آنومی زیاد

افزایش تحرک اجتماعی و تغییرات اجتماعی

عدم شادمانی

تقسیم کار

ضعیف­تر­شدن صیانت ذات در جوامع متمدن

عدم شادمانی

فردگرایانه

عدم اجتماع­پذیری

عدم شادمانی

گروه ها

منافع احساسات و مشغله­های مشترک

شادمانی

دین

احساس اطمینان به حقانیت ضروری جهان اخلاقی­ای

شادمانی

۲-۱-۱-۱-۵-۸. جورج زیمل
زیمل در مقاله کلان شهر خود به بحث از شرایطی می ­پردازد که در آن روابط انسانی رو به افول می­گذارند. او در تحلیل خود به از میان رفتن روابط عاطفی و صمیمانه و تسلط روابط حسابگرانه توجه دارد. طبق نظر زیمل در کلان شهرها، احساسات و خصوصا روابط عاطفی افراد در جامعه گم شده است که آثار منفی بر روی کیفیت زندگی دارد(مختاری، نظری، ۱۳۸۹: ۱۱۵-۱۱۷). زیمل، فردیت را به عنوان یکی از مشخصه­های مدرنیته قلمداد کرده است و شادمانی را با آن پیوسته می­داند. زیمل همچنین به تمایز میان جنبه­ های گوناگون خوشبختی به عنوان مثال شادمانی و لذت پرداخت و شادمانی را به عنوان یک هدف نسبی باز شناخت. او مفاهیم اخلاق و آزادی را بالاتر از شادمانی می دانست(گلاتزر، ۲۰۰۰: ۵۰۶ ). از نظر زیمل شادی یک حالت کلی ذهنی است که به توصیف شخصیت عاطفی انسان می ­پردازد. او شادی را یک انعکاس حرکت مستمر زندگی توصیف می­ کند که در ورطه زندگی می­افتد. موضع زیمل در برابر شادی موضعی دو گانه است. از سویی او شادی را به عنوان یک هدف می­نگرد که آدمی به دنبال آن است، از سویی او شادی را کیفیت عمل و حالتی از ذهن میبیند که فرد در ارتباط با خودش دارد. در حقیقت زیمل یک دیدگاه منفی و یک دیدگاه مثبت در مورد شادمانی دارد. دیدگاه منفی زیمل از شادی به عنوان یک هدف ( چیزی بر گرفته از تمایز اخلاقی میان شادی و اخلاق کانت است )، پیش فرضی است برای جنبه مثبت شادی به عنوان مفهومی از خود انگاره، که هسته این خود انگاره مبتنی بر است بر اینکه « فرد باید تماماً خود باشد » نکته مهم آن است که دیدگاه زیمل در باب شادی مبتنی بر پیش فرض­های انسان شناختی است (زینگرل^[۶۹]، ۲۰۰۰).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

به طور کلی اندیشه زیمل در مورد شادی به سه دوره تقسیم می شود :
در دوره اول زیمل، تمایز کانتی شادی اخلاقی را دنبال می­ کند که این اندیشه مستقیماً در مقابل مفهوم سنتی شادی به عنوان هدف عمل اخلاقی است. در دوره دوم زیمل به نقد این اندیشه که شادی هدفی است که از سوی انسان دنبال می­ شود، می ­پردازد. با این حال در این دوره زیمل به سوی یک نقطه جدل برانگیز چرخش می­ کند. چرخش به سوی یک ایده مابعد­الطبیعی از شادمانی به عنوان بعدی از ضرورت زندگی جاری که از طریق آن، ما به آنچه که هستیم تبدیل می­شویم. در این دوره است که زیمل به نظریه­ محوری فردیت دست می یابد. نظریه­ای که سازنده نظریات جامعه شناختی و نظریه هویت شخصی اوست. در دوره سوم، بعدی از خوشی به معنای خوشبختی عرضی، اندیشه زیمل را به خود جلب می­ کند، اگر چه در این دوره نیز همچنان اندیشه او در چارچوب استمرار درجات کیفیتی متفاوت میان لایه­ های پایین­تر و بالاتر از شادی تجربه شده است. در این دوره دیگر استمرار موجود در دوره دوم به چشم نمی­خورد (همان).
گالاتزر در ارزیابی دیدگاه زیمل، دو خط سیر پژوهش­های تجربی را هم جهت با بینش زیمل می­داند: نخست اینکه مقایسه میان جوامع، سطوح بالاتری از شادمانی را در جوامع فردگرا نشان می­دهد و دوم اینکه مطالعات سطح فردی درون جوامع آشکارا نشان داده­اند که افراد شاد بیشتر از افراد ناشاد تمایل به خودمختار بودن^[۷۰] و خودراهبردی^[۷۱] دارند(گلاتزر، ۲۰۰۰: ۵۰۶ ).
جمع­بندی دیدگاه جورج زیمل و شناسایی عوامل مرتبط با شادمانی: درکلان شهرها، احساسات و خصوصاً روابط عاطفی افراد در جامعه گم شده است که آثار منفی بر روی کیفیت زندگی داشته و باعث از میان رفتن روابط عاطفی و صمیمانه و تسلط روابط حسابگرانه دارد. زیمل، فردیت را به عنوان یکی از مشخصه­های مدرنیته قلمداد کرده است و شادمانی را با آن پیوسته می­داند.

از بین رفتن روابط عاطفی در کلان شهرها

تسلط روابط حسابگرانه و فردیت

عدم شادمانی

جدول شماره(۲-۹): جمع­بندی دیدگاه جورج زیمل و شناسایی عوامل مرتبط با شادمانی
۲-۱-۱-۱-۵-۹. نظریه کنش متقابل پارسونز
پارسونز، اعضای جامعه را گرد هم آورده و از طریق این تجمیع به آن­ها توانایی می­دهد تا از منافع مشترک خود در مراحل مختلف (از انطباق تا حفظ الگو) دفاع کنند و به تأمین نیازها و تحقق اهداف و در نهایت رضایت از زندگی بپردازند(ریتزر، ۱۳۸۳: ۱۳۴). پارسونز به چهارخرده نظام اجتماعی (اقتصاد، سیاست، دین و نظام قانونی و عرف اجتماعی) توجه داشت و اگر این چهار خرده نظام هر یک به نوبه خود فعالیت و کارکرد خود را درست انجام دهند، می­توانند باعث احساس رضایت در بین شهروندان شوند و در غیر این صورت، اگر هر یک از این چهار خرده نظام فعالیت خود را درست انجام ندهند، باعث بروز احساس ناامنی و به عبارتی بی­نظمی و عدم رضایت در بین افراد جامعه می­شوند(هزار جریبی، صفری شالی، ۱۳۸۸: ۱۶).

(۱۶)ادامه پی‌نویس شماره۱ص۸۱: بحال المرتاضین الذین یدعون الکشف والکرامات امثال هذه الکرامات.
(۱۷)ادامه پی نویس شماره۱ص۹۳: جبرئیل عن حقیقه الحال فیماشاهده،فقال أن ههنا لمنزل شیعتک ومقام المتحبین الی ذریتک ،وأن هذا الواقف فیهم لهوالشیطان الرجیم یریدأن یضلهم عن سبیل فتغیروجه رسول الله (صلی‌الله علیه وآله) من جهه ذلک وقال له قم یاملعون!فسمیت تلک البقعه المبارکه من هذه الجهه بقم.فلما بلغ الکلام الی هنا قال المولی الخلیل المذکورأن ذلک الشیطان الذی رآه رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) هوبالفعل ایضاًعلی المنبرفی تلک البقعه المبارکه یصدّالناس عن سواءالسبیل!وکان یعرض به علی المولی محمّدطاهر المذکور ،فقال له بعض من حضرعنده اذا کان الجل بهذه المثابه من الضلال والاضلال فَلِمَ لایزجره مولاناعن التعرض لهذا المنصب الرفیع ولایصدعنه الناس؟فقال: وکیف ینزجرمن کلام مثلی من لم ینزجرمن کلام رسول الله (صلی الله علیه وآله) ولم ینزل عن المنبربحکمه هذا!
(۱۸)ادامه پی نویس شماره۲ص۹۶: «روى محمّد بن جمهور الأحسائی عن أمیر المؤمنین(علیه السّلام) إنّه قال‏: انّ للَّه تعالى شرابا لأولیائه‏ اذا شربوا (منه) سکروا، و إذا سکروا طربوا، و إذا طربوا طابوا، و إذا طابوا ذابوا، و إذا ذابوا خلصوا، و إذا خلصوا طلبوا، و إذا طلبوا وجدوا، و إذا وجدوا وصلوا، و إذا وصلوا اتّصلوا، و إذا اتّصلوا لا فرق بینهم و بین حبیبهم».
(۱۹)ادامه پی‌نویس شماره۲ص۱۰۲: والاعتذارلدیه بحسن الانصاف،ماشیاًعلی قدمیه وتمام ماوقع من البلدین من المسافه الی أن وصل الی باب داره وانافه، فنادی یامحسن قداتاک المسیء،فخرج الیه مولانا المحسن وجعلا یتصافحان ویتعانقان، ویستحلّ کل منهمامن صاحبه، ثم رجع من فوره الی بلده وقال : لم أرد من هذه الحرکه الاهضم النفس والتدارک الذنب وطلب رضوان الله العزیز الوهاب.
(۲۰)ادامه پی نویس شماره۴ص۱۱۵: است و محمّد کریم از او همه جا به لوحی معرکه‌گیر یاد کرده است».
(۲۱)ادامه پی‌نویس شماره۱ص۱۱۹: یازدهم می‌باشد.این رساله تابه حال چاپ نشده ویک نسخه ازآن درکتابخانه آیه الله مرعشی نجفی به شماره نسخه ۳۹۸نگهداری می‌شود.دنا،ج۱،ص۴۸۵.
(۲۲)ادامه پی‌نویس شماره۱ص۱۲۳: می‌دهدنسخه دوم تسلیه الشیعه وتقویه‌الشریعه باشد.به این کتاب یعنی تسلیه‌الشیعه وتقویه‌الشریعه در کتاب نصحیه الکرام و فضیحه اللئام در برگ ۱۱۵ اشاره شده: عین الحیوه، بضاعه النجاه، درّالاسرار، مسلک المرشدین و تنقیح المذهبین و کتاب اصول الفصول التوضیح و رساله سلوه الشیعه و قوه الشریعه و رساله اعلام المحبین و کتاب تسلیه الشیعه و تقویه الشریعه وتبصره‌الناظرین و زادالمرشدین…». ر.ک،فهرست‌کتاب‌های‌خطی‌کتابخانه‌آیت الله مرعشی، ج۱۱ص۲۹۰. نصیحه‌الکلام وفضیحه اللئام،برگ۱۱۶. ر.ک: الذریعه،‌۲۴/ ۱۸۲؛ مرعشی، ۵/ ۱۵۴؛ ملی تبریز، ۳/ ۱۴۱۷.
(۲۳)ادامه پی‌نویس شماره۲ص۱۲۵: محمّدبن علی بن هلال والحسین بن منصورالحلاج و محمّدبن علی الشلمغانی المعروف بابن الغراقر لعنهم الله فخرج التوقیع بلعنهم والبراءه منهم جمیعاعلی یدالشیخ ابالقاسم ابن روح» … ثم ساق الشیخ الکلامَ الی ذکرالحلاج وروی فیه ماروی فممارواه فیه حکایه فیها أن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی قدس الله سرّه قال للحلاج أتدعی المعجزات علیک لعنه الله …أن الاخبار المعتبره فی طعن الحلاج والحلاجیه کثیره مضبوطه فی کتب قدما اصحابنا الامامیه فمن اراد أن یطلع علیها فلیرجع الیها حتی یتبین الهدی من الضلاله والغوی وانما المعتبر عنداهل المعرفه والنظر مارواه القدماوحکما العرفا من اصحابنا رضوان‌الله علیهم الذین علمنا بتعلیمهم علم الرجال وعرفنابتعریفهم المؤمنین الموصوفین بالعداله والروات الثقات من الضعفاوالجهال وانماالعوام الذین هم کالانعام اعتبروا مارواه صاحب النفحات وتذکره الاولیا والقشیری والغزالی وامثالهم وماقاله بعض من المتاخرین الذین اغتروا بغرورالمبتدعه وغیرهم من المخالفین فی الحلاج والنساج وغیرهما من مشایخ القری والعابدات من النساواتخذوا مذهبهم الباطل وسلکوا مسلکهم الغایل اولئک الذین اشتروا الظلاله بالهدی فماربحت تجارتهم وماکانوامهتدین.
(۲۴)ادامه پی‌نویس شماره۴ص۱۲۷: الشنعا،أمن الضرب یتألمون أم من الطعن یتظلمون أم مع اکفائهم یتکلمون أن الله لایسمع بالصماخ فاقصروا من الصراخ اتنادون باعدا ام توقظون راقدا،تعالی الله لاتأخذه السنه ولاتغلّطه الالسنه سبحوا تسبیح الحیتان فی النحروادعواربّکم تضرعاوخفیه ودون الجهر من القول انه لیس منکم ببعید بل هواقرب الیکم من حبل الورید.
(۲۵)ادامه پی نویس شماره۱ص۱۲۸: وقایعه ومناماته مایوقع الناس فی الریب ویاتی فی اخباره بماینزل منزله الغیب ربما تسمعه یقول قتلت البارحه ملک الروم ونصرت فئه العراق أوهزمت سلطان الهندوقلّبت عسکرالنفاق اصرعت فلانایعنی به شیخا آخریظهره اوافیت بهماناًیرید به من لایعتقدانه لکبیره ربماتراه یقعد فی بیت مظلم یسرج فیه اربعین یوما یزعم انه یصوم صوماًولایأکل فیه حیواناًولاینام نوماً وقد یلازم مقاماًیرددفیه تلاوه سوره ایاماًیحسب أنه یودی بذلک دین احدمن معتقدیه أویقضی حاجه من حوائج اخیه وربّمایدّعی أنه سخرطایفه من الجنه و وقی نفسه أوغیره بهذه الجنه أفتری علی الله أم به جنه .
(۲۶)ادامه‌پی‌نویس‌شماره۱ص۱۳۳: قبیحه مخترعه ایشان واعنال ردیّه شنیعه‌ایشان‌ونظر نمی‌نمایند که ایشان لااله الا الله گفتن را ازبرای خود مزمارگردانیده اند،یعنی سازی برای خودساخته اندوبا ابیات واشعار مانند کنیزان خوانندگی می‌کنند واشعار را با اوراد ترکیب می‌نمایند ورقص می‌کنند مانند خرس که درکوه به رقص درمی‌آید.وآیه یعنی اینکه هرکس دراین دنیا نابینا باشد دلش ازشناختن طریق صواب،پس او درآخرت دردیدن راه نجات ودریافتن درجات عالیه جنات کورخواهد بود».

پیوست ها
پیوست۱،رساله اعتقادیه،نسخه شماره(۱۴۷۴۳)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۱۲.
پیوست۲،رساله ردّصوفیه،نسخه شماره(۵۴۶۸)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۲۹.
پیوست۳،رساله رجم الشیاطین،نسخه شماره(۱۵۵۴۸)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۵.
پیوست۴،رساله تحفه الاخیار،نسخه شماره(۱۴۷۴۳)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۴۹.
پیوست۵،رساله الفوائدالدینیه،نسخه شماره(۳۷۷۲) کتابخانه مدرسه فیضیه،برگ۲۹.
پیوست۶،رساله بهجه الدارین،نسخه شماره(۲/۲۵۷۸) مرکزاحیامیراث اسلامی،برگ۱.
پیوست،۷رساله کشف الاسرار،نسخه شماره(۲/۶۳)نسخه دیجیتال مجمع ذخائراسلامی،برگ۴۰.
پیوست۸،رساله فتوح المجاهدین،نسخه شماره(۱۰۷۲۰)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۳.
پیوست۹،رساله اصول الفصول التوضیح،نسخه شماره(۵/۴۴۲۶)مرکزاحیامیراث اسلامی،برگ۱.
پیوست۱۰،رساله حکمه العارفین،نسخه شماره(۹۲۶)مرکزاحیامیراث اسلامی،برگ۴.
پیوست۱۱،رساله رجم الشیاطین،نسخه شماره(۱۵۵۴۸)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۶.
پیوست۱۲،رساله منهج النجات،نسخه شماره(۳/۲۱۰)کتابخانه مدرسه فیضیه،برگ۱۵۰.
پیوست۱۳،رساله حق الیقین،نسخه شماره(۱۳۱۱)مرکزاحیامیراث اسلامی،برگ۳.
پیوست۱۴،رساله عطیه ربانی وهدیه سلیمانی،نسخه شماره(۱۰۴۸۶)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۴۷.
پیوست۱۵،رساله تحفه عباسی،نسخه شماره(۱/۳۵۹۸)مرکزاحیامیراث اسلامی،برگ۵.
پیوست۱۶،رساله مباحثه النفس،نسخه شماره(۱۵۲۲۴)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۹۲.
پیوست۱۷،رساله تنبیه الراقدین،نسخه شماره(۱۳۵۶۸)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۱۵۲.
پیوست۱۸،رساله جامع صفوی،نسخه شماره(۱/۴۳۹۳)مرکز احیا میراث اسلامی،برگ۱.
پیوست۱۹،رساله حجه الاسلام،نسخه شماره(۱۱۵۱۲)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۳.
پیوست۲۰،رساله حجه الاسلام،نسخه شماره(۱۱۵۱۲)کتابخانه مجلس شورای اسلامی، برگ۳.
پیوست۲۱،رساله نصیحه الکرام،نسخه شماره(۱۰۳۶۹)کتابخانه مجلس شورای اسلامی،برگ۱۳۰.
فهرست منابع

1. 1. فهرست منابع چاپ شده

1. 1. قرآن کریم.

1. 1. امام علی بن ابیطالب(علیه‌السلام)،نهج البلاغه، گردآوری سیدرضی،مصحح فیض الاسلام، چاپ اول،قم،نشرهجرت،۱۴۱۴ق.

1. 1. امام علی بن موسی (علیه السلام)،صحیفه امام رضا(علیه السلام)، محقق و مصحح محمّد مهدی نجفی، نشرکنگره جهانی امام رضا (علیه السلام)، مشهد، ۱۴۰۶ق.

1. 1. ابن حیون،نعمان بن محمّدمغربی،دعائم الاسلام،نشرمکتب مدبولی.

1. 1. ـــــــــــــــــــــــــ ، دعائم الاسلام،مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)،قم،۱۳۸۵ق.

1. 1. ابن سینا،حسین بن عبدالله،تسع رسائل فى الحکمه و الطبیعیات،نشردارالعرب،چاپ دوم،قاهره،۱۳۲۶ق.

1. 1. ابن عربی،فصوص الحکم،انتشارات الزهرا (سلام الله علیها)،چاپ دوم،۱۳۷۰ش.

1. 1. استادی،رضا،فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه فیضیه،چاپخانه مهر،۱۳۹۶ق.

1. 1. ـــــــــ ،فهرست نسخه های خطی کتابخانه مسجداعظم قم،۱۳۶۵ش.

1. 1. اسکندربیگ ترکمان؛تاریخ عالم آرای عباسی؛چاپ اول،تهران،۱۳۷۷.

1. 1. افندی اصفهانی، میرزا عبدالله ، ریاض العلما وحیاض الفضلا،چاپخانه خیام، قم،۱۴۰۱ق.

1. 1. الحرالعالمی،محمّد بن الحسن،امل الآمل، تحقیق سید احمد حسینی،انتشارات دارالکتاب الاسلامی، قم،

1. 1. الغروی الحائری، محمّد بن الاردبیلی ، جامع الرواه،چاپ کتابخانه آیت الله نجفی مرعشی،قم،۱۴۰۳ق.

1. 1. الموسوی الخوئی، سید ابوالقاسم ، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه،مرکز نشر آثار الشیعه، (چاپ ۴)، قم، ۱۴۰۱ق.

1. 1. امینی،عبدالحسین،الغدیر،نشرمرکزالغدیرللدراسات الاسلامیه،۱۳۷۸ش.

1. امین، سید محمّد ، اعیان الشیعه، دارالتعارف للمطبوعات،چاپ پنجم، ، بیروت ،۱۴۲۰ ق.

چیزی که از مجموع روایات حرمت غناء استفاده می‌شود اینکه این احادیث و اخبار انصراف به زمان بنی امیه و بنی عباس دارند. در آن عصر وضعیت چنین بوده که زنهای خواننده در مجلس مردان عیاش و هوسباز، اعم از دربار و غیر دربار حاضر می‌شدند و اسباب خوش گذرانی آن فاسدان از خدای ‌بی خبر را فراهم می‌کردند. بدون شک مجالس غناء مرسوم آن زمان، و حتی این زمان چنین است که غالباً آوازها همراه با یک یا دو یا چندین ساز مختلف اجرا می‌شوند. اینکه خوانندگان آوازهای غنایی همواره زنان و چه بسا زنان هرزه و دوره گرد بودند و شنیدن صدای زن را اگر چه نمی‌گوییم عورت است و حرام اما شنیدن خوانندگی اش با آن کیفیتی که همه می‌دانند، قطعاً حرام است.
وقتی قرآن کریم خضوع زن را در رفتارش نزد نامحرم تحریم می‌کند و به زنان رسول خدا(ص) می‌فرماید: «ولاتخضعن بالقول^[۱۷۲]
یعنی در سخن دلربایی نکنید» و چون سایر زنان آهنگ صدا را فریبنده نسازید خوانندگی زن را به طریق اولی نهی می‌کند وقتی در سخنان عادی اگر زن آهنگ صدایش را لطیف و نازک کند دلهای مریض را به طمع می‌اندازد در اشعار عاشقانه و بزمی، خاصه اگر با آهنگهای لهوی و مطربی همنوا باشد دیگر جای خود دارد.
۱- اینکه محتوای آوازها معمولا باطل و لغو و مضر بوده است.
۲- مجالس غناء اکثراً خالی از معاصی دیگر همچون شراب و قمار و امثال اینها نبوده است.
پس غناء متعارف در عصر اموی و عباسی غالبا با این ویژگی‌ها یافت می‌شده است و لذا احادیث ناهیه چنین غنایی را مدنظر داشته است.
حال اگر چنانچه کسی ادعای انصراف بکند و بگوید اگر غنایی خالی از این آلودگیها باشد یعنی بر مبنای اشعاری حماسی یا عرفانی، آهنگی متین و سنگین ساخته شود و توسط خواننده‌ای وزین و هنرمند به اجرا در آید، چرا حرام باشد؟!
البته چنین قطعه موسیقی بلامانع است زیرا اصلاً غناء به حساب نمی‌آید تا مشمول کم حرمت گردد.
اما طبق مبنای مشهور، این دلیل انصراف، قانع کننده نیست برای اینکه وقتی روایات می‌گویند غناء حرام است، این عنوان اصالت دارد یعنی احادیث مربوطه، حرمت را روی خود غناء برده‌اند به عبارت دیگر غناء به خاطر خود غناء حرام گشته، نه به جهت عوارض و مقارنات آن.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

بند دوم: روایاتی که موید صوت زیباست
در جوامع روایی (هم از شیعه و سنی) روایات بسیاری راجع به تحسین و تمجید صدای زیبا و قشنگ داریم که ضمناً در آنها موکداً توصیه شده که قرآن را با صدای خوش بخوانید از جمله:
۱- عبدالله بن مسکان از امام صادق(ع) نقل می‌کند که حضرت فرمود: که پیامبر(ص) فرمودند: ان من اجمل الجمال شعرالحسن و نغمه الصوت الحسن^[۱۷۳] «از زیباترین زیبایها، موی خوب و نغمه و صوت خوب است
۲- شخصی از امام صادق(ع) نقل کرد که حضرت فرمود: خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نفرموده جزاینکه خوش آواز باشد «مابعث الله عزوجل نبیا الاحسن الصوت^[۱۷۴]
۳- عبدالله سنان از امام صادق(ع) نقل می‌کند که رسول خدا(ص) فرمود «لکل مثنی حلیه و حلیه القرآن الصوت الحسن^[۱۷۵]هر چیزی زینتی دارد و زینت قرآن آواز خوش است»
۴- پیامبر(ص) فرمود: «و رجع بالقرآن صوتک فان الله یحب الصوت الحسن»^[۱۷۶]
در قرائت قرآن با صوتت ترجیع کن، که خداوند صوت خوب را دوست دارد. ترجیع صوت همان غلت دادن صداست که اصلاً آن را «چه چه» می‌گویند و ضمناً از این حدیث شریف فهمیده می‌شود که ترجیع کردن، موجب زینت صدا می‌شود پس اگر گفته شود. ترجیع صوت بتنهایی غناء نیست به خاطر همین است که تزئین صدا محسوب می‌شود و زینت ممدوح است مگر آنجا که باعث مفسده‌ای شود مثلاً در یک آواز لهوی ترجیع انجام گیرد.
۵- رسول اکرم (ص) فرمود:«حسنوا القرآن با صواتکم فان الصوت الحسن یزید القران حسنا^[۱۷۷]
۶- از رسول خدا (ص) نقل شده که فرمود:«زینوالقرآن با صواتکم»^[۱۷۸] قرآن را به وسیله صوتهایتان زینت دهید.
۷- امام صادق (ع) فرمود: علی بن الحسین(ع) خوش آواز ترین مردم در خواندن قرآن بود و سقاها که می‌گذشتند به خانه‌اش می‌ایستادند و قرآن خواندن او را گوش می‌دادند، و حضرت باقر(ع) نیز خوش آواز ترین مردمان بود^[۱۷۹]
۸- در حدیث آمده که حضرت داود(ع) در نوحه کردن بر نفس خود و در خواندن زبور خوش آواز بود تا حدی که آدمیان و پریان و مرغان و وحشیان برای شنیدن آواز او فراهم می‌آمدند. ^[۱۸۰]
نتیجه: حال از این روایات استفاده می‌شود که غناء ذاتاً حلال است و این مقارنات حرامند که آن را حرام می‌گردانند.
مرحوم محقق سبزواری در «کفایه» می‌گوید: روایات بسیاری دلالت برجواز غناء در قرآن دارند، بلکه بعضی از روایات غناء در قرآن را مستحب هم می‌شمارند. البته مبنی براینکه این روایات دلالت براستحباب صوت خوب و قشنگ و «چه چه» دارد در قران داشته باشند. ظاهر بنابر آنچه که از کلام اهل لغت و غیر آنها استفاده می‌شود، این است که هیچکدام از خصوصیات صوتی مذکور بدون غناء یافت نمی‌شود.^[۱۸۱]
بند سوم: جواز غناء در اعیاد و ایام فرح
سیدحمیری در «قرب الاسناد» از علی بن جعفر، از برادرش موسی بن جعفر(ع) نقل می‌کند که گفت از امام کاظم (ع) راجع به غنا در عید فطر و قربان و ایام فرح پرسیدم حضرت فرمودند:«لاباس به مالم یعص به»^[۱۸۲]«عیبی ندارد مادامیکه با غناء معصیت نشود»
وجه استدلال :
ظاهر اینکه حضرت فرمود:«مادامیکه با غناء معصیت نشود» این است که غناء موجب معصیت نشود و یا مقدمه برای حضور گناهان دیگر نگردد «باء» آیا به معنای معیت است یعنی مقارناتش حرام نباشد، یا به معنای سببیت است، یعنی بوسله غناء معصیت نشود؟ اگر «باء» به معنی معیت باشد روشن است که دلیل برمطلوب محسوب می‌شود.
و اگر به معنی سببیت باشد باز هم دلیل بر مطلوب است، زیرا معلوم می‌شود غناء بردو قسم است: غنایی که بوسیله آن معصیت می‌شود و غنایی که بوسیله آن معصیت نمی‌شود.
بنابراین خود غنا ذاتاً حرام نیست و به نظر می‌رسد که اشاره به محتوای آواز باشد یعنی غنایی که محتوایش اباطیل واراجیف است حرام می‌باشد.
ملاحظه: این روایت نیز به جفت «حکم الخیاط» که در سلسله سند قرار دارد، ضعیف است.
نتیجه: مرحوم فیض و دیگران از این روایت اینگونه برداشت کرده‌اند که اصل موسیقی آوازی، اشکال شرعی ندارد.
یعنی اگر زن خواننده‌ای در عروسیها زنانه آواز بخواند و مرد تا محرمی هم صدای او را نشنود در این صورت چنین آوازی خواندن و شنیدن آن واجرت گرفتنش جایز و بلامانع است.
بند چهارم: جواز غناء در عروسیها
روایتی است که ابن بصیر به ۳ صورت نقل شده است.
۱- از ابی بصیر نقل شده که گفت از امام صادق (ع) درباره اجرت زنهای خواننده که عروسیها را همراهی می کنند پرسیدم چطور است؟ حضرت فرمود:
«أجر المغنیه التی تزف العرایس یس به بأس لیست بالتی یدخل علیها الرجال»
اجرت زن خواننده ای که عروسیها را همراهی می کند عیبی ندارد، زیرا از خوانندگانی نیست که مردهای نامحرم بر او داخل بشوند.^[۱۸۳]
(این روایت هم از نظر سند و از نظر دلالت تمام است)
۲- علی بن أبی حمزه از أبی بصیر نقل می‌کند که گفت از امام صادق (ع) در مورد کسب زنهای خواننده پرسیدم، حضرت فرمود:
التی یدخل علیها الرجال حرام و التی تدعی إلی الأعراص لا بأس به(لیس به بأس) و هو قول الله عزوجل:
«و من الناس من یشتری لهو الحدیث لیضل عن سبیل الله. کسب زنهای خواننده‌ای که مردها (نامحرم) بر آنها داخل می‌شوند حرام است و کسب آن زنهای خواننده‌ای که به عروسیها دعوت می شوند عیبی نداردو این قول خدای عزوجل است که می فرماید [بعضی از مردم گفتار بازیچه می خرند تا بدون علم مردم را از راه خدا گمراه کنند]^[۱۸۴]
۳- حکم الخیاط از ابی بصیر نقل می کند که گفت امام صادق (ع) فرمود:
«المغنیه التی تزف العرایس لا بأس بکسبها»
برای زن خواننده ای که در مراسم عروسی آواز می خواند پول گرفتن اشکالی ندارد.^[۱۸۵]
بند پنجم: صوت زیبا در قرائت قرآن
مردی از امام سجاد (ع) درباره خریدن کنیزی که صوت خوبی داشت پرسید، حضرت فرمود:
ما علیک لو اشتریتها فذکرتک الجنه یعنی بقرائه القرآن و الزهد و الفضائل التی لیست بغناء فأما الغناء فمحظور:
«اگر آن کنیز را بخری که با قرائت قرآن و خواندن اخبار مربوط به زهد و فضائلی که غناء به شمار نمی‌آیند بهشت را به یاد بیاندازد عیبی ندارد و اما غناء ممنوع است.^[۱۸۶]
این روایت هم از حیث سند اشکال دارد و هم از نظر دلالت از نظر سند «مرسله» است و غیر معتبر، و از نظر دلالت، ظاهر راجع به صوت زیباست، نه غناء البته طبق مبنایی که ما برگزیدیم غنا را هم از مقوله صوت می‌دانیم و هم از مقوله کلام، دلالت برعدم حرمت موسیقی آوازی دارد، زیرا حضرت یا می‌خواهد بفرماید که چون متن آواز آیات و روایات و مضامین بلند عرفانی و معنوی است، به خاطر همین که اینها غناء محسوب نمی‌شوند، فلذا شنیدنش اشکال ندارد و یا می‌خواهد بفرماید که اگر اینها را با صوت زیبایی که از لحاظ آهنگ، آهنگ لهوی و غنایی نباشد برایت بخواند مانع ندارد در هر حال چه حضرت نظر به آهنگ صدا داشته باشد و چه به گفتار و محتوا، دلیل بر مطلوب ماست.
بند ششم: روایاتی که دلالت بر جواز «حداء» دارند

روایت سوم: کعب گفت: قیامت بر پا نمی­ شود تا این که بیت­الحرام، بیت المقدس را زیارت کند و آن گاه هر دو با اهل خود به سوی بهشت می­روند.
این متن هر چند آشکارا بیانگر برتری بیت­المقدس نیست؛ ولی به گونه ­ای به آن اشاره دارد، چرا که زیارت شونده در اینجا نسبت به زیارت کننده دارای فضیلت و برتری است و بر آن حق دارد. روایت چهارم بر این فضیلت دلالت دارد.
روایت چهارم: کعب گفت: عرضه (اعمال) و حسابرسی از بیت­المقدس آغاز می­ شود.
بنابراین تلاش کعب­الاحبار تنها در راستای ترسیم قلمرو حکومت اموی در آینده است و می کوشد تا به آن مشروعیت و قداست بدهد. از سوی دیگر این روایات به رقابت سخت میان دو پایتخت مدعی در آینده یعنی کوفه و شام دامن می­زند.

کوفه از همان ابتدای تأسیس، دارای قداست اسلامی بود در حالی که شام به عنوان منطقه­ای نصرانی شناخته می­شد که بیشتر ساکنان آن غیر مسلمانان بودند. اختلاف میان دو جبهه­ی درگیر، یعنی جبهه امام علی به عنوان خلیفه و پیشوای مسلمانان و معاویه به عنوان یک کارگزار نافرمان و سرکش، دو پایتخت مدعی را بر آن می­داشت که در پرتو متون دینی، خود را مقدس و با احترام نشان دهند و این همان چیزی بود که شام آن را در روایات کعب پیدا کرده بود».^[۳۸۸]
این گزارش­ها نشان از حرکت عمیق و ریشه­دار این افراد برای دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده دارد. به همین سبب است که نظر احمدامین و ابوریه^[۳۸۹] در خصوص دست داشتن کعب در قتل عمر را پذیرفتیم؛ زیرا به نظر این خُلقِ پیشگویی برای انجام یک امر مهم یکی از ترفندهای کعب­الاحبار محسوب می­شده است.
۴-۲-۱۳-نمونه هایی از داستان سرائی­های کعب­الاحبار
همانطور که در گذشته اشاره شد اهل­کتاب با داشتن مجوز دیگر نیازی به معطل شدن نداشتند، بلکه در ساعاتی مقرر بعد از نماز یا هر فرصتی که می­یافتند شروع به قصه­سرایی می­کردند، تا جایی که در زمان خلیفه­ی دوم و سوم این قصه سرایی­ها به اوج خود می­رسد.^[۳۹۰] در زمان خلافت امیرالمومنین علی، ایشان سعی در جمع کردن بساط این قصه سرایان داشتند؛ چناچه که آمده است:
امیر المومنین علی پس از پذیرفتن خلافت، بدون درنگ، قصه­پردازانی را که به نقل داستان­های دروغ پرداختند، از مسجد اخراج کرد و بازار آنان را تعطیل نمود. ^[۳۹۱] علی در برابر کعب­الاحبار ایستاد و دروغ های وی را بر ملا ساخت. ^[۳۹۲]
آورده­اند که امام علی وارد مسجد شد، در این هنگام قصه­خوانی را دید که به پند اندرز مردم مشغول است. پرسید: چه خبر است؟ گفتند: مردی است که مردم را موعظه می­ کند. فرمود: مردم را موعظه نمی­کند، بلکه می­گوید: من فلانی پسر فلانی­ام، مرا بشناسید. آنگاه کسی را نزد او فرستاد و گفت: آیا ناسخ و منسوخ را باز می­شناسی؟ گفت: نه فرمود: از مسجد ما خارج شو و پند و اندرز را رها کن.^[۳۹۳]
علی هشدار داده بودند، کسی که داستان حضرت داوود را به شیوه داستان سرایان روایت کند ۱۶۰ تازیانه بر او می نوازم و این مقدار، حد ناروا بستن بر پیامبران است.^[۳۹۴]
امام علی به صراحت در مورد برخورد با احبار یهود عمل کردند، از آن حضرت نقل شده است: هر کس نزد او نوشته­ای (از اهل­کتاب) وجود دارد، آن را از بین ببرد؛ زیرا امت­های پیشین به واسطه­ پیروی از گفته­های عالمان خود و رها کردن کتاب خدا هلاک شدند.^[۳۹۵]
سوال اینجاست که آیا در دوران خلافت علی که از صحابه­ی رسول­اکرم محسوب می­ شود هنوز استقرار احکام صورت نگرفته بود؟ چگونه است که در زمان سه صحابه­ی حاکمِ قبلی، موافقان مراجعه به اهل­کتاب، استقرار احکام را تشخیص داده و مراجعه به اهل­کتاب را بدون مشکل فرض کردند، اما در زمان حضرت علی که بعد از آن سه تن خلیفه می­ شود هم چنان بیم اختلاط باید مفروض باقی بماند.
آنچه اهل سنت داعیه­دار آن هستند اجماع صحابه است، مغایرت رفتار خلیفه­ی چهارم با دو خلیفه­ی قبل چه پیغام جدی­ای را برای علمای اهل سنت به همراه دارد؟
آیا غیر از این است که استقرار احکام بهانه­ای بیش نیست برای توجیه عملکرد خلفای راشدین؟
نکته­ی قابل توجه آنجاست که خلیفه­ی دوم از ترس آنکه مبادا حدیث پیامبر با قرآن اشتباه گرفته شود شعار «حسبنا کتاب الله»^[۳۹۶] را سر می­دهد، و فرمان محو حدیث نبوی را از منبر خود صادر می­ کند، چگونه است که در قبال انتشار قصص اهل­کتاب آن هم در این سطح وسیع و بدون ضابطه، خبری از ترس مقدس او نیست؟
در جایی دیگر گزارشی از عبدالله­بن­مسعود وجود دارد که به نزد کعب­الاحبار می­رود در حالی که عمربن­خطاب در مجلس اوست، کعب­الاحبار با زیرکی که از او سراغ داریم سوالی را از عمر می­پرسد و پیرو سوالش داستانی را مطرح می­ کند.
عبدالله­بن­مسعود می­گوید: من نزد کعب­الاحبار بودم در حالیکه او نزد عمر بود، کعب گفت: ای امیرالمومنین! آیا به تو خبر دهم از عجیب­ترین چیزی که تا کنون در کتاب­های انبیاء خوانده­ام؟ آن این است که یک روز هامه آمد سراغ حضرت سلیمان و گفت سلام بر تو ای نبی خدا سلیمان فرمود: سلام برتو این هامه به من بگو که چرا تو از زراعت­ها نمی­خوری؟ گفت: ای نبی خدا برای آنکه آدم عصیان کرد به خاطر این زراعت­ها. حضرت سلیمان گفت: چگونه است که آب نمی­خوری؟ گفت: زیرا قوم نوح در این آب غرق شدن و به این علت من از این آب نمی نوشم. حضرت سلیمانگفت: چگونه است که تو این آبادانی ها را ترک کردی و در خرابه­ها زندگی می­کنی؟ گفت: زیرا خرابه­ها میراث خداوند هستند و من ساکن میراث خداوند شدم، خداوند در کتابش می­فرماید: کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَهٍ بَطِرَتْ مَعیشَتَها فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلیلاً وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثینَ^[۳۹۷] سلیمانمی­پرسد: چه خواهی گفت اگر بر بالای خرابه­ای بنشینی؟ هامه گفت: خواهم گفت کجا هستند کسانی که از دنیا بهره می­بردند؟^[۳۹۸]
کعب­الاحبار بدون مقدمه داستانی از کتاب­های انبیاء را تعریف می­ کند، و با شگفتی می بینیم که در کتاب­های انبیاء قبل، آیه­ای از قرآن وجود دارد. وجودِ آیه­ای از قرآن در کتاب­های انبیاء قبل پیامی غیر از اثبات حرف کعب مبنی بر بودن همه اخبار در کتب اهل­کتاب را می ­تواند داشته باشد؟ (هر چند که ساختگی بودن این جریان قطعی به نظر می­رسد. اما سکوت محققان اهل سنت درباره این مراجعات، بسیار سوال برانگیز است، چون به واقع بسیاری از آنان ساختگی بودن این جریانات را قبول ندارند.)
در جایی دیگر معاویه از کعب درخواست می­ کند که برای او حدیث بخواند و کعب به انتخاب خود داستان حضرت مریم را بیان کرده و در ادامه­ داستان برای معاویه از محل “صخره” می­پرسد و کعب­الاحبار جواب معاویه را می­دهد.
معاویه به کعب گفت: برای ما حدیث بگو کعب گفت: مایلی برای تو حدیث کنم از خداوند که چگونه خلق کرد “صخره” را بر روی درخت خرما و زیر آن درخت خرما مریم دختر عمران و آسیه همسر فرعون بودند، آن­ها گردنبدهای مروارید با رشته­ های مروارید اهل بهشت را مرتب می­ کنند.
دنبال همین روایت آمده است که معاویه از کعب­الاحبار در مورده صخره سوال کرد و کعب گفت: صخره بر روی درخت خرماست و درخت خرما بر روی نهری از انهار بهشت است و زیر آن درخت مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم هستند که رشته­ های مروارید اهل بهشت را تنظیم می­ کنند تا روز قیامت. ^[۳۹۹]
عمر در بیت­المقدس درباره محل صخره از کعب­الاحبار پرسید و او به تفصیل در این باره برای وی سخن گفت. ^[۴۰۰]
اما اینکه این صخره چه اهمیت دارد که این تازه مسلمانان با نقل روایات و داستان­ها قصد بزرگ­نمایی آن را دارند؟ در پژوهش معاصران شیعه چنین می خوانیم:
«حدیث نبوی توانست در درگیری تلخ میان جبهه­ی حاکم اموی و جبهه مخالف علوی موجودیت خود را حفظ کند. در درگیری میان بنی امیه و آل زبیر در زمان حکومت عبدالملک بن مروان نیز حدیث نبوی مورد هجوم قرار گرفت. عبدالملک با مخالفت­های سیاسی سختی روبرو بود که در پرتو آن عبدالله­بن­زبیر توانست جبهه­ی مخالف مسلحانه­ای تشکیل دهد و سرزمین مکّه را پایگاه نظامی خود قرار دهد و از حجاج بیعت بگیرد. عبدالملک­بن­مروان به خاطر ستم­های ابن­زبیر و بیعت گرفتن اجباری او از حجاج، اهل شام را از رفتن به حج منع کرد و بیت المقدس را جایگزین بیت الله الحرام، و مسجد صخره را جایگزین کعبه ساخت و در همین راستا روایتی را به پیامبر نسبت داد:
« لا تشدّ الرحال الاّ الی ثلاثه مساجد: المسجد الحرام و مسجدی و مسجد بیت المقدس؛ یعقوبی در این­باره گفته است: عبد­الملک اهل شام را از رفتن به حج باز داشت زیرا ابن زبیر از حجاج برای خود بیعت می­گرفت؛ اما فریاد اعتراض مردم بلند شد و گفتند: چگونه ما را از حجی که خداوند بر ما واجب گردانیده است، منع می­کنی؟ عبدالملک گفت: از ابن­شهاب­زهری که برایتان حدیث می­خواند، بپرسیدکه رسول­خدا فرمود: تنها به سوی سه مسجد بار سفر بسته می­ شود. مسجدالحرام و مسجد من (مسجد­النبی) و مسجد بیت المقدس»
اکنون مسجد بیت­المقدس برای شما به جای مسجدالحرام است و مسجد صخره- که نقل شده است رسول­خدا وقتی به معراج رفت، بر آنجا قدم گذاشت – به جای کعبه است. او سپس بر روی مسجد صخره گنبدی ساخت و روی آن پرده­های دیبا (ابریشم زربافت) آویزان کرد و خادمان و پرده دارانی برای آن گماشت و مردم را وادار کرد که بر گرد آن طواف کنند، همان گونه که بر گرد کعبه طواف می­کردند. در طول دوران بنی­امیه چنین عمل می شد.
در این مرحله، دیگر روایات سیاسی، تنها در موارد نزاع و درگیری به کار گرفته نشد، بلکه تلاش گردید دامنه آن به واجبات اسلامی کشیده شود تا بتواند در پرتو آن به نظام حاکم مشروعیت ببخشد و دست او را باز بگذارد تا واجبات اسلامی را به نفع خود تغییر دهد و درگیری سیاسی را به درگیری شدید اعتقادی تبدیل کند». ^[۴۰۱]
زمانی که هر کدام از روایاتِ عجیب اهل­کتاب را می­گشاییم، به خود خواهی­ها و سیاست محوری­های بیشتری از این افراد دست پیدا می­کنیم که در ظاهرِ دینی جلوه و مردم ساده اندیش را دور خود جمع کرده است.
قصه سرایی­های این قوم پایانی نداشت و برای غالب مفاهیم دینی که از قضا غالب آن­ها از اصول اعتقادی محسوب می­شد قصه­ای سروده و برای مردم نقل می­کردند.
خلاصه
در این فصل سعی بر جمع­آوری شواهد مراجعات صحابه به اهل­کتاب شده است و در ادامه بررسی و دسته بندی این شواهد بر اساس محتوای آن­ها صورت گرفته است. یافته­های ما از موطأ مالک، مسند احمد، صحاح سته در سه دسته قرار گرفت، سوالاتی حاوی حکم از اهل­کتاب، سوالات تفسیری از اهل­کتاب و سوالات صحابه از اهل­کتاب، که عنوان دسته ها خود در بردارنده اهمیت مواردی هست که ذیل آن قرار گرفته است.
اما تعداد دیگری از کتاب­های متقدمِ اهل سنت مورد بررسی قرار گرفت که از آن کتاب­ها شواهدی استخراج و در ۱۳دسته گنجانده شد که عبارتند از: سوالت تفسیری از اهل کتاب، سوالات حاوی افعال و اعمال، سوالات حاوی مسائل فکری و اعتقادی، رفع اختلاف قرائت قرآن، توسط رأی اهل­کتاب، شواهد در توصیف پیامبر و امت ایشان، انذار و نصیحت­های درخواستی عمر از کعب، نقل­های مستقل و بدون مقدمه­ی کعب، غیب­گوی­های کعب نسبت به عمر و تأیید او، اعلم مردم از دیدگاه کعب، آموزه­های کعب­الاحبار برای صحابه، بزرگداشت شهرهای خاص توسط کعب، نمونه­هایی از داستان سرائی­های کعب، کتاب­های که مورد بررسی قرار گرفت و در آنها شاهدی یافتیم عبارتند از: المصنف عبدالرزاق؛ جامع البیان العلم؛ تاریخ طبری؛ معجم البلدان؛ مستدرک نیشابوری حاکم؛ حلیه­الاولیاء؛ مختصر تاریخ­دمشق؛ اسدالغابه؛ التسهیل الی علوم التنزیل؛ تذکره الحفاظ؛ البدایه و النهایه ابن­کثیر؛ تاریخ مکه؛ تاریخ مدینه؛ الدرالمنثور.
آن دسته از کتبی که مورد بررسی قرار گرفت اما شواهد لازم در آن­ها یافت نشد؛ عبارتند از: مجمع الزواید؛ المنتظم؛ معرفته الصحابه لأبی نعیم؛ بهجه المجالس.
با بررسی شواهد استخراج شده به راحتی می­توان میزان اهمیتِ سوال­های پرسیده شده را بررسی کرده و فرضیه ­های موافقان مراجعه به اهل­کتاب را واکاوی نمود؛ که متأسفانه نتیجه­ حاصله­ی چیزی جز توجیه­گری برای نیکو جلوه دادنِ عملکرد خلفا، نیست.
ما در شواهد جمع­آوری شده شاهد القائات آموزه­های اهل­کتاب هستیم و حتی مواردی که متأسفانه صحابه خود به دنبال این افراد فرستاده تا تفسیر آیه و یا اختلافِ قرائتی از آیات قرآن را برای آن­ها اصلاح کند و این همه جای سوال است که چگونه می­ شود با وجود اصحاب خوش نام و عالمی چون علی و ابن­عباس، باز برای رفع سوال به تازه مسلمانان مراجعه کرد.
در این موارد و شواهد خبری از گزارش­هایی که از تطبیق اقوالِ اهل­کتاب با آیه ها و یا حدیث پیامبر را نشان دهد، نیست و متأسفانه شاهدیابی هم دیده نمی­ شود. صحنه­های مکرری که مفتی در حال صدور فتوی دیده می­ شود و سوال کننده نیز جوابش را می­گیرد.
توجیهات صاحب­نظران اهل­سنت درباره نوع و علت مراجعات به علماء اهل­کتاب هرگز قابل قبول و اثبات شدنی نیستند. مراجعه به اهل­کتاب طبق نص صریح سنت پیامبر ممنوع بوده و آن­ها که مراجعه کردند امر خلافی را مرتکب شده ­اند و توجیهات متأخران برای دفاع از آن­ها بدون سند و مدرک است و دلایل مطرح شده هرگز قدرت تبرئه این افراد را ندارد.
خلیفه دوم با سابقه جدیتی که در اجرای قانون منع نگارش حدیث نبوی از خود نشان داده است توقع ما را در برخورد با این انحراف دینی بالا می برد اما گویا او نه تنها در مقابل گسترش حدیث اهل­کتاب نرمش به خرج می­دهد، بلکه با آن­ها همراه شده و از قصه­سرایی هایشان استقبال می­ کند و شرایط اجتماعی و سیاسی را از همه لحاظ برایشان مساعد کرده تا با آسودگی خاطر به فعالیت خود ادامه دهند، زیرا حضور پر رنگ این افراد را از عصر خلیفه­ی دوم به بعد شاهد هستیم.
نتیجه ­گیری نهایی
ماحصل این پژوهش پاسخ به سوالاتی درباره علت و نوع مراجعات به اهل­کتاب بود.
اول آنکه تفکرِ نیاز به مراجعه به اهل­کتاب از چه زمانی آغاز شد و پایه­گذاران این تفکر چه کسانی بودند و با چه انگیزه­ای اقدام به این کار کردند.
دوم، نوع استفاده از این مراجعات چگونه بوده است آیا این اقوال تأثیر مهمی بر اعتقادات افراد داشته است.
سوم، این نیاز به مراجعه توسط تمام صحابه مورد تأیید بوده است یا فقط عده­ای خاص این نیاز را درک کرده و برای رفع آن، اقدام به مراجعه به اهل­کتاب را کرده ­اند.
چهارم، افراد مورد مراجعه چه برخوردی با سوالات داشته و چگونه پاسخ می­داند آیا آن­ها نیز همچون مسلمانان نیتی جز غنای مطالب قرآن را در سر نمی­پروراندند؟
برای رسیدن به پاسخی مستدل به سوالات بالا مسیری طی شد که در این مسیر موارد مرتبط با موضوع مورد واکاوی قرار گرفت که خلاصه گزارش آن ارائه می­ شود.
صحابه بر اساس عملکردشان در مقابل انجام اوامر پیامبر p و تعاملشان با حکومت زمان خود متفاوت هستند که سعی شد بر اساس این تفاوتها آن­ها را مورد بررسی قرار دهیم تا عملکرد آن­ها که مطیع فرمان رسول­اکرم بودند معیاری باشد برای سنجش افرادی که در برخورد با فرامین پیامبر سهل انگار بودند.
دسته اول متشکل از افرادی است که مطیع دستور پیامبر بوده و از امر او کمترین تخطی نداشتند و برخی از این افراد عبارتند از ابوذر، ابن مسعود و حذیفه­بن­یمان که البته همین مطیع بودن و تسلیم بودن آن­ها در مقابل پیامبر بعد از رحلت پیامبر اسباب شهادت آن­ها را رقم زد.
دسته دوم افرادی هستند که در عین همکاری با حکومت مواضع صریح و روشنی در قبال انجام فرامین پیامبر داشته اند.
ابن­عباس از جمله این افراد بود که به سبب همین رفتار دو سویه­اش مورد اختلاف بسیاری از صاحب نظران قرار گرفته است که سعی به بررسی این اختلاف نظرها و گرفتن نتیجه ای بر اساس مستندات شد در طول کار متوجه­ی واهی بودن دلایل افرادی شدیم که ابن­عباس را متهم به مراجعه به اهل­کتاب کرده­انددر حالی که مخالفان مراجعه ابن­عباس به اهل­کتاب با ادله بسیار به دفاع از او پرداخته و او را از اتهام به این خطای روشن مبرا کردند.

۳-۱-۴- ویژگیهای جمعیتی
عراق با ۳۲۵۸۵۶۹۲ نفر جمعیت چهلمین کشور پرجمعیت دنیا است. عرب‌ها ۷۵%-۸۰٪، کردها ۱۵٪–۲۰٪، ترکمنانان، آشوریان و غیره حدود ۵٪ از جمعیت عراق را تشکیل می‌دهند. همچنین حدود ۶۰%-۶۵٪ درصد مردم عراق شیعه، ۳۷% – ۳۲٪ درصد سنی و ۳ % مسیحی و پیروان سایر ادیان هستند. عراق محل زندگی و دفن امام شیعه است و شهرهای نجف، کربلا، کاظمین و سامرا زیارتگاه شیعیان جهان است (Fa.wikipedia.org). محدوده مورد مطالعه در این تحقیق شهرهای عراق که مرقد ائمه معصومین در آنها واقع شده ­اند می­باشد.موقعیت محدوده مورد مطالعه در شکل ۱-۴ نشان داده شده است.
شکل ۱-۴: موقعیت محدوده مورد مطالعه
۴-۱-۴- اماکن و جاذبه­های گردشگری مذهبی منطقه مورد مطالعه
نجف اشرف: شهر نجف مدفن حضرت امیرالمؤمنین علی بن­ابی‌طالب نخستین امام شیعیان می‌باشد. نجف در ۱۶۰ کیلومتری جنوب بغداد در مختصات ۳۱ درجه و ۹۹ دقیقه شمالی و ۴۴ درجه و ۳۳ دقیقه غربی قرار گرفته است. شهر نجف از لحاظ جغرافیایی در نزدیکی شهر کوفه قرار گرفته‌است. نزدیکی شهر نجف و کوفه به نحوی است که نمی‌توان این دو شهر را از همدیگر مجزا دانست(Fa.wikipedia.org). مساحت کل شهر ۷۵۰۰ هکتار است که از این میزان حدود ۵۰۰۰ هکتار بافت شهری است. در ۸۰ سال اخیر از جانب شمالی، جنوبی و شرقی قلب تاریخی شهر توسعه یافته است. آب‌ و هواى‌ نجف‌ در تابستان‌ گرم‌ و خشک‌ و در زمستان‌ سرد و سوزناک‌ است(www.hajrazavi.ir).
کربلای معلا: مرقد مطهرامام حسین (ع) در شهر کربلاء واقه شده است. کربلاء مرکز استان کربلا، یکی از شهرهای جنوبی کشور عراق، ناحیه غربی فرات قرار دارد. کربلا شهری در هشتاد کیلومتری نجف و صد کیلومتری بغداد است. موقعیت جغرافیایی آن ۴۳ درجه و ۵۰ دقیقه و ۳۹ ثانیه طول‌شرقی و ۳۲درجه و ۴۰دقیقه و ۵۲ ثانیه عرض شمالی است و در ارتفاع ۳۵متری از سطح دریا قراردارد (www.hajrazavi.ir).
کاظمین مرقد امام موسی کاظم(ع) و امام جواد (ع): آرامگاه دو امام شیعه (امام هفتم شیعیان موسی کاظم و امام نهم امام محمد­تقی معروف به «امام محمد جواد» ) در این شهر واقع شده است. کاظمین در مختصات ۳۳ درجه و ۲۲ دقیقه شمالی و ۴۴ درجه و ۱۱ دقیقه شرقی قرار گرفته است(Fa.wikipedia.org).
سامرا: مرقد مطهرامام هادی(ع) و امام حسن عسگری(ع) در شهر سامرا واقع شده است. سامرا از شهرهای بزرگ استان صلاح‌الدین درعراق است که در بخش شرقی رود دجله در فاصله ۱۲۵ کیلومتری شمال بغداد واقع است.
در حال حاضر تنها مرز مهران برای ورود و خروج زائرین فعال است. شهر مهران مرکز شهرستان مهران در ۱۰۰ کیلومتری جنوب غربی شهر ایلام و در مسیر ایلام – دهلران واقع شده و از غرب با عراق هم مرز است این شهر در فاصله ۱۵۷ کیلومتری بغداد و ۲۹۰ کیلومتری کربلا قرار دارد. نقشه شماره (۲-۴) مرز مهران و موقعیت آن نسبت به شهر های زیارتی را نشان می­دهد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

شکل ۴-۲: موقعیت مرز مهران و محور مهران تا شهر­های زیارتی
۴-۲- یافته های تحقیق
این پژوهش در­صدد ارزیابی رضایتمندی گردشگران شهر تبریز از محصول توریسم مذهبی کشور عراق می­باشد. پس از تجزیه و تحلیل داده ها نتایجی بدست آمده در این فصل ارائه می­ شود.
۴-۲-۱- ویژگی­های دموگرافیکی- اجتماعی پاسخ ­دهندگان
همانطور که ملاحظه می­گردد ویژگی­های دموگرافیکی- اجتماعی پاسخ ­دهندگان در جدول (۱-۴) ارائه شده است.
بر اساس اطلاعات پرسشنامه ­های جمع­آوری شده ۵۲.۴% از گردشگران را مردان و ۴۷.۶% از گردشگران را زنان تشکیل می دهند(جدول ۱-۴).
شکل (۳-۴): پاسخگویان از نظر جنس
از منظر سن، پاسخگویان در پنج رده سنی گروه­بندی شده ­اند: ۱) گروه سنی ۱۵ تا ۲۵ سال ۲) گروه سنی ۲۶ تا ۳۵ سال ۳) گروه سنی ۳۶ تا ۵۵ سال ۴) گروه سنی ۵۶ تا ۷۰ سال و ۵) گروه سنی بالاتر از ۷۰ سال. (جدول ۱-۴) بررسی فراوانی این گروه ها نشان می­دهد ۱۱.۸ درصد پاسخگویان در ۱۵ تا ۲۵ سال، ۲۵.۴ درصد در گروه سنی ۳۵ تا ۲۶ سال، ۴۱.۸ درصد در گروه سنی ۳۶ تا ۵۵ سال، ۱۹.۳ درصد در بین ۵۶ تا ۷۰ سال و ۱.۷ درصد در بالاتر از ۷۰ سال سال قرار دارند. شکل (۴-۴)
جدول (۱-۴): ویژگی­های دموگرافیکی-اجتماعی پاسخ ­دهندگان

جنسیت
وضعیت تاهل
سطح تحصیلات
درآمد ماهیانه

مرد

۵۲.۴%

مجرد

۲۵.۱%

فوق لیسانس و بالاتر

۷.۸%

کمتر از ۳۰۰ هزار تومان

۱۶.۴%

بین ۳۰۰ تا ۶۰۰

۱۵.۹%

لیسانس

۲۷.۴%

بین ۶۰۰ تا ۹۰۰

۹.۸%

متاهل

۶۸.۶%