمی از عناصر به هم پیوسته است که برای رسیدن به اهداف مشترکی با هم در تعامل هستند و هر سیستم دارای ساختاری است” که موارد زیر را در بر میگیرد:

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۱- درون داده ها )اطلاعات ورودی(
۲- برون داده ها )نتایج به دست آمده از اطلاعات(
۳- فرایندها و تبدیل ها )تجزیه و تحلیل اطلاعات( (واعظ و احمدی،۱۳۹۲).
۲-۲-۱-۲) تعریف سیستم اطلاعات
دیویس (۱۹۷۹) معتقد است “سیستم اطلاعاتی عبارت است از یک سیستم کامل طراحی شده برای تولید، جمع آوری، سازمان دهی، ذخیره، بازیابی و اشاعه ی اطلاعات در یک موسسه، سازمان یا هر حوزهی تعریف شدهی دیگری از جامعه “(واعظ و احمدی،۱۳۹۲).
۲-۲-۱-۳) تعریف سیستم های اطلاعات مدیریت
مارو^[۴](۱۹۹۵) سیستم های اطلاعات مدیریت را اینگونه تعریف میکند” مفهومی است که در کشورهای اطلاعاتی دو دهه از عمر آن میگذرد”. البته این مفهوم به صورت غیر جامع از زمان پیدایش اولین پردازنده های کامپیوتری وجود داشته است.
عموماً سیستم اطلاعات مدیریت را با نام های سیستم اطلاعاتی، سیستم اطلاعاتی و تصمیم گیری، سیستم اطلاعات کامپیوتری می شناسند.
از میان تعاریف سیستم اطلاعات مدیریت میتوان به پنج مورد زیر اشاره کرد:

1. 1. یک سیستم اطلاعاتی کامپیوتری است.

1. 1. سیستمی مبتنی بر پایگاه داده های کامپیوتری که به منظور استفاده افراد در سازمان به وجود آمده است.

1. 1. سیستمی است در سازمان که برای تصمیم گیری افراد در سازمان استفاده میشود.

1. 1. سیستم که ورودی آن داده های خام و خروجی آن اطلاعات پردازش شده است و برای تصمیم گیری افراد سازمان استفاده میشود.

1. 1. سیستمی است جامع و یکپارچه مرکب از انسان و کامپیوتر که نتیجه عملکرد آن ارائه اطلاعات صحیح، جامع، کامل، طبقه بندی شده ، مختصر، مفید و قابل اطمینان جهت پشتیبانی افراد و بالاخص مدیران در سازمان میباشد.

تمامی تعاریف بالا به نکته مهمی اشاره میکنند که سیستم اطلاعات مدیریت سیستمی است برای استفاده در تصمیم گیری سازمانی. تفاوت این تعاریف در تعیین عناصر سیستم اطلاعات مدیریت نهفته است. بدین دلیل در تعاریف از واژه افراد در سازمان استفاده شده است، که این افراد ممکن است کارمندان، سرپرست ها، مدیران بخش ها، مدیران ارشد و یا حتی افراد برون سازمانی- اشخاصی که برای دریافت کالا یا خدمات مراجعه کرده اند، باشند(سودانی^[۵]،۲۰۱۲).
۲-۲-۱-۴) مؤلفه های فیزیکی سیستم اطلاعات مدیریت
در یک سیستم اطلاعات مدیریت عوامل و فاکتورهای مهمی وجود دارند که عبارتند از:
سخت افزار: تجهیزات فنی، سخت افزارهای پردازش، ذخیره و بازیابی اطلاعات؛
نرم افزار: نرم افزار سیستم و نرم افزار کاربردی؛
پایگاه داده: عدم افزونگی، شفافیت داده ها، به روزرسانی به موقع، تدوین استانداردها و خطی مشی های دسترسی به پایگاه داده؛
نیروی انسانی: برنامه نویس، مدیر سیستم های اطلاعاتی، مشاوران IT (جلالی و روغنی،۱۳۹۰).
۲-۲-۱-۵) تاریخچه سیستم های اطلاعات مدیریت
۲-۲-۱-۵-۱) مراحل تکامل تکنولوژی
روند توسعه و تکامل این سیستم ها شدیدا به توسعه تکنولوژی کامپیوتر و ارتباطات وابسته است. تکامل تکنولوژی سیستم های اطلاعات در پنج مرحله قابل بحث است که در ذیل آمده است.
مرحله۱) محاسبات منفرد
این مرحله مصادف با سال های سخت دهه ۱۹۶۰ میباشد که افراد متخصص با کامپیوترهایی که در محل های خاصی نگاه داری میشدند، به کار میپرداختند. مهمترین عامل در این مرحله کاهش هزینه ها از طریق انجام پردازش ها توسط ماشین بود.
تهیه لیست های حقوق و دستمزد و یا نگهداری حساب موجود کالا در انبار و یا نگهداری لیست ریزمشتریان و حسابداری روزمره در شرکت ها و سازمان های فوق بزرگ و معظم نمونه ای از کاربرد آن روز سیستم های کامپیوتری بود. جایگاه کامپیوتر به عنوان ابزاری به منظور کاهش هزینه های عملیاتی و وسیله ای جهت افزایش کارایی روشن شده بود. مشخصه بارز این مرحله هزینه بالای به کارگیری سیستم ها و عدم درک و شناخت مدیران از توانایی های کامپیوتر بود. البته باید یادآور شد که علاوه بر مقاصد بیشترین و مهمترین استفاده کامپیوتر ها در ارتش بود و همین نیاز نیز باعث ایجاد کامپیوتر گردید(فراهی و همکاران،۱۳۸۶).
مرحله ۲) محاسبات متمرکز^[۶]
محاسبات متمرکز شاخص سال های میانی و تا پایان دهه ۱۹۶۰ است، که در آن سعی بر همسو نمودن امکانات کامپیوتری با عملیات سازمانی بود و جهت بهره گیری از برنامه های کاربردی در کلیه حوزه های عملیاتی سازمان، موجی به راه افتاد.
پیش بینی و کنترل موجودی انبار، تنظیم دفاتر کل-بحثی در حسابداری- از نمونه های بارز این حرکت ها بود. در این دوران رشد استفاده از برنامه های کاربردی بسیار چشم گیر بود. در این مرحله تقاضای زیاد جهت طراحی و بکارگیری سیستم ها موجب افزایش هزینه های سازمان ها و نیز نابسامانی در تهیه برنامه های کاربردی بود. در اواخر دهه ۱۹۶۰ عدم کفایت امکانات تکنولوژیکی موجب گردید تا مدیران از گسترش کاربردهای جدید ممانعت به عمل آورده و منابع مالی کمتری را به این منظور اختصاص دهند، بنابراین مقدمات مرحله سوم یعنی کنترل های مدیریتی و اعمال محدودیت های آن آغاز گردید(فراهی و همکاران،۱۳۸۶).
مرحله ۳) اعمال کنترل ها و محدودیت های مدیریتی
این مراحل از اوایل دهه ۱۹۷۰ آغاز گردید و مشخصه بارز این دوره جهش تکنولوژیک جهت کاهش هزینه های پردازش و ذخیره سازی اطلاعات، افزایش کارایی سیستم ها و گسترش عملیات خدمات رسانی کامپیوتری بود. در این مرحله کارشناسان و متخصصان کامپیوتر اقدامات جدی را به منظور ارتقاءدانش و تکنولوژی اعمال نمودند.
مرحله ۴) محاسبات به هم پیوسته^[۷]
چهارمین مرحله مربوط به اواسط دهه ۱۹۷۰ است که افزایش تقاضا برای استفاده از تکنولوژی کامپیوتر و ظهور بسته های نرم افزاری موجب افزایش تقاضا برای جذب کارشناسان کامپیوتر شد. ارتقاء دانش کاربران که در این مرحله افرادی آشنا با کامپیوتر تلقی میشدند، میتوانست به مشارکت بیشتر آنان بیانجامد. گسترش کاربرد سیستم های اطلاعاتی در سازمان ورود گروهی از مدیران را به سازمان ها به عنوان مدیران MIS که علاوه بر توانایی فنی مهارت های انسانی و ارتباطی را نیز دارا بودند، مهیا نمود(فراهی و همکاران،۱۳۸۶).
تولید انبود ریز کامپیوترها^[۸]، پایگاه داده ها ^[۹]و طراحی محاسبات توزیعی، کاربرد MIS را در سازمان ها افزایش داد. محاسبات به هم پیوسته امکان ارتباط کاربران را طریق پایانه ها و استفاده از فایل های مشترک را امکان پذیر مینماید.
در این مرحله تأکید بر پاسخگویی سریع به خواسته های متفاوت و خلق الساعه مدیران، پرسنل درون سازمانی، افراد بیرون سازمانی و کاربران بود.
مرحله ۵) تعامل کاربر-ماشین
در اوایل دهه ۱۹۸۰ توجه به تعامل کاربر- ماشین موجب ارائه برنامه هایی به شکل کاربر- محور بود، سیستم های پشتیبانی و تصمیم گیری قادر بودند تا به هنگام نیاز به خواسته ها و کاربردهای متعدد را به طور صحیح پاسخ گوید.
در حال حاضر سیستم های اطلاعات مدیریت با ویژگی کاربر- آشنا میتواند به درخواست های فی البداهه کاربران پاسخ داده و دسترسی به اطلاعات آنی^[۱۰] را امکان پذیر نماید. بهره گیری از هوش مصنوعی در سیستم های خبره و نیز ارائه نرم افزارهای برنامه نویسی طراحی سیستم با CASE^[11] موجب گردیده که کاربران نقش فعال تری در طراحی و به کارگیری سیستم های اطلاعاتی به عهده گیرند(فراهی و همکاران،۱۳۸۶).
۲-۲-۱-۵-۱) طبقه بندی سیستم های اطلاعاتی
سیستم های اطلاعاتی را میتوان سه گونه و براساس عناصر فیزیکی، سطوح مدیریت و ویژگی های تصمیمات طبقه بندی نمود.
الف) طبقه بندی براساس عناصر فیزیکی

گافمن اعتقاد دارد که هویت «تلاش انسان برای بروز تمایز نسبت به دیگران است، در حالیکه به رفتار خود شکل می‏دهد». تاجفل می‏گوید: «هویت اجتماعی، آگاهی فرد از تعلق به گروه اجتماعی معین و ارزش و اهمیت عاطفی این عضویت برای فرد است». کاستلز می‏گوید هویت «سرچشمه معنا و تجربه برای مردم» است و «هویت، فرایند معناسازی براساس یک ویژگی فرهنگی یا مجموعه به‏هم پیوسته‏ای از ویژگی‏های فرهنگی است که بر دیگر منابع معنایی اولویت داده می‏شود و برای هر طبقه خاص یا برای هر گروه ممکن است چندین هویت وجود داشته باشد». دورکیم می‏گوید «شیوه‏های تصور زمان و مکان از زندگی اجتماعی انسان منشا می‏گیرد و تأثیری اساسی بر باورهای هویتی دارد». در تعاریفی که تا دو دهه گذشته از هویت ارائه می‏شد، جغرافیای مشخص نقش محوری داشت. و تحولات هویتی تحت تأثیر تغییرات جغرافیایی در طول زمان است. گروه اجتماعی مشخص هم‏ رکن دیگر شکل‏دهی به هویت است به این معنا که هویت به معنی درک یک فرد از تعلق به یک جمع است.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

عامل بنیادین در شکل‏گیری هویت‏های اجتماعی تعاملات انسانی است. هنگامی که فرد به تعامل با فرد دیگری می‏پردازد هویت خود را به عنوان یک عضو جامعه پیدا می‏کند. در واقع هویت در بستر تعاملات اجتماعی تعریف می‏شود (مرتضی نورمحمدی، ۱۳۸۸).
امروزه انسان‏ها به واسطه فناوری اطلاعات و ارتباطات به صورت یک اجتماع هم‏زمان اما با مکان و جغرافیای متفاوت درآمده‏اند که گسترش ارتباطات و انباشت اطلاعات آن‏ها زا با هم مرتبط و مشترک کرده. این اشتراک «هویت جمعی مجازی» را برایشان ایجاد کرده که در کنار سایر ابعاد هویتی افراد، هویت آن‏ها را شکل می‏دهد.
ظهور فناوری‏های نوین ارتباطی دگرگونی بنیادینی را در ارتباطات انسانی ایجاد کرده است. کاستلز معتقد است از آنجا که انتقال و جریان فرهنگ از طریق ارتباطات صورت می‏گیرد، حوزه فرهنگ که نظام‏هایی از عقاید و رفتارها را شامل می‏شود، با ظهور تکنولوژی جدید دچار دگرگونی‏های بنیادین می‏گردد. ورود فناوری‏های ارتباطی، دگرگونی در ساختار ارتباطات انسانی ایجاد کرده است. بل معتقد است جهان مجازی و امکان برقراری ارتباطات همزمان و بیشمار، منشاء ظهور فرهنگ‏های آنی و به دنبال آن ظهور هویت‏های خلق‏الساعه شده است که در دوره محدودی شکل می‏گیرد و با ظهور هویت‏های جدید به سرعت از بین می‏روند (مرتضی نورمحمدی، ۱۳۸۸).
ویژگی‏های ارتباطات الکترونیکی در فضای مجازی شرایطی متفاوت با روابط رو در رو را برای کاربران فراهم می‏کند. سرعت عمل، ناشناس‏ماندن و … فضای یکسان و مشابهی را فارغ از الزامات چون جنسیت، طبقه، قوم، نژاد و مکان فراهم می‏کند که تجارب متفاوتی را برای کاربران ایجاد می‏کند. تعاملاتی که در این فضا اتفاق می‏افتد، برای کابران اینترنتی را با ذهنیت و گرایش جدیدی ایجاد می‏کند که می‏تواند رفتار و تعاملات آنها را در دنیای حقیقی تغییراتی هر چند جزئی بدهد. ارتباطات اینترنتی می‏تواند انگیزه بیشتری را برای کاربران در بازی با هویت، رفتارهای آزمایشی و ارائه تصویری غیرواقعی فراهم سازد که ریسک شرمندگی در آن کمتر است (مرتضی نورمحمدی، ۱۳۸۸).
فناوری‏های نوین ارتباطی و اطلاعاتی موجب می‏شود تا اجتماعات و هویت‏های جدیدی تشکیل شود. مارک پاستر معتقد است در دوره جدید که اینترنت و ارتباطات الکترونیک در جامعه سیطره دارد، داده‏ها و اطلاعات یا به عبارت دقیق‏تر، اجتماعات مجازی هستند که هویت افراد را می‏سازند. وسایل نویت اطلاعاتی و ارتباطی تغییراتی را در برداشت‏های فرد به وجود می‏آورد و هویت‏ها را در وضعیت‏ تازه‏ای قرار می‏دهد که بسیار با گذشته متفاوت و حتی گاهی مغایر است. هویت در اجتماعات مجازی در مسیر فراملیتی‏شدن حرکت می‏کند. جامعه اطلاعاتی مبین هویت بی‏ثبات، تغییرپذیر و منعطف انسان جدید است. در این جامعه دیگر نزدیک‏ بودن افراد از لحاظ مکان نشان‏دهنده صمیمیت آن‏ها نیست. و افراد در کشورهای مختلف می‏توانند با هم ارتباط داشته و احساس نزدیک‏بودن و هویت یکسان داشته باشند. هویت ملی در جامعه اطلاعاتی به دلیل ظهور اجتماعات مجازی به شدت تهدید می‏شود. در اجتماعات مجازی معمولاً افراد حداقل در یک چیز اشتراک دارند و آن علایق و منافعی است که آنها در دور هم جمع می‏کند. این منافع که همان دسترسی به اطلاعات است، هویت آنها را می‏سازند. هویتی که مدام در حال تغییر و ناپایدار است. هویت افراد در اجتماعات مجازی «هویتی دیجیتال» است. و سرزمین، زبان بومی و محلی، کشور، فرهنگ ملی و نژاد، هویت افراد را در اجتماعات مجازی تعیین نمی‏کنند، بلکه منافع مقطعی، محدود، و در حوزه موضوعات مختلف افراد را دور هم جمع می‏کند و هویت آنها را می‏سازد (مرتضی نورمحمدی، ۱۳۸۸).
فناوری‏های نوین ارتباطی امکان داشتن خلوت جدیدی را برای افراد با ایجاد فضایی شخصی و خصوصی در فضای مجازی برای افراد فراهم می‏کند. در این فضا افراد با یکدیگر ارتباط برقرار می‏کنند و با بهره‏گیری از امکانات اینترنت مانند شبکه‏های اجتماعی و اتاق‏های گفت‏وگو شبکه‏های گسترده‏ای از روابط میان افراد شکل می‏گیرد که غیرقابل کنترل است. این امر بتدریج موجب از هم‏پاشیدگی شبکه‏های سنتی روابط مانند همسایگی می‏شود و هویت‏های جدا از جهان واقعی برای افراد ایجاد می‏کند (مرتضی نورمحمدی، ۱۳۸۸).
از مهمترین ویژگی‏های فضای مجازی گسترش اهمیت فرد و حیطه خصوصی در برابر جمع و حوزه عمومی است. افراد در فضای مجازی در عین حال که می‏توانند در گروه‏های مختلف حضور داشته باشند؛ می‏توانند خود را جدا از دیگران و تنها نیز حس کنند. نبود مراتب قدرت در فضای مجازی باعث می‏شود، فردیت افراد در جمع حل نشود. در جهان واقعی قدرت انتخاب افراد، همواره تحت تأثیر عوامی چون جبر مکان، زمان، فرهنگ، حکومت و … محدود بوده است. اما در جهان مجازی این مرزها وجود ندارد و افراد در مقیاس‏ جهانی می‏توانند دست به انتخاب بزنند (مرتضی نورمحمدی، ۱۳۸۸).
رسانه‏های جدید، رسانه‏های فردی‏شدن و مبتنی بر تعامل فردی انسان- رایانه هستند و موجب می‏شوند انسانها بیش از پیش گوشه‏گیر، منزوی و کم‏تحرک شده و کم‏کم از زمینه عملی زندگی خود دور شوند.
به عبارت دیگر شکل‏گیری اجتماعات در فضای مجازی موجب می‏شود که اجتماعات در جهان واقعی به تدریج کم‏رنگ و بی‏اهمیت شود. این بدان معناست که منبع هویت بخشی افراد متکثر و متنوع می‏شود و به همین جهت هویت ملی و انسجام اجتماعی یک جامعه به تدریج تضعیف می‏شود (مرتضی نورمحمدی، ۱۳۸۸).
با آمدن شبکه‏های اجتماعی مجازی، شکل جدیدی از زندگی در فضای مجازی شکل گرفت و روابط میان افراد با شکل سنتی آن تفاوت کرد و تأثیر غیرقابل انکاری بر روابط اجتماعی برجای گذاشت. شبکه‏های اجتماعی یکی از پرطرفدارترین رسانه‏ها هستند که مخاطبان بسیاری به خصوص از قشر جوان دارند. ویژگی‏های تعاملی و ایجاد بستر برای ایجاد روابط اجتماعی از دلایل مورد استقبال واقع‏شدن شبکه‏های اجتماعی است. شبکه‏های اجتماعی با قابلیت‏هایی که در اختیار کاربران خود قرار می‏دهند، به ۵ اولویت اول کاربران اینترنت تبدیل شده‏اند. فرد با طیف وسیعی از افراد در ارتباط است و علایق خود در زمینه‏های مختلف را با آنها به اشتراک می‏گذارد. افراد در شبکه‏های اجتماعی می‏توانند هویتی کاملاً دلخواه داشته باشنتد و بر پایه همان هویت دلخواه ارتباط مجازی خود را با دیگران گسترش دهند. ظاهر این شبکه‏ها جمع‏گرا است. امروزه تغییرات فرهنگی موجب شده که مردم ترجیح دهند در عین تنهایی، ارتباطات گسترده‏‏ای هم با جهان پیرامون خود داشته باشند. شبکه‏های اجتماعی این خواسته را فراهم می‏کنند (امیر بارانی، ۱۳۹۰) شبکه‏های اجتماعی مختلف با سرویس‏ها و خدمات مختلفی که در اختیار کاربران خود قرار می‏دهند، موجب تأثیرگذاری بیشتر روی زندگی آن‏ها و جامعه و رفتارهای اجتماعی می‏شوند. شبکه‏های اجتماعی در حوزه ‏های مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و … تأثیرگذارند. «این شبکه‏ها کارکردهای گوناگون اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و ارتباطی دارند و به گفته مختصصان ارتباطات، شبکه‏های اجتماعی بیش از پیش رابطه‏های چهره به چهره را کاهش می‏دهند». (قوانلو قاجار. م. همایش شبکه‏های اجتماعی مجازی و زندگی روزمره)
به عنوان مثال فیس‏بوک با وجود امکانات و خدمات ویژه و جدیدی که دارد و با اینکه کاربران بسیاری را جذب کرده است، اما یکی از تأثیرات منفی‏اش روی روابط بین فردی است. به عنوان مثال در مطالعه‏ای در انگلستان نشان داده است که حدود یک سوم طلاق‏ها در این کشور با شبکه اجتماعی فیس‏بوک در ارتباط است (طهورا مهدوی، ۱۳۹۰).
شبکه‏های اجتماعی از سویی به عنوان یکی از گونه‏های رسانه‏های اجتماعی امکانات تعاملی قابل توجهی برای کاربران اینترنتی فراهم کرده‏اند و در افزایش مشارکت شهروندان در برخی فرآیندها مؤثر بوده‏اند از سویی این شبکه‏ها با آسیب‏های گسترده‏ای در حوزه‏هایی از قبیل حریم خصوصی، کپی‏رایت، اعتیاد مجازی، سوءاستفاده‏ از کودکان، دزدی اطلاعات و هویت و مواردی این چنینی مواجه بوده‏اند. چالش حریم خصوصی از مهم‏ترین مباحثی است که همواره درباره شبکه‏های اجتماعی مطرح بوده است. کاربران اینترنتی در این شبکه‏ها بخشی از اطلاعات شخصی خود را در اینترنت منتشر می‏کنند که می‏توانند خطراتی برای آن‏ها به همراه داشته باشد (محمدمهدی مولایی، ۱۳۸۹).
وب‏سایت‏های شبکه‏های اجتماعی، حجم قابل توجهی از اطلاعات شخصی کاربران را در اختیار دارند و امکان سوءاستفاده شرکت‏های تجاری و دولت‏ها از این اطلاعات همواره از دغدغه‏های اصلی مطرح‏شده درباره این شبکه‏هاست. این شبکه‏ها همچنین عرصه ارتباطات سیاسی را نیز متحول کرده‏اند. فعالیت‏های کاربران در حوزه سیاسی در شبکه‏های اجتماعی روی وقایع سیاسی در دنیای واقعی مؤثر بوده است. در حوزه ارتباطات بین‏الملل نیز شبکه‏های اجتماعی قابل‏توجه هستند و برخی کشورها مانند چین و روسیه که دغدغه حفظ فرهنگ ملی برایشان اهمیت دارد، با تقویت شبکه‏های اجتماعی بومی تلاش کرده‏اند کاربرانشان را از شبکه‏های اجتماعی بین‏المللی که در مالکیت شرکت‏ها آمریکایی هستند، دور کنند. شبکه‏های اجتماعی همچنین بر عرصه اقتصاد نیز مؤثر بوده‏اند (محمدمهدی مولایی، ۱۳۸۹)
شبکه‏های اجتماعی، امکان اتصال انسان‏ها را در سراسر جهان به‏طور غیرقابل تصوری افزایش داده ‏اند. با این همه، برخی از متخصصان فناوری، جامعه‏شناسان و روان‏شناسان می‏گویند کاربران شبکه‏های اجتماعی نسبت به دیگرانی که در آن حضور ندارند، یا بهره کم‏تری از آن می‏برند، «تنهاتر» و «خودشیفته‏تر» شده‏اند. حتی بیماری‏های جسمی و روحی هم کاربران را تهدید می‏کند.
بسیاری از متخصصین و روانشناسان سایبری و خانواده با هشداردادن نسبت به رشد فزاینده و آینده شبکه‏های اجتماعی، نسبت به جداشدن نسل جدید و حتی نسل قدیم از روابط اجتماعی خارج از فضای نت و فرورفتن در دنیای مجازی خود ساخته، هشدار داده ‏اند. اما نباید تأثیرات مثبت شبکه‏های اجتماعی از قبیل افزایش اطلاعات عمومی، افزایش ارتباط با دیگران برای روابط اجتماعی و کسانی که در خارج از فضای اینترنت از روابط ناخوشایند با دیگران رانج می‏برند نادیده گرفت. افراد در فضای شبکه‏های اجتماعی می‏توانند روابط متفاوتی را تجربه کنند.
شبکه‏ها قدرت برهم‏زدن روابط و از هم‏پاشیدن زندگی افراد را دارند؛ هر پیام زننده، عکس یا اطلاعات شخصی که در شبکه‏های اجتماعی توسط افراد استفاده می‏شود می‏تواند بعدها علیه خود فرد به کار برده شود، چنانکه در بررسی بسیاری از موارد طلاق در کشورهای غربی این امر مشهود و ثابت شده است.
ایجاد اختلال در بازده شغلی فرد از دیگر کژکارکردهای اجتماعی مجازی است، چت‏کردن و چک‏کردن صفحه‏ شخصی در شبکه‏های اجتماعی وقت بسیاری از فرد در طول شبانه‏روز می‏گیرد و طبعاً قسمتی از این زمان در ساعات کاری اداری فرد انجام می‏شود، آنلاین‏بودن مداوم در شبکه‏های اجتماعی در کوتاه‏مدت هم باعث عادتی ناآگاهانه در استفاده از این شبکه‏ها می‏شود.
اعتیاد به استفاده از این شبکه‏ها زمانی بیشتر بروز پیدا می‏کند که فرد با قصد و هدف خاصی سراغ فضای مجازی می‏رود و بدون اینکه متوجه باشد بی‏‏‏اختیار به شبکه‏های اجتماعی ورود پیدا می‏کند، البته پیشرفت روزافزون فناوری‏های جدیدتر چون تبلت‏ها، اسارت فون‏ها و … این‏گونه دستیابی‏ها را به این شبکه‏ها آسان‏تر نموده است تا جایی که خاطر فرد از فکر اینکه یک روز به شبکه‏های اجتماعی دسترسی نداشته باشد مشوش و نگران می‏شود.
در کنار این فرصت‌ها، چالش‌ها و معضلات استفاده از این شبکه‌های اطلاع رسانی و ارتباطی، همواره مورد بحث و بررسی پژوهشگران حوزه‌ی جامعه‌ی اطلاعاتی قرار گرفته است. شبکه‌های اجتماعی مانند فیس بوک، توئیتر و حتی یوتیوب، اگرچه در زمره‌ی پر بازدیدترین و مشهورترین سایت‌های اینترنت به شمار می‌روند (بنا به آمار جدید پایگاه اطلاع رسانی الکسا)، علاقه‌ی وافر کاربران اینترنت به استفاده از این پایگاه‌ها و گسترش و شیوع اتصال به این پرتال‌ها در فضای وب، سبب پیدایی پدیده‌ی استفاده آسیب زا طریق اینترنت یا اعتیاد به اینترنت برای کاربران استفاده شده است. موضوع اعتیاد به اینترنت موضوعی است که به نظر می‌رسد باید به فهرست اعتیادهایی که برای همه‌ی ما آشناست، اضافه شود. عارضه‌هایی مانند اعتیاد به مواد مخدر، اعتیادهای عصر غیر دیجیتال بوده‌اند که هنوز هم گریبان جوامع امروزی را گرفته‌اند، و امروزه پدیده‌ی دیگری به نام اعتیاد دیجیتالی به فهرست اعتیادهایی که بشر با آن روبروست، افزوده شده که بنا به ادعای مرجع بین المللی شناسایی و درمان اعتیادهای اینترنتی که اخیراً به همت انتشارات جان وایلی منتشر شده است، درمانی پیچیده و دشوار دارد.
آمارهای حاکی از گسترش اعتیاد به اینترنت، به خصوص اعتیاد فیس بوکی در میان کاربران جامعه‌ی اطلاعاتی امروز است. دنیا شاهد یک نوع بیماری جدید به نام «اعتیاد فیس بوکی» است. روند افزایش دوستی‌ها و ازدواج‌هایی که از طریق آشنایی در فیس بوک و به طور کلی شبکه‌های اجتماعی صورت می‌گیرد، و در برخی موارد به طلاق می‌ انجامد، محققان غربی را بر آن داشته است تا انتشار کتابها و مقالات و برگزاری همایش‌های متعددی را به منظور آسیب شناسی رفتاری، روانی، و امنیتی حاکم بر این شبکه‌های اجتماعی در یک دهه اخیر در دستور کار قرار دهند.
خبر یک پنجم طلاق‌ها در امریکا به واسطه‌ی فیس بوس، موضوع قابل تأملی است. کاهش سطح روابط اجتماعی کاربران در محیط واقعی، تنهایی و افسردگی، اختلال در تغذیه و گوارش، کاهش عزت نفس، تهدیدات امنیتی، کاهش امنیت حریم خصوصی کاربران، و ده‌ها معضل و چالش دیگر، تنها بخشی از دلایلی است که امروزه به عنوان زمینه‌های اعتیاد و تهدید فیس بوکی از آن یاد می‌شود. شبکه‌ی اجتماعی فیس بوک آقای زاکربری، در اوایل سال ۲۰۰۴ میلادی به عنوان یک پروژه‌ی دانشگاهی در دانشگاه هاروارد امریکا متولد شد. اما بعد از آنکه میلیون‌ها دانشجوی امریکایی وارد این شبکه شدند، خالق جوان آن به فکر بین المللی کردن این شبکه افتاد. افزایش کارایی و توسعه‌ی خلاقیت دیجیتالی آقای زاکربری و تیمش، به پدیدار شدن موثرترین و محبوب‌ترین شبکه‌ی اجتماعی اینترنت منجر شد، به گونه‌ای که تا اواسط سال ۲۰۱۲ میلادی، شمار کاربران این شبکه از نهصد میلیون نفر در بیش از یکصد و شصت کشور جهان فراتر رفت و ارزش دلاری این تجارت فعال و موفق، مرز هشتاد میلیارد دلار را نیز در نوردید، موفقیتی که پیش‌تر برای سایت‌های موفقی چون آمازون (بنیانگذار: پی‌یر امیدیار) حاصل شده بود. چت متنی و صوتی و این اواخر چت تصویری در کنار پروفایل سازی، انجمن سازی، گروه سازی، اشتراک گذاری متن و عکس، و مسائلی از این دست با حضور صدها میلیون کاربر اینترنت، سبب شد فیس بوک امروزه جزء لاینفک زندگی یک ششم جمعیت کره‌ی زمین باشد.
سیستم تایم لاین یا «خط سیر زمانی» فیس بوک در کنار سیستم‌های تبلیغاتی و اطلاع رسانی آن بر روی گوشی‌های تلفن همراه «فیس بوک بازی» صدها میلیون کاربر این شبکه را در اقصی نقاط جهان افزایش داده است و شاید یکی از دلایل گسترش اعتیاد به این شبکه نیز به حساب آید. به نظر می‌رسد فیس بوک محفل بین المللی بدون نیاز به گذرنامه‌ای شده است و همانند سیگاری‌ها که روزی نیست حتی یک پک به سیگار نزنند، فیس بوک بازها هم نمی‌توانند روزی چند بار به صفحه‌شان متصل نشوند. آنها که دیگر خیلی معتاد شده‌اند و وقت زیادی را صرف این شبکه و فعالیت در آن می‌کنند، همواره در این شبکه برخط (آنلاین) هستند تا هیچ فعل و انفعالی در مورد دوستان و گروه‌هایی که عضو آن هستند، از نظرشان پنهان نماند. البته شیوع فیس بوک‌ بازی در میان جوامع، همه‌ی ملت‌ها را تحت تأثیر قرار داده است و فرصتی را برای صاحبان کسب و کار، و مراکز تحقیقاتی و تبلیغاتی و حتی امنیتی فراهم کرده است تا فعالیت کاربران این شبکه‌ها را برای نیل به اهداف و مأموریت‌های سازمانی خود، تحت نظر بگیرند. جولیان آسانژ، مؤسس ویکی لیکس، که پرتال تحت مدیریت وی بزرگترین افشاگری قرن را در اینترنت منتشر کرد، معتقد است «فیس بوک، نفرت انگیزترین ابزار جاسوسی است که تاکنون خلق شده است.» به گفته‌ی آقای آسانژ، فیس بوک یک گنجینه‌ی اطلاعاتی بسیار بزرگ از نام و سوابق افراد است که کاربران آن را داوطلبانه در اختیار این شبکه‌ی اجتماعی قرار می‌دهند ولی این ابزار مورد بهره برداری دستگاه‌های امنیتی و اطلاعاتی امریکا قرار می‌گیرد. وی می‌گوید هر کس نام و اطلاعات شخصی خود را به فیس بوک اضافه می‌کند،‌باید بداند که به رایگان در خدمت دستگاه‌های اطلاعاتی امریکاست و این گنجینه‌ی اطلاعاتی را برای آنها تکمیل می‌کند. جولیان آسانژ مدعی نیست که دستگاه‌های اطلاعاتی امریکا شبکه‌ی اجتماعی فیس بوک را می‌چرخانند، ولی به عقیده‌ی وی، دسترسی این دستگاه‌های اطلاعاتی به اطلاعات ذخیره شده در فیس بوک،‌آن را به ابزاری خطرناک تبدیل کرده است. در واقع فیس بوک اطلاعات کاربران خود را به شیوه‌های گوناگون در اختیار بنگاه های تبلیغاتی و سازمان‌ها و نهادهای اطلاعاتی و امنیتی قرار می‌دهد تا از این رهگذر، پول بیشتری به دست آورد و ارزش سهام خود را در بازار سهام ارتقا دهد.
کاربری که اطلاعات خود را از زمان مدرسه رفتن، دانشگاه رفتن، و مکان کار و زندگی گرفته تا تصاویر خانوادگی و شخصی و مسافرت‌ها و دیدارها و اطلاعات دوستان دور و نزدیک داخلی و خارجی‌اش در فیس بوک ارائه می‌کند، بهترین عامل و طعمه برای نهادهای تبلیغاتی و اطلاع رسانی و حتی امنیتی و جاسوسی به شمار می‌رود. تصور کنید اگر می‌خواستید چنین اطلاعات گسترده، منسجم، و مکتوبی را از دوست خود یا از دوست یکی از دوستان خود به دست آورید. در محیط غیر مجازی چگونه امکان پذیر بود؟ حتی اگر به راحتی می‌توانستید این اطلاعات را به دست آورید، ناچار بودید چقدر زمان و هزینه صرف کنید؟ در حالی که همه‌ی اینها در فیس بوک به رایگان، داوطلبانه و به آسانی در دسترس و قابل وصول است. .
دانیل میلر، انسان شناسی در دانشگاه کالج لندن، اخیراً کتابی درباره‌ی فیس بوک نوشته است که در آن، به داستان‌هایی کوتاه از سرگذشت و تجربه‌ی افراد مختلف در استفاده از این پایگاه پرداخته است. او معتقد است برای خیلی‌ها، فیس بوک یک اَبَردوست به حساب می‌آید و بعضی‌ها به قدری غرق «فیس بوک بازی» هستند که بهتر است در قسمت اعلام وضعیت تأهل بنویسند:ازدواج با فیس بوک!!!!
محققانی چون ویلدرمورت و بارنرز، معتقدند که کاربران اینترنت، به خصوص کاربران شبکه‌های اجتماعی،‌ گویی نه از امنیت اطلاعاتی و شخصی خود در این فضا آگاهی دارند و نه درباره‌ی چالش‌هایی که این ناآگاهی برای آنان ایجاد می‌کند، چیزی می‌دانند. در این بین، کاربران نوجوان و جوان، به سادگی اطلاعات شخصی خود را در معض دید قرار می‌دهند و در تیررس خطرات و معضلات این شبکه‌ها هستند. این قضیه نه تنها در کشورهای کمتر توسعه یافته به عنوان یک ناهنجاری جدی در اجتماع مطرح شده است، بلکه در جوامع غربی نیز که به شدت درگیر معضلات استفاده‌ی افراطی شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و شاهد کاهش روابط اجتماعی و عاطفی شهروندان خود هستند، مشاهده می‌شود. به نظر می‌رسد قبل از اینکه دولتها به فکر راه چاره باشند، مردم و کاربران باید هوشیار و عاقل باشند و در مقابل ابزارهای سرمایه داری و سلطه گری، نسبت به معضلات و شیوه‌ی برخورد با آن، با بصیرت و شناخت حداکثری عمل کنند.
۲- ۸- آسیب های روانی وابستگی به فیس بوک
به‏طور کلی می‏توان آسیب‏های روانی شبکه‏های اجتماعی را در چهار دسته تقسیم‏بندی کرد:
کاهش احساسات: اغلب ارتباطات در این فضا نوشتاری است و کیفیت ارتباط در فضای واقعی را ندارد و از احساس کمتری برخوردار است. و موجب کاهش احساسات در فرد می‏شود. ارتباطات متنی پایه و اساس شبکه‏های اجتماعی را می‏سازد و وسایل ارتباطی جدید هم نتوانسته‏اند خللی در آن ایجاد کند این موضوع از آنجا اهمیت دارد که یک نوشته ممکن است حق مطلب را ادا کند اما به هیچ وجه نمی‏تواند احساس افراد در جریان کنش متقابل منتقل کند.
متن‏گرایی: با وجود امکانات چندرسانه‏ای موجب رد فضای مجازی، هنوز هم قسمت بزرگی از ارتباطات در فضای مجازی را ارتباطات متنی (ایمیل، چت) تشکیل می‏دهد. ارتباط متنی می‏تواند شکل جدیدی از هویت مجازی را شکل دهد.
انعطاف‏پذیری هویتی: افراد در فضای مجازی می‏توانند چهره‏ها و بازنمایی‏های متفاوتی از خود ارائه دهند.
دریافت‏های جایگزین: در ارتباطات مجازی می‏توان دیوارها را شکست و به حوزه خصوصی دیگران وارد شد و حرف‏هایی را که افراد حاضر نیستند در ارتباط چهره به چهره بگویند، می‏گویند.
۲-۹- هوش هیجانی^[۱۸] چیست؟
از گذشته های دور شناخت عقلانی و عاطفی مطرح بوده اند ولی شناخت عقلانی در همه موارد بر شناخت عاطفی ترجیح داشت و انسان ها هم دیگر را از گرایش های عاطفی و احساسی در تصمیم گیری ها و درک حقایق برحذر می داشتند. در یونان باستان جنبش رواقیون اعتقاد داشتند شخص خردمند و عاقل هیچ هیجان یا احساسی را تأیید نمی کند. در سال ۱۹۲۰ ثراندایک برای نخستین بار، توانایی اجتماعی را جزء هوش دانست. هوش اجتماعی از نظر ثراندایک توانایی درک دیگران، عمل و رفتار هوشمندانه و زیرکانه در روابط با دیگران است (خسرو جاوید،۱۳۸۱).
بار- اُن نیز برای اولین بار، اصطلاح بهره هیجانی را در برابر بهره هوشی مطرح کرد و از سال ۱۹۸۰به تدوین پرسشنامه هوش هیجانی پرداخت.
درسال۱۹۹۰مقاله ای توسط سالووی و مایر منتشر شد که در آن اصطلاح هوش هیجانی برای اولین بار استفاده شد. آنان هوش هیجانی را به عنوان توانایی درک و بیان هیجانات، استفاده از آن و مدیریت هیجان ها درخود و سایر افراد تعریف کردند.(سالوی، بیدل^[۱۹] و دتیلی^[۲۰]رومای^[۲۱]ر به نقل لز چرنیس^[۲۲]،۲۰۰۲ ، نقل از گلستان جهرمی،۱۳۸۳).
از نظر گلمن(۱۹۹۵) گاردنر الهام بخش نظریه هوش هیجانی است. گاردنر معتقد است هوش یک نوع ِواحد و یکپارچه نیست. طیف گسترده ای از هوش وجود دارد که موفقیت در زندگی را تضمین می کند و هفت نوع اصلی آن عبارتنداز:
۱-هوش زبانی
۲- استدلال ریاضی
۳- درک فضا
۴- جنبش جسمانی
۵- موسیقی
۶- مهارت اجتماعی
۷- استعدادهای درون فردی
هوش هیجانی یک مفهوم گسترده است که شامل مهارت های فردی و حالات درونی می باشد و به مجموعه مهارت های درون فردی و برون فردی اطلاق می گردد. هوش هیجانی را می توان آگاهی از هیجانات و چگونگی تأثیر پذیری دیگران، بروز احساسات، مدیریت هیجانات و عواطف، همدلی و خودآگاهی و چگونگی اداره ارتباطات بین فردی دانست. گاردنر خاطر نشان می کندکه هسته هوش بین فردی توانایی درک و ارائه پاسخ مناسب به روحیات، خلق وخو، انگیزش ها و خواسته های افراد دیگر است او اضافه می کند که در هوش درون فردی، کلید خودشناسی عبارتست از آگاهی داشتن از احساسات شخصی خود و توانایی متمایز کردن و استفاده از آنها برای هدایت رفتار خویش. (گلمن،۱۹۹۵،نقل از کوچک انتظار- قدسی،۱۳۸۳).
تعاریف دیگری از هوش هیجانی وجود دارد که توانایی درک احساسات درآن نقشی اساسی دارد:
مایر و سالووی(۱۹۹۳) هوش هیجانی را نوعی از هوش اجتماعی می دانند که مستلزم توانایی درک دقیق، ارزیابی و بیان هیجان، نظارت بر هیجانات خود و سایرین، تمییز دادن بین هیجانات و استفاده از این اطلاعات برای افزایش رشد عقلانی و هیجانی است(پون تنگ فت۲۰۰۲نقل ازگلستان جهرمی ،۱۳۸۳).
مایر و سالووی(۱۹۹۷)هوش هیجانی را به چهار بخش تقسیم کرده اند:
تشخیص هیجانات درخود و دیگران
کاربرد هیجانات و توانایی ابراز احساسات و یکپارچه کردن احساساتشان
فهم هیجانات و توانایی فهم علل هیجانات
کنترل هیجانات و به کار گرفتن روش های مؤثر از احساسات برای دستیابی به اهداف (کارسیو،۱۹۹۹نقل از گلستان جهرمی،۱۳۸۳).
در تعریف و مدل مایر و سالووی از هوش هیجانی بیشتر به بعد بیولوژیک و روان شناختی هیجانات توجه شده و ادراک هیجانات نقش اساسی دارد. هوش هیجانی در این تعریف به قابلیت های اجتماعی تعمیم نیافته اما در بهداشت و سلامت روان نقش مؤثری دارد.

کامپیوتر رومیزی

-۱/۲۱۴

۰/۲۳۳

۰/۳۰

۰/۱۹

۰/۴۷

۰/۰۰۰

بیش از یک وسیله

گروه مرجع

جدول ۱۴ ضرایب رگرسیونی عوامل مرتبط فردی-اجتماعی و نحوه استفاده از اینترنت با وضعیت اعتیاد به اینترنت براساس مدل رگرسیون رتبه ای را نشان می دهد.در این مدل متغیر وضعیت اعتیاد به اینترنت به صورت سه حالت: سالم،در معرض خطر و وابستگی خفیف و به صورت یک متغیر رتبه ای در نظر گرفته شده است.براساس آنالیز تحلیلی جدول شماره ۱۴ متغیرهای سن،سابقه بیماری روحی(افسردگی،هراس اجتماعی و اضطراب) و اعتیاد(به سیگار و سایر مواد)،بخش مورد استفاده در اینترنت،نحوه استفاده همراه با دیگران یا به تنهایی و هم چنین وسیله اتصال به اینترنت از عوامل مرتبط و پیش بینی کننده وضعیت اعتیاد به اینترنت بوده اند.به طوری که هر چقدر سن دانشجو کمتر باشد درجات اعتیاد به اینترنت افزایش مییابد(OR=0/92 و-۰/۸۷ ۰/۹۷= فاصله اعتماد OR و ۰/۰۰۴>P).
در ارتباط با سابقه بیماری روحی(افسردگی،هراس اجتماعی و اضطراب) و اعتیاد(به سیگار و سایر مواد)،افرادی که سیگاری هستند یا به گونه ای با مواد مخدر در ارتباط هستند نسبت به افرادی که هیچ گونه اختلال روحی روانی یا اعتیاد ندارند ۳۴/۴ برابر شانس بیشتری برای افزایش درجات اعتیاد به اینترنت دارند(OR=4/34 و

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۳۱/۱۱- ۶۶/۱ = فاصله اعتماد OR و ۰۰۳/۰> P).
براساس اطلاعات جدول بالا افرادی که بیشتر به قسمت های علمی اینترنت رجوع می کرده اند نسبت به افرادی که اینترنت را به عنوان یک وسیله برای دانلود انتخاب می کرده اند از نظر درجات اعتیاد به اینترنت در معرض خطر کمتری بودند(۲۴/۰-۶۹/۰=فاصله اعتماد OR،۴۱/۰=OR،۰۰۱/۰> P).
دانشجویانی که اینترنت را با دیگران مانند خانواده یا دوستان استفاده می کرده اند نسبت به دانشجویانی که به تنهایی به اینترنت رجوع می کرده اند از نظر درجات اعتیاد به اینترنت در معرض خطر کمتری بودند (۹۵/۰-۴۶/۰=فاصله اعتماد OR،۶۶/۰=OR،۰۲۴/۰> P).
همچنین دانشجویانی که از موبایل یا لپ تاپ یا کامپیوتر رومیزی جهت اتصال به اینترنت استفاده می کرده اند کمتر در معرض خطر اعتیاد به اینترنت بودند(OR و فاصله اطمینان این سه گروه به تفکیک در جدول ۱۴ آمده است).
فصل پنجم
در این فصل یافته های پژوهش براساس هدف و سوالات پژوهش مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.این فصل مشتمل بر بحث و بررسی یافته ها،نتیجه گیری نهایی،پیشنهاد برای کاربرد یافته های پژوهش و پیشنهاد برای پژوهش های بعدی می باشد.
تجزیه و تحلیل داده ها
پژوهش حاضر با هدف کلی تعیین وضعیت اعتیاد به اینترنت و نحوه استفاده از آن در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی گیلان در سال ۱۳۹۱ صورت گرفته است.به منظور نشان دادن نتایج پژوهش و دستیابی به هدف آن یافته ها در ۱۴ جدول تنظیم گردید.
جدول ۱نمایانگر خصوصیات فردی و اجتماعی واحدهای مورد پژوهش است. اطلاعات این جدول حاکی از آن است که بیشتر واحدهای مورد پژوهش مونث(۵/۶۵%) و مجرد(۸/۷۹%) بودند. میانگین سنی این دانشجویان
۶۴/۳ ± ۴۱/۲۲ با دامنه(۴۲- ۱۸) سال بود.بیشترین درصد تعداد نمونه ها را به ترتیب دانشجویان پزشکی(۶/۳۴%)، پرستاری(۸/۱۴%) و دندان پزشکی(۱۱%) تشکیل می دادند.اکثریت واحدهای مورد پژوهش در مقطع کارشناسی(۵/۴۸%) و سپس دکتری عمومی (۷/۴۰%)،مشغول به تحصیل بودند.از لحاظ ترم تحصیلی اکثریت واحدهای مورد پژوهش در محدوده ترم ۱۳-۵ بودند.میانگین معدل این دانشجویان ۰۹/۱ ± ۸۹/۱۵ با دامنه (۱۸٫۹۹- ۱۲) بود. .بیشترین درصد دانشجویان(۸/۴۶%) ساکن خوابگاه بوده و محل زندگی اکثریت نمونه ها(۸/۹۸%) شهر بود.از لحاظ شغل واالدین و تحصیلات:مادران واحدهای مورد پژوهش اکثراً خانه دار(۷/۷۶%) و دارای مدرک دانشگاهی(۱/۳۴%) بودند.تحصیلات پدران اکثریت واحدهای مورد پژوهش دانشگاهی(۹/۴۷%) و بیشتر آنها(۶/۴۴%) بازنشسته بودند.در خصوص وضعیت اشتغال نمونه ها،بیشتر نمونه ها(۸۸%) شاغل نبودند.از لحاظ میزان درآمد،خانواده اکثریت نمونه ها(۱/۵۷%)،درآمدی بین پانصد هزار تا یک میلیون تومان داشتند.بیشتر واحدهای مورد پژوهش(۸/۸۲%) سابقه هیچ گونه بیماری روحی(افسردگی،هراس اجتماعی،اضطراب) و اعتیاد(به سیگار و سایر مواد) نداشتند .میزان آشنایی اکثریت نمونه ها با کامپیوتر(۸/۶۳%) متوسط و میزان آشنایی اکثریت آنها (۵/۵۳%) با اینترنت زیاد بود.
جدول ۲ در ارتباط با فراوانی واحدهای مورد پژوهش بر حسب متغیرهای نحوه استفاده از اینترنت تنظیم شده است. اطلاعات جدول ۲ حاکی از آن است که میانگین سنی شروع به کار با کامپیوتر و استفاده از اینترنت در واحدهای مورد پژوهش به ترتیب (۰۳/۴ ± ۱۶/۱۳) و (۵۴/۳ ± ۹۶/۱۴) با دامنه (۳۵-۶) و (۴۰-۷) بود.میانگین زمان هر بار اتصال به اینترنت ۲ ساعت و ۱۸ دقیقه با دامنه (۷-۵۰/) بود.مهم ترین هدف دانشجویان در استفاده از اینترنت بترتیب تفریحی ( ۲/۲۹%) ، علمی ( ۷/۲۷%) و ارتباطی (۳/۲۴%) بوده است.اکثر دانشجویان مورد بررسی(۵/۶۰%) از اینترنت به تنهایی استفاده می کردند. محمدبیگی و همکاران(۷) مهمترین هدف دانشجویان در استفاده از اینترنت را به ترتیب:تحقیق و بررسی های علمی،بازی های یارانه ای و سرگرمی،چک کردن پست الکترونیکی،بازی های اینترنتی و سرگرمی،آگاهی از اخبار سیاسی اجتماعی و در نهایت استفاده از تالار گفت و گو بیان کرده است.
بیشتر دانشجویان(۲/۳۵%) جهت اتصال به اینترنت از بیش از یک وسیله(لپ تاپ،کامپیوتر رومیزی و تلفن همراه) استفاده می کردند.سه اولویت اول در خصوص بیشترین بخش مورد استفاده در اینترنت عبارتند از:جست و جوی علمی(۷/۲۲%)،استفاده از فیس بوک(۵/۲۰%) و دانلود(۹۲/۱۴%).
جداول۵-۳ در ارتباط با هدف اول پژوهش “تعیین وضعیت اعتیاد به اینترنت در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی گیلان بر حسب مشخصات فردی-اجتماعی” تنظیم شده است.
جدول ۳ وضعیت اعتیاد به اینترنت در دانشجویان را نشان می دهد. اطلاعات جدول ۳ بیانگر اینست که ۴۴% (۲۵۷ نفر) ازنمونه هادر معرض خطر اعتیاد به اینترنت بوده و۷/۵% وابستگی خفیف به اینترنت داشته اند.در مورد شیوع اعتیاد به اینترنت آمارهای مختلفی ارائه شده است؛اما به طور متوسط نسبت معتادان به اینترنت حدود ۲ تا ۵ میلیون در ازای هر ۵۰ میلیون کاربر عادی است؛به عبارت دیگر،تقریباً ۵ تا ۱۰ درصد از کاربران اینترنت دچار مشکل اعتیاد به اینترنت هستند(۲۶).میزان اعتیاد به اینترنت در جمعیت دانشجویان آمریکا،چین،کره،انگلستان،استرالیا،تایوان،ژاپن،کشورهای اروپای شرقی و غربی ۵ تا ۲۵ درصد گزارش شده است(۱۶،۱۷،۱۸).
در مطاالعه آندرسون(۱۹) میزان اعتیاد به اینترنت در دانشجویان آمریکایی ۸/۹% گزارش شده است.تسای و همکاران(۲۱) شیوع اعتیاد به اینترنت در دانشجویان جدید الورود را ۹/۱۷% گزارش کرد..در مطالعه فرانگوس و همکاران(۲۲)، ۶/۱۱% از دانشجویان یونانی معتاد به اینترنت شناخته شدند.کانن و همکاران(۲۳) میزان اعتیاد به اینترنت را در دانشجویان ترکیه ۷/۹%بیان کردند.لیو^[۹۰]و همکاران(۶۳) شیوع اعتیاد به اینترنت در دانشجویان علوم پزشکی چین را ۳/۴% گزارش کردند.نتیجه برخی از مطالعات در ایران هم حاکی از شیوع این پدیده در میان دانشجویان است:در مطالعه محمدبیگی و همکاران(۴) با حجم نمونه (۴۲۶) نفر،شیوع اعتیاد به اینترنت در دانشجویان ۸/۱۰% بود که ۸/۲% اعتیاد شدید و ۸% اعتیاد خفیف داشتند.در مطالعه علوی و همکاران(۲۵) با حجم نمونه (۴۰۰) نفر میزان اعتیاد در کاربران دانشجو ۱۳% گزارش شد.خدادوست و همکاران(۲۶) با حجم نمونه (۴۰۰) نفر این میزان را در جمعیت دانشجویی ۵/۹% گزارش کردند.مشایی و همکاران(۶۴) با حجم نمونه (۲۲۴) نفر میزان وابستگی خفیف به اینترنت در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان را ۴/۵%درصد گزارش کردند.در تمامی مطالعات فوق الذکر از ابزار استاندارد اعتیاد به اینترنت یانگ استفاده شده است.آمار گزارش شده در مطالعات مختلف با مطالعه اخیر کمی متفاوت است.علت آن را می توان گستردگی مطالعه حاضر و حجم نمونه بیشتر(۵۸۳) دانست.از طرفی عوامل پیش بینی کننده وضعیت اعتیاد به اینترنت عموماً متاثر از تفاوت های فرهنگی اجتماعی^[۹۱] هستند(۳۱).لذا این مساله می تواند بر نتایج حاصل از مطالعه تاثیرگذار باشد.خوشبختانه آمار اعتیاد به اینترنت در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی گیلان(۷/۵%) نسبت به شیوع کلی اعتیاد به اینترنت در جهان(۱۰-۵%) و شیوع اعتیاد به اینترنت در دانشجویان
(۲۵-۵%) پایین تر است.اما مساله مهم این است که حدود نیمی از دانشجویان مورد پژوهش در معرض خطر اعتیاد به اینترنت شناسایی شدند.پس هم اکنون بهترین زمان برای انجام مداخلات پیشگیرانه حهت کنترل اعتیاد به اینترنت در این دانشجویان می باشد.
جدول شماره ۴ میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در واحدهای مورد پژوهش را بر حسب مشخصات کیفی فردی اجتماعی نشان می دهد.براساس اطلاعات این جدول بین متغیرهای جنس،وضعیت تاهل،رشته و مقطع تحصیلی،محل اسکان دانشجو،وضعیت اشتغال دانشجو،تحصیلات مادر،سابقه بیماری روحی(افسردگی،هراس اجتماعی،اضطراب) و اعتیاد(به سیگار و سایر مواد) و نمره اعتیاد به اینترنت ارتباط معنادار آماری وجود دارد و بین متغیرهای محل زندگی،وضعیت اشتغال والدین،میزان درآمد خانوار،میزان تحصیلات پدر،میزان آشنایی با کامپیوتر و اینترنت و نمره اعتیاد به اینترنت ارتباط معنادار آماری وجود ندارد.
* براساس اطلاعات جدول ۴ میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در پسران( ۲۶/۱۵± ۵۴/۲۵) بیش از دختران(۲۸/۱۲± ۳۳/۲۰) می باشد واین اختلاف از لحاظ آماری معنی داراست(P=0/0001).در زمینه نقش جنسیت در اعتیاد به اینترنت نتایج متفاوتی وجود دارد.در مطالعه ای که در دانشجویان دانشگاه ویرجینیا انجام گردیده مشخص شده که بین میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در دختران و پسران اختلافی وجود ندارد(۱۴).اما در مطالعه سیهان^[۹۲](۳۱) در ترکیه بین دو جنس اختلاف معناداری دیده شد.به طوری که میزان اعتیاد به اینترنت در جنس مذکر بیشتر بود.در سایر مطالعات انجام شده(۶۶،۶۵،۶۳،۳۸،۲۱) نیز اعتیاد به اینترنت در جنس مذکر بیشتر بود.اما پژوهش هایی هم وجود دارد که اعتیاد به اینترنت را در زنان بیشتر عنوان کرده اند(۱۳،۴۱،۴۳،۵۵).
دراین رابطه نتایج مطالعات مختلف بیانگر این نکته است که جنسیت مذکر یکی از عوامل مهم در اعتیاد به اینترنت است(۱۰،۲۲،۲۳).به طوری که شانس ابتلای دانش جویان مذکر ۵/۳ برابر دانشجویان دختر است(۴،۳۹،۵۷).موراهان-مارتین(۵۷) می گوید درست است که مردان به خاطر کلیشه های جنسیتی و نوع استفاده ای که از اینترنت دارند در معرض خطر بیشتری برای اعتیاد به اینترنت هستند (۱۲% در مردان و ۳% در زنان) اما جنس مونث احتمال بیشتری دارد که بدون علامت باشد یا علائم محدودی داشته باشد.
از نظر پژوهشگر بالاتر بودن میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در دانشجویان پسر،می تواند به دلیل نظارت کمتر والدین،داشتن مهارت بیشتر در استفاده از اینترنت و یا تمایل بیشتر برای استفاده تفریحی از آن باشد.
* میانگین نمره اعتیاد در افراد مجرد بالاتر از متاهلین بود و این اختلاف از لحاظ آماری معنی دار بود(۰۰۰۱/=p).نتایج مطالعه حاضر با سایر پژوهش های انجام شده در این زمینه همسو می باشد(۴۱).در مطالعه ای که کیم و همکاران(۳۹) با عنوان بررسی پیش بینی کننده های اعتیاد به اینترنت و ارتباط آنها با رفتارهای ارتقا دهنده سلامت در دانشجویان هنگ کنگ انجام دادند مشخص شد که وضعیت تاهل یکی از عوامل پیش بینی کننده اعتیاد به اینترنت است به طوری که دانشجویان مجرد،احتمال اعتیاد به اینترنت بالاتری دارند.مجردین در حدود ۳٫۵ برابر بیشتر در معرض خطر اعتیاد به اینترنت هستند(۱۱).در مطالعه تورز(۱۶) ارتباط بین وضعیت تاهل و اعتیاد به اینترنت به اثبات نرسید.تجرد،وضعیت خانوادگی مختل و مطلقه بودن از عوامل خطر اعتیاد به اینترنت می باشد.این مساله توسط مدل شناختی رفتاری دیویس قابل توضیح می باشد.از آنجا که فرد با بهره گرفتن از اینترنت احساس شایستگی و اجتماعی تر بودن و احساسات مثبت می کند این مساله استفاده بیشتر از اینترنت را تقویت می کند(۲۲).
دانشجویان به اقتضای شرایط سنی در جست و جوی پاسخ برای نیازهایی هستند که در دنیای واقعی برآورده نشده است،احساس صمیمیت و تعلق،شکوفایی و نیاز جنسی که احتمالاً افراد مجرد در اینترنت به دنبال آن هستند،ممکن است به مرور زمان موجب اعتیاد آنان به اینترنت شود(۵۴).
*میانگین نمره اعتیاد به اینترنت به تفکیک رشته های تحصیلی بر اساس آزمون کروسکال والیس از لحاظ آماری معنی دار(P =0/016) بود.بطوریکه گروه رشته های پیراپزشکی دارای بیشترین نمره اعتیاد به اینترنت و گروه رشته های بهداشت دارای کمترین نمره بودند.نتایج مطالعات(۱۰،۳۹) نشان داده که استفاده بیش از حد از اینترنت با اشتغال به تحصیل در رشته های علوم کامپیوتر و مهندسی مرتبط می باشد.در بین مطالعاتی که روی دانشجویان دانشگاه های علوم پزشکی صورت گرفته یافته های متفاوتی وجود دارد. در مطالعه فرانگوس(۲۲)،آندرسون(۱۹) و در مطالعه محمدبیگی و همکاران(۴) بین رشته تحصیلی و اعتیاد به اینترنت رابطه ای مشاهده نشد.
از نظر پژوهشگر دانشجویان رشته های پیراپزشکی احتمالا به دلیل داشتن حجم دروس کمتر،داشتن وقت آزاد بیشتر و گاهاً استفاده برنامه ریزی نشده و غیر هدفمند از اینترنت میانگین نمره اعتیاد به اینترنت بالاتری نسبت به سایر رشته ها دارند.دانشجویان سایر رشته ها به خصوص پزشکی و پرستاری جهت انجام تکالیف درسی و احتمالاً جست و جوی علمی وارد اینترنت می شوند.ضمناً گذراندن وقت زیادی در محیط های بالینی به دانشجو اجازه اتلاف وقت در اینترنت را نمی دهد.
*میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در مقطع دکتری عمومی،کارشناسی و کارشناسی ارشد نسبت به سایر مقاطع بالاتر بود و آزمون کروسکال والیس ارتباط معنی داری (P=0/001) بین مقطع تحصیلی و اعتیاد به اینترنت نشان داد.در مطالعه تورز(۱۶) ارتباط مقطع و اعتیاد به اینترنت به اثبات نرسید.اما در مطالعه لشکر آرا و همکاران(۶۷) مشخص شد که در دانشجویان تحصیلات تکمیلی شیوع اعتیاد به اینترنت بیش از دانشجویان کارشناسی است.در مطالعه کامران و همکاران(۶۸) که به بررسی ارتباط اعتیاد به اینترنت با سیگار و وضعیت تحصیلی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی لرستان پرداخته است مشخص گردید که اعتیاد به اینترنت در مقطع دکتری عمومی بیش از سایر مقاطع است که با نتایج مطالعه حاضر همسو می باشد.از نظر پژوهشگر تحصیل در مقاطع بالاتر نیاز به انجام کارهای تحقیقاتی و پژوهشی بیشتر دارد لذا دانشجویان را وادار به استفاده بیشتر از اینترنت می کند.به علاوه تحصیل در مقاطع بالاتر به دلیل حجم کاری بیشتر،سنگین تر بودن دروس و فشارهای روانی ناشی از این امر ممکن است این دانشجویان را بیشتر در معرض اعتیاد به اینترنت قرار دهد.
*میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در دانشجویانی که در شهر زندگی می کردند نسبت به کسانی که در روستا زندگی می کردند بیشتر بود ولی آزمون من ویتنی ارتباط معنا داری بین محل زندگی و اعتیاد به اینترنت نشان نداد.در مطالعه کرمشایی(۴۳) و کیم و همکاران(۳۹)(۳۵) بین محل زندگی واعتیاد به اینترنت ارتباط معناداری وجود داشت.به طوری که کسانی که در روستا زندگی می کردند نمره اعتیاد به اینترنت کمتری داشتند.این تفاوت ها می تواند به دلیل کم بودن حجم نمونه ساکن در روستا و تفاوت های فرهنگی اجتماعی باشد.
*میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در افرادی که به تنهایی و یا در خوابگاه زندگی می کردند نسبت به کسانی که با خانواده زندگی می کردند،بیشتر بود و آزمون کروسکال والیس ارتباط معنی داری (P=0/014) بین محل اسکان دانشجو و اعتیاد به اینترنت نشان داد.محمدبیگی و همکاران(۴) در مطالعه ای که به منظور بررسی شیوع اعتیاد به اینترنت و عوامل موثر بر آن در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی اراک انجام داند ارتباط معناداری بین محل اسکان دانشجو و نمره اعتیاد به اینترنت به دست نیاورند.از نظر پژوهشگر زندگی به تنهایی در خانه های دانشجویی یا در خوابگاه به معنی دوری از خانواده و شبکه روابط قبلی فرد است.به علاوه فقدان نظارت والدین،استرس های محیطی و محدودیت های موجود در این فضاها می تواند فرد را به سوی استفاده افراطی از اینترنت سوق دهد.
*ارتباط معنادادری بین وضعیت اشتغال والدین و نمره اعتیاد به اینترنت وجود نداشت و آزمون های من ویتنی و کروسکال والیس معنی دار نبودند.در مطالعه محمدبیگی و همکاران(۴) بین شغل پدر و اعتیاد به اینترنت رابطه آماری معناداری دیده شد.
*میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در دانشجویانی که شاغل نبودند،بیش از سایرین و این اختلاف از لحاظ آماری معنی دار بود(۰۰۱/۰=p).نتایج مطالعه کنونی با نتایج مطالعه ویزشفر(۴۲) همسو می باشد.از نظر پژوهشگر دانشجویانی که در حین تحصیل مشغول به کار نیز هستند به دلیل داشتن مشغله فکری بیشتر،فعالیت اجتماعی بیشتر،احتمالا سنین بالاتر و کمبود وقت آزاد کمتر در معرض خطر اعتیاد به اینترنت اند. از نظر پژوهشگر دانشجویانی که درآمد کافی دارند علاوه بر اینکه احساس شایستگی و خودکارآمدی بالاتری دارند به دلیل وضعیت مالی بهتر دارای امکانات رفاهی بیشتری هستند و جهت برطرف کردن نیازهای اوقات فراغت خود گزینه های بیشتری را جهت انتخاب در اختیار دارند.
*با افزایش میزان درآمد خانوار میانگین نمره اعتیاد به اینترنت افزایش می یابد اما آزمون کروسکال والیس ارتباط معناداری بین میزان درآمد خانوار و اعتیاد به اینترنت نشان نداد.در مطالعه احمدی و همکاران(۳۵) وضعیت مالی خانواده با میزان استفاده از اینترنت رابطه معکوس و با استفاده های آسیب زا(استفاده از سایت های پورنو^[۹۳]،صرف وقت در تالارهای گفتگو،بازی های آنلاین،وبگردی بی هدف،دانلود بی رویه) رابطه مستقیم دارد.
*میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در دانشجویانی که مادرانشان تحصیلات دانشگاهی دارند نسبت به سایر گروه ها بالاتر بود و ارتباط معناداری بین میزان تحصیلات مادر و نمره اعتیاد به اینترنت وجود داشت(۰۲/۰=p). در مطالعه محمدبیگی و همکاران(۴) ارتباط معنی داری بین تحصیلات مادر و اعتیاد به اینترنت دیده نشد.از نظر پژوهشگر تحصیلات بالاتر مادر امکان آشنایی زودهنگام با اینترنت و مهارت بیشتر در استفاده از آن را فراهم می کند.از طرف دیگر،مادران با تحصیلات بالاتر،عموماً آزادی بیشتری به فرزندانشان می دهند و سخت گیری کمتری نسبت به آنها دارند.در نتیجه احتمال کاربرد بی رویه و اعتیاد به اینترنت افزایش می یابد.
*میانگین نمره اعتیاد به اینترنت در دانشجویانی که سطح تحصیلات پدرشان بی سواد و ابتدایی بود بیش از سایر گروه ها بود ولی آزمون کروسکال والیس ارتباط معناداری بین میزان درآمد خانوار و اعتیاد به اینترنت نشان نداد.در مطالعه کیم و همکاران(۳۹) و در مطالعه احمدی(۳۵) بیان شده که سطح تحصیلات پایین تر پدر،با افزایش خطر اعتیاد به اینترنت همراه است.اما در مطالعه محمدبیگی و همکاران(۴) بین سطح تحصیلات والدین و اعتیاد به اینترنت رابطه معناداری مشاهده نشد.از نظر پژوهشگر سطح تحصیلات پایین تر پدر با سواد کامپیوتر کمتر و نظارت کمتر در استفاده از اینترنت همراه است که این مساله می تواند فرزندان را به سوی اعتیاد به اینترنت سوق دهد.
*در کسانی که سابقه اعتیاد(به سیگار و سایر مواد) داشتند،میانگین نمره اعتیاد به اینترنت بالاتر و این اختلاف از لحاظ آماری معنادار بود(۰۰۱/۰=p). نتایج پژوهش حاضر با نتایج مطالعه کامران و همکاران(۶۸) که به بررسی ارتباط اعتیاد به اینترنت با سیگار و وضعیت تحصیلی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی لرستان پرداخته همسو می باشد. مطالعات متعددی به ارتباط بعضی اختلالات روانی،ویژگی های خاص شخصیتی و اعتیاد به اینترنت اشاره کرده اند(۷۲-۶۹).معتادان به اینترنت افرادی هستند که به سادگی خسته و ملول می شوند(۵۳)..به علاوه آنها تنها،کمرو،افسرده،خجالتی،درون گرا و دچار سایر انواع اعتیادها هستند(۶۱).

مفهوم ماده ۱۲۴ این است که تکرار اقدامات یا اعمالی که موجب انقطاع مرور‌­زمان می شود، به جهت قطع مرور­زمان اثر و فایده‌ای در پی ندارد.
بند دوم:تعلیق مرور­‌زمان
در مقابل انقطاع که باعث قطع مرور زمان قبلی شده و مدت از نو شروع می‌شود ، بحث تعلیق مرور­زمان فقط باعث توقف جریان آن شده و پس از رفع مانع ادامه می‌یابد. در ادامه راجع به مفهوم و جهات تعلیق بیشتر توضیح داده می‌شود.
الف: مفهوم تعلیق
تعلیق مرور‌­زمان، عبارت از وقفه‌ای است که در جریان مرور­زمان به علت مانعی پیدا می شود، اعم از اینکه از ابتدا مدت مرور­زمان جریان نمی یابد و یا اینکه جریان می‌یابد، ولی به دلیل بروز مانع متوقف شود. در هر صورت پس از زوال مانع، مرور‌­زمان ادامه پیدا میکند؛ اگر قبل از بروز مانع مدت مرور­زمان جریان داشته باشد، آن مدت به مدت جدید ضمیمه می‌شود تا مدت مرور­زمان لازم تکمیل گردد^[۱۵۶].
در ماده ۱۲۱ لایحه‌ی آیین دادرسی تجاری آمده است:
« در موارد تعلیق مرور‌ زمان، مدت بعد از زوال جهت تعلیق به مدت قبل برای استفاده مرور­زمان افزوده می شود».

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

ممکن است تعلیق قبل از مدت مرو­ زمان محقق گردد. بنا‌براین نمی‌توان گفت که همواره مرور­زمان شروع می‌شود و سپس در اثنای جریان آن، سبب تعلیق ایجاد می‌شود و مرور‌­زمان را معلق گرداند؛ مثلاً اگر کسی مال صغیری را تصرف کند، مادامی که صغر باقی است، مرور­زمان معلق می‌ماند و جاری نمی‌شود، تا هنگامی که صغیر به سن بلوغ برسد.
جهات تعلیق در قوانین موضوعه‌ی کشور‌ها معین شده است. در قانون فرانسه اسباب تعلیق مرور­‌زمان به طور حصری دو دسته اند: دسته اول عدم اهلیت و حجر و دسته دوم زوجیت و قرابت می‌باشد.^[۱۵۷] در قانون مدنی مصر سابقا موارد تعلیق مرور­‌زمان به تبعیت از قانون مدنی فرانسه به طوری حصری به موارد عدم اهلیت و حجر و زوجیت و قرابت محدود شده بود اما طبق قانون مدنی جدید علاوه برآن موارد، مرور‌­زمان علیه کسانی نیز که به واسطه قوه قاهره نتوانسته‌اند اقامه دعوی کنند معلق می‌شود.
در حقوق ما موجبات تعلیق مرور­‌زمان، به طور حصری ابتدا در ماده ۲ قانون ثبت عمومی املاک و مرور‌­زمان، مصوب ۲۱ بهمن ۱۳۰۶ و سپس در ماده ۳ قانون مرور­زمان اموال منقول‌، مصوب ۲ تیر ماه ۱۳۰۸ و نیز در مواد ۷۵۱ تا ۷۵۸ قانون آیین دادرسی مدنی سابق، مصوب ۱۳۱۸ پیش بینی شده بود. بنا‌براین، قضات تنها باید در موارد معین شده به تعلیق مرور­زمان حکم می‌کردند. موجبات تعلیق مرور­زمان در ق .آ.د.م مصوب ۱۳۱۸ در واقع الهام گرفته از حقوق خارجی و به طور مشخص حقوق فرانسه بود.^[۱۵۸]
در ماده ۳۱۸ قانون تجارت موردی برای تعلیق مرور­زمان پنج ساله پیش‌بینی نشده است، حقوقدانان فرانسوی عقیده دارند که مرور­‌زمان پنج ساله نسبت به هر کس و حتی نسبت به صغیر و مجنون نیز جاری می‌شود و حتی قوه قاهره نیز قادر به تعلیق این مرور‌­زمان نیست. حقوقدانان مزبور برای توجیه نظر خود به ماده ۲۲۵۲ قانون مدنی که مقرر می دارد « مرور­زمان بر علیه تمام اشخاص جاری می‌شود، مگر اینکه به موجب قانون استثنا شده باشد » اشاره کرده، می‌گویند چون در قانون برای فورس ماژور قاعده استثنایی وضع نشده و به اضافه مرور‌­زمان پنج ساله جزء مرور‌­زمان های کوتاه و بر طبق قانون مدنی بر علیه صغیر و مجنون نیز قابل جریان است، لذا مرور‌­زمان برات و فته طلب و چک قابل تعلیق نمی‌باشد^[۱۵۹]. در هر حال در حقوق ما مرور­زمان پنج ساله مندرج در ماده ۳۱۸ تابع قواعد کلی نبوده و تعلیق نمی‌شود، و موضوعات تجاری در صورت نبودن نص صریح مخالف، تابع قانون مدنی می‌باشد، لذا با توجه به اینکه مواد آیین دادرسی سابق که موارد تعلیق نیز در آن ذکر شده بود، نسخ شده است در حال حاضر موردی برای تعلیق مرور‌­زمان نمی‌توان در‌نظر گرفت. موارد تعلیق مرور‌­زمان را با توجه به لایحه آیین دادرسی تجاری در ادامه توضیح خواهیم داد.
ب-جهات تعلیق
جهات تعلیق با توجه به لایحه آیین دادرسی تجاری عبارتند از عدم اهلیت و حجر و قوه قاهره که توضیحات آنها ارائه خواهد آمد.
۱- عدم اهلیت و حجر
در ماده ۱۱۸ لایحه آیین دادرسی تجاری آمده است: « حکم مرور‌ زمان در حق کسانی که تحت ولایت یا قیومت هستند مثل مجنون و صغیر و سفیه جاری نمی شود و مرور‌ زمان از تاریخ عقل، بلوغ یا رشد آنها شروع خواهد شد » .
در تبیین مبنای این امر گفته شده که وضعیت اشخاصی که در تحت ولایت‌اند‌، شبیه موقعیت افرادی است که به علت وجود خطر نمی‌توانند اقامه‌ی دعوا کنند، با این تفاوت که برای اقامه‌ی دعوا، گروه اول مانع عملی و گروه دوم مانع حقوقی دارند. هر چند قانونگذار برای افرادی که تحت ولایت‌اند، قائم مقام معین کرده است که همان ولی یا قیم آنهاست، اما به دلیل اهمیت آثار مترتب بر مرور­‌زمان، قائم مقام آنها نمی‌توانند به طور کامل جانشین مولی‌علیه گردد. بنا‌براین، نمی‌توان خسارات ناشی از اهمال و کوتاهی ولی را بر مولی‌علیه تحمیل کرد^[۱۶۰].
این قاعده که عینا از قانون مدنی فرانسه اقتباس شده، مورد انتقاد برخی حقوقدانان واقع شده است. از نگاه منتقدان، قانون مدنی فرانسه این قاعده را از حقوق روم اقتباس کرده و مبانی و دلایل موجهی نیز برای آن وجود داشته است که در حقوق فرانسه و ایران وجود ندارد. در حقوق روم، پدر در بخشی از دارایی فرزند صغیرش که از مال اکتسابی بعد از ازدواج مادرش به او رسیده است، حق مداخله نداشته و هر گاه به مال مذکور تجاوز می‌شد، نه خود صغیر و نه پدرش حق اقامه‌ی دعوا نداشتند، بنا‌براین، عدم جریان مرور ‌زمان در این مورد منطقی و قابل دفاع بود^[۱۶۱].
اما امروزه که طبق قوانین موجود، ولی یا قیم حق اقامه هر گونه دعوا را از سوی مولی‌علیه خود دارد‌، به نظر می‌رسد معلق ماندن مرور‌­زمان نسبت به محجورین وجهی ندارد.
البته ممکن است که قانونگذار دغدغه این مسئله را داشته است که ولی یا قیم اهتمام و دلسوزی را نسبت به حفظ حقوق مولی علیه خود نشان ندهد و عادلانه نیست که خسارت سنگین ناشی از غفلت و کوتاهی ولی یا قیم بر مولی علیه تحمیل گردد .
شاید به همین دلیل باشد که قانونگذار در ادامه، افزون بر مفاد ماده ۱۱۸ لایحه آیین دادرسی تجاری، در ماده ۱۱۹ نیز در دفاع از حقوق محجورین آورده است :
« هر گاه کسی که مرور‌­زمان بر علیه او جریان دارد قبل از حصول مرور­زمان فوت شود، مرور ­زمان بعد از فوت او نسبت به وراث صغیر یا غیر رشید یا مجنون معلق می‌شود تا وقتی که وارث بالغ یا رشید یا عاقل شود».
بنا‌براین صغار‌، اشخاص غیر رشید و دیوانگان‌، که طبق ماده ۱۲۰۷ قانون مدنی محجور قلمداد می‌شوند و طبق ماده ۱۲۱۷همین قانون ، اداره‌ی اموال آنها به عهده ولی یا قیم آنها است‌، از تعلیق مرور‌­زمان بهره‌مند می‌گردند.
۲-قوه قاهره ( فورس ماژور )
در ماده ۱۲۰ لایحه آیین دادرسی تجاری آمده است: « مرور ‌زمان علیه کسانی که به واسطه قوه قاهره یا به علت خطر جانی یا شرفی و یا مالی خود یا اقرباء نزدیک نتوانسته‌اند اقامه دعوی کنند جاری نمی‌شود و اگر بعد از شروع مرور‌­زمان امور مذکور واقع شود، مدت مرور­زمان معلق خواهد شد » .
از مصادیق قوه قاهره می‌توان به جنگ‌، اشغال نظامی کشور به وسیله بیگانگان، سیل و سایر سوانحی که مانع اقامه‌ی دعوا برای قطع مرور­‌زمان می‌شوند، اشاره کرد. طبق این ماده، اگر مدعی به علت خطر جانی یا ناموسی یا مالی یا خطری که اموال یا خویشان نزدیک او را تهدید می‌کند، نتواند علیه مدعی علیه اقامه‌ی دعوا کند، در این صورت مرور­‌زمان معلّق می‌گردد. البته ناگفته نماند که باید شرایط خطر فراهم باشد از جمله اینکه خطر واقعی و مسلم باشد. همچنین، خویشاوندان باید به اندازه‌ای نزدیک باشند که خطری که متوجه آنها می‌شود، واقعا ماهیت “اکراه” را نسبت به مدعی محقق سازد؛ نیز مخاطرات جانی، ناموسی یا مالی باید مؤثر و متناسب باشد و دفع آن از توان کسی که مرور‌­زمان او را تهدید می‌کند، خارج باشد^[۱۶۲].
در قانون آیین دادرسی مدنی سابق موارد دیگری از جمله زوجیت و قرابت را نیز به عنوان جهت تعلیق برشمرده بود^[۱۶۳] که با توجه به اینکه این قانون نسخ شده است به این موارد نمی‌پردازیم.
گفتار دوم :چگونگی محاسبه مدت و مبدأ مرور­زمان
انواع مرور‌­زمان را مطالعه کردیم و دیدیم در چه مواردی مرور­‌زمان معلق می‌شود و در چه مواردی منقطع می‌شود. حال باید ببینیم که مدت مرور­‌زمان چگونه محاسبه می‌شود و همچنین لازم است مشخص شود که مرور­زمان از چه تاریخی شروع می‌شود؛ زیرا تا وقتی که مبدأ مرور‌­زمان روشن نباشد نمی‌توانیم موضوعی را مشمول مرور­‌زمان اعلام کنیم. بنابراین در این قسمت به چگونگی محاسبه مرور ­زمان و مبدأ آن می‌پردازیم.
بند اول: چگونگی محاسبه مرور­زمان
یکی از شرایط اساسی جریان مرور‌­زمان، گذشت زمان قانونی است و همین که مدت منقضی شد صاحب حق دیگر نمی‌تواند برای مطالبه حق خود به محکمه‌ی صالح رجوع کند. بنابراین تعیین مبدأ مرور‌­زمان بسیار دارای اهمیت است، زیرا در صورت گذشت مدت، صاحب حق نمی‌تواند حق خود را در‌خواست کند، چون در صورت مطالبه حق، و تمسک مدعی‌علیه به مرور‌­زمان، دادگاه دعوای او را رد خواهد کرد. مرور­زمان مانعی در مقابل قبول دعوای مدعی حق است. به طور منطقی، هنگامی می‌توان از ایجاد مانع در برابر اقامه‌ی دعوای مدعی، سخن گفت که اصولا دعوا قابلیت طرح و اقامه را داشته باشد. این امر هنگامی محقق می‌گردد که به بوجود آمده و صاحب آن مستحق مطالبه‌ی آن باشد. در غیر این صورت، تا هنگامی که حق قابل مطالبه‌ای برای مدعی به وجود نیامده باشد، مرور­‌زمان نسبت به آن امکان ندارد. پیدایش اصل حق و به تبع آن حق مطالبه‌ی آن، هنگامی برای مدعی حق بوجود می‌آید که سبب و منشأ آن مشخص باشد^[۱۶۴].
در موضوع ابتدای مرور‌­زمان به دو نکته باید باید توجه کنیم؛ یکی اینکه هر موعد و مهلتی که برای انجام امری مقرر شده باشد ابتدای آن یعنی روز شروع موعد باید معین باشد تا آن را مبدأ شمارش تعداد روزها قرار داد تا به پایان مدت برسیم و الا مدت بدون تعیین ابتدا هرگز منشأ اثر یا آثار مورد نظر نخواهد شد. و اما نکته دیگر این است که برای تعیین ابتدای مدت در مرور­زمان باید روزی را در نظر داشته باشیم که از آن روز حق مطالبه برای صاحب حق مستقر شده باشد و این روز همان روزی است که ذی‌نفع می تواند به طرح دعوی مبادرت نماید بنا‌براین تا مدعی حق اقامه دعوی نداشته باشد مرور‌ زمان نسبت به مطالبه او شروع نمی‌شود.
در قانون مدنی مصر و سایر کشور‌های عربی راجع به نحوه مدت مرور‌­زمان تصریح شده است که مرور‌­زمان بر اساس روز‌ها محاسبه می‌شود نه با ساعات و روز‌ اول نیز محاسبه نمی‌شود و مدت از فردای آن روز شروع می‌شود. با انقضای آخرین روز کامل می‌شود^[۱۶۵].
هر چند در قانون کشور ما مقررات مرور‌­زمان در آیین دادرسی مدنی نسخ شده است و در قانون تجارت نیز راجع به محاسبه مدت مرور‌­زمان چیزی نگفته است اما به خوبی می‌توان این موارد را از سایر مواد قانون تجارت از جمله مواد مربوط به نحوه اعتراض در برات استباط کرد.
علت اینکه مدت مرور­‌زمان را با روز‌ها حساب می کنیم این‌ است که اگر مدت مرور­‌زمان را با ساعت محاسبه کنیم، مقتضی این است که زمان دقیق جریان مرور‌­زمان را بدانیم، اما این امر متعذر است و تاریخی که معمولا در اوراق معامله نوشته می‌شود، تاریخ روز انجام معامله می‌باشد نه ساعت. ممکن است روزی که مدیون استحقاق مطالبه پیدا می‌کند شرایط فورس ماژور بوجود آید و امکان مطالبه وجود نداشته باشد یا اینکه روز مطالبه مصادف با ایام تعطیل باشد و مدت زمان زیادی طول بکشد، در این موارد ابتدای جریان مرور‌­زمان از تاریخ رفع مانع محاسبه می‌شود^[۱۶۶].
مورد دیگری که در زمینه تعیین شروع جریان مرور­‌زمان نیازمند توضیح می‌باشد راجع به دیون معلق به شرط و دیون مؤجل می‌باشد. مرور­زمان در دیون معلق به شرط زمانی جریان می‌یابد که شرط معلق محقق شود. زیرا دین در زمان تحقق شرط قابل مطالبه می‌باشد و مرور‌­زمان نیز از تاریخ استحقاق مدیون به مطالبه جریان پیدا می‌کند. نسبت به دیون مؤجل نیز از زمانی که اجل دین فرا رسید مرور‌­زمان شروع می‌شود. همچنین در مواردی که زمان پرداخت دین تعیین نشده و اختیار مطالبه به اراده داین قرار داده شده است، مرور­زمان از زمانی جریان می‌یابد که داین اراده‌اش را مبنی بر پرداخت به مدیون اعلام کند^[۱۶۷].
در این قسمت به طور اجمالی نحوه محاسبه مدت و مبدأ مرور‌­زمان توضیح داده شد. در ادامه نصوص قانونی راجع به مبدأ مرور­‌زمان را در قانون تجارت و لایحه آیین دادرسی تجاری بررسی می‌کنیم.
بند دوم: مبدأ مرور­زمان
در قانون تجارت شروع مرور‌­زمان بسته به اینکه در مقابل چه سیستم حقوقی قرار داشته باشیم متفاوت است. در حقوق فرانسه، در هر مورد، مرور­زمان متفاوت شروع می‌شود: مثلا مرور­زمان دعوی علیه محال‌علیه قبول کننده از تاریخ سر‌رسید برات شروع می‌شود؛ شروع مرور­زمان دعاوی دارنده علیه صادر‌کننده و ظهر‌نویسان از تاریخ اعتراض و در صورتی که اعتراض لازم نباشد، از تاریخ سر‌رسید آغاز می‌شود .^[۱۶۸]
نکته قابل توجه این است که در مقررات خارجی، حقوق دارنده‌ی سند تجاری بر حسب اینکه دعوی علیه چه کسی اقامه شود، متفاوت است و نقطه آغاز مرور­زمان در هریک از این موارد فرق می‌کند، حال آنکه در حقوق ایران تفاوتی نمی‌کند که دعوی علیه چه کسی اقامه شود و در همه موارد مبدأ یکسان است^[۱۶۹]. اما می‌توان یک قاعده کلی برای شروع مرور­زمان تعیین کرد همانطور که قبلا گفته شد برای تعیین ابتدای مدت در مرور‌­زمان باید روزی را در نظر داشته باشیم که از آن روز حق مطالبه برای صاحب حق مستقر شده باشد و این روز همان روزی است که ذی نفع می تواند به طرح دعوی مبادرت نماید. بنا‌براین تا مدعی حق اقامه دعوی نداشته باشد مرور‌زمان نسبت به مطالبه او شروع نمی‌شود. پس تاریخ استحقاق مطالبه را می‌توان معیار تعیین مبدأ مرور‌زمان قرار داد.
با بیان قاعده‌ی مذکور در تعیین مبدأ مرور‌­زمان، می‌توان در دعاوی مختلف نقطه‌ی شروع مرور‌­زمان را یافت.
در بعضی موارد قانونگذار مبدأ مرور­زمان را خود مشخص کرده است. بر اساس ماده ۳۱۸ قانون تجارت ایران، آغاز مهلت پنج ساله‌ی مرور­زمان از تاریخ صدور اعتراض نامه یا آخرین تعقیب قضایی در محاکم است. در صورت عدم اعتراض، مدت مرور‌­زمان از تاریخ انقضای شروع مهلت اعتراض شروع می‌شود. هر گاه در ظرف مدت پنج سال اقرار به دین شود، در این صورت مبدأ مرور‌­زمان از تاریخ اقرار محسوب می‌گردد .
در بحث مرور‌­زمان شرکت‌های تجاری ماده ۲۱۹ تصریح شده است که مبدأ مرور‌­زمان روزی است که انحلال شرکت یا کناره‌گیری شریک یا اخراج او از شرکت در اداره ثبت به ثبت رسیده و در مجله رسمی اعلان شده باشد. در صورتی که طلب پس از ثبت و اعلان قابل مطالبه نشده باشد، مرور­‌زمان از روزی شروع می‌شود که طلبکار حق مطالبه پیدا کرده است.
تصریح بالا برای آن است که طلبکاران شرکت از انحلال شرکت یا خروج شریک از شرکت اطلاع حاصل کنند، زیرا تا زمانی که شرکت وجود دارد یا آنکه شریکی از شرکت خارج نشده است، مرور‌­زمان پنج ساله جاری نمی‌شود تا طلبکاران برای وصول طلب خود در ظرف آن مدت اقدام نمایند. بنا‌براین تصمیم شرکاء بین خودشان مبنی بر انحلال شرکت یا توافق به خروج شریکی از شرکت تا زمانی که به اطلاع عموم نرسیده است، نسبت به اشخاص ثالث اعتبار ندارد. به همین طریق اگر ثبت و اعلان انحلال مدتی بعد از تصمیم شرکاء صورت ‌گیرد مبدأ مرور­زمان تاریخ تصمیم شرکا نیست، بلکه مبدأ مرور‌­زمان از روز اعلان انحلال شروع می‌شود. نسبت به مطالباتی که در تاریخ انتشار اعلان قابل مطالبه نشده است، مرور‌­زمان از تاریخ سر‌رسید طلب شروع می‌شود ، زیرا قبل از سر‌رسید طلبکار حق مطالبه ندارد تا حق او مشمول مرور­زمان شود^[۱۷۰].
در لایحه آیین دادرسی تجاری در ماده ۱۱۴ مبدأ مرور­زمان به شرح زیر بیان شده است:
۱-در دعوی راجع به استرداد اماناتی که محدود به مدت معینی نباشد و همچنین راجع به تعهداتی که برای انجام آنها مدتی معین نشده است یا عند‌المطالبه باید انجام شود از تاریخی که به وسیله اظهار‌نامه رسمی یا اقامه دعوی مطالبه شده است؛
چنانچه در فقره استرداد امانات و انجام تعهدات مدت معین شده باشد اشکالی پیدا نمی‌شود و تاریخ استحقاق مناط است و اما اگر استرداد امانت محدود به مدت معین نباشد معنی آن این است که امانت‌گذار هر وقت خواست می‌تواند امانت خود را از مستودع مطالبه نماید و وسیله رسمی مطالبه برای او ارسال اظهار‌نامه رسمی یا اقامه دعوی است چون برای استرداد مدت معینی نبوده و قانون تاریخ ابلاغ اظهار‌نامه یا اقامه دعوی را مبدأ مدت مرور­زمان قرار داده است و همچنین است راجع به تعهداتی که انجام آن مدت ندارد و یا عند المطالبه است^[۱۷۱].
۲-راجع به استرداد وثیقه از روزی که به وسیله‌ی تأدیه دین یا به وسیله دیگر وثیقه فک شده است.
برای استقراض معمولا باید وثیقه گذاشت و این وثیقه تضمین ادای دین است و لذا تا زمانی که تأدیه دین به عمل نیامده وثیقه فک نمی‌شود و البته تا زمانی که وثیقه فک نشود مطالبه آن محملی ندارد ولو اینکه مدت زمان طولانی هم بگذرد و پس از پرداخت دین وثیقه فک شده و صاحب آن حق مطالبه و استرداد وثیقه را پیدا می‌کند و مبدأ مرور­‌زمان از تاریخی است که وثیقه فک شده است .
۳-در دعوی ناشی از معاملات از قبیل عیب و غبن از تاریخ وقوع معامله و در دعوی بطلان تقسیم از تاریخ تقسیم؛
۴-در سایر دعاوی از زمانی که صاحب مال یا حق مستحق مطالبه می‌گردد.
قانونگذار مبداء مرور­زمان را در موردی که مشتری مدعی مستحق للغیر بودن مبیع می‌شود تاریخ وقوع معامله قرار داده؛ رجوع مشتری به فروشنده از تاریخ تحقق دو امر شروع می‌شود: تاریخ ثابت شدن مستحق للغیر بودن مورد معامله و خارج شدن ملک از ید مشتری و عبارت قانون چنین است « در دعوی مستحق للغیر بودن مورد معامله، مرور­زمان نسبت به رجوع مشتری بر بایع راجع به ثمن معامله و خسارات وارده از تاریخی شروع می‌شود که مستحق للغیر بودن مورد معامله ثابت و ملک از تصرف مشتری خارج شده باشد. لیکن اگر مشتری بدون اینکه بر او دعوی شده یا ملک از تصرف او خارج شده باشد، مدعی مستحق للغیر بودن مبیع شود مدت مرور­زمان از تاریخ وقوع معامله شروع می شود.»^[۱۷۲] .
۵-هرگاه بین داین و مدیون تفریغ حساب شده و یا سندی مبادله شده باشد. مدت مرور‌زمان از تاریخ تفریغ حساب یا سند شروع می‌شود^[۱۷۳].
بین داین و مدیون ممکن است تفریغ حساب شده و میزان بدهی مدیون به طور قطع معین شده باشد برای مطالبه آن تاریخ تفریغ حساب مبدأ مرور­‌زمان قرار داده شده زیرا از تاریخ مزبور نسبت به مبلغی که بین طرفین قطع گردیده دیون متعهد قابل پرداخت می‌باشد همچنین است اگر بین داین و مدیون نسبت به میزان مدیونیت بدهکار سندی تنظیم شده باشد تاریخ سند برای محاسبه مدت مرور‌زمان مناط است .^[۱۷۴]