گفتار سوم : استناد به علم قاضی علی‌رغم انکار متهمین

اقرار مهمترین دلیل اثبات جرم زنا است و علم قاضی مستقل از آن می‌باشد ؛ اما گاهی اقرار مقدمه حصول علم قرار می‌گیرد .

۱- شرح پرونده

خانم معصومه فرزند مصطفی (۳۱ ساله) متهم به زنای محصنه با مقتول ابراهیم و معاونت در دو فقره قتل عمدی مرحومان ، خانم فاطمه.ش و آقای ابراهیم ، و آمریت در دو فقره قتل عمدی فرزندانش امیر مهدی و عماد ؛ در دفاعیاتش اظهار نموده است که :« در مسیر راه با آقای ابراهیم آشنا شدم . تلفن خانه را به او دادم و به او گفتم مجرد هستم و از من خواستگاری کرد و من هم سعی کردم قضیه را منتفی کنم ، ولی یک بار پسرم(عماد) مرا با ایشان دید که از خودروی وی خارج شدم و پس از آن ، شوهرم ( اسماعیل ) از رابطه ما با خبر شد و برای اینکه به او ثابت کنم هیچ چیزی خاصی میان ما وجود ندارد یک بار همراه با او (اسماعیل) سر قرار رفتم و شوهرم را دایی خود معرفی کردم و بعد از آن هم به فیروز کوه رفتیم و در آنجا ، آن ها با یکدیگر برای یافتن گنج از منزل خارج شدند» (عزیزمحمدی و همکاران، ۱۳۹۰ ، ۶ ) .

خانم افسانه اظهار داشته که :« خانم معصومه دو بار به خانه من آمد همراه با آقای ابراهیم و شب را در اتاق مستقل خوابیدند و خانم معصومه ، آقای ابراهیم را نامزد خود معرفی کرد و اثاثیه خود را به منزل ما آوردند و بعد از تماس خانم معصومه ، اسماعیل ، غروب بود که به حصار نبی آمد و وقتی ابراهیم را دید خیلی خوشحال شد و روبوسی کردند . ابراهیم و معصومه شبها جر و بحث داشتند و یک روز معصومه به من گفت«با ابراهیم اخلاق خوبی دارم ولی شب که می شود قصد عمل زناشویی و همبستری با مرا دارد و من چون یک دختر هستم نمی گذارم ابراهیم زناشویی کند» و … حتی ابراهیم تعهد کرد که چون معصومه حامله است آسیبی به او نرساند » . خانم معصومه ، مجدداً با معرفی اینکه فاطمه .ط همسر ابراهیم بوده و… ، سعی در انحراف جریان پرونده داشته است و اظهارات قبلی خود را به طور کلی تکذیب نموده است . آقای عبدالحسین ، پدر مقتول (ابراهیم) اعلام شکایت کرده و گفته که :«پسرم چند ماه پیش با خانمی به نام فاطمه .ط ازدواج نموده و خرج سنگینی هم برای عروسی او کردیم و آن ها به کرج رفتند » همچنین مادر مقتول (ابراهیم) نیز اظهارات شوهر خود را تأیید نموده و اضافه ‌کرده‌است : «خانم فاطمه .ط ، محمد را برادر خود معرفی کرد و دختر دیگرمان را برای او خواستگاری کردند» .

در مورخ ۲۷/۶/۱۳۸۲ خانم فاطمه.ط (معصومه) ‌در مورد شب زفاف با ابراهیم می‌گوید :«آن شب در کنار مادر و خواهر ابراهیم بودم و کاری انجام نشد ، فقط به خاطر اصرار مادر ابراهیم یک دستمال سفید رنگ و دو دستمال کاغذی به ابراهیم دادم و گقتم چون قول دادی تا پدرم نیامده کاری نکنیم این ها را کاری کن و برای مادرت ببر» . محمد حسین (برادر ابراهیم ، مقتول) اظهار داشته :«بعد از آنکه فهمیدیم اسماعیل شوهر معصومه است قضیه ‌به این شرح شده ، اسماعیل ماشین پژوی سبزرنگ را گل زد و در اختیار برادرم ابراهیم گذاشت و معصومه هم او را کارگر کارخانه معرفی کرد . بعد از عروسی هم ابراهیم به رفتار معصومه شک داشت » . نوروزعلی ، برادر متهم اظهار داشته :«۶ سال است با برادرم قطع رابطه کرده ایم و علت آن هم ، همسر او ، معصومه بوده است که با شخص غریبه رابطه داشته ولی اسماعیل می گفت ، به او اعتماد دارم و او را طلاق نمی دهم» . معصومه اظهار داشته است :«در جریان عروسی ، ابراهیم ، دو بار عمل زناشویی از جلو انجام داده ایم و عمل هم به طور کامل انجام شده است » و در کل ۴ مرتبه این اعتراف را تکرار نموده است (عزیزمحمدی و همکاران، ۱۳۹۰ ، ۲۳).

متهم دیگر آقای اسماعیل بعد از تلاش‌های بسیار دستگیر می شود . در تحقیقات مرجع انتظامی منکر عناوین اتهامی خود شده است . ایشان متهم است به زنای به عنف با خانم فاطمه (مرحومه) و سپس قتل وی و دادگاه ، دفاعیات وی مبنی بر اینکه «زنا نکردم» را مسموع نمی داند ؛ چون حسب اظهارات همسرش (معصومه) هم قبل و هم بعد از قتل ، به مرحومه تجاوز نموده است و مشاهده ضربات و جراحات در بدن مجنی علیها ، حکایت از مقاومت وی دارد و همچنین کشیده شدن پرده و پاره شدن آن دلیل درگیری بین مرحومه فاطمه و اسماعیل (متهم) بوده است . و در نهایت این همه مخارج برای عروسی و غیره برای انجام عمل شنیع تدارک دیده شده است (عزیزمحمدی و همکاران، ۱۳۹۰ ، ۲۵). ‌در مورد اتهام زنای محصنه ، خانم معصومه نیز ، با توجه ‌به این که بارها در مرحله تحقیق مقدماتی نزد بازپرس ، اعلام ‌کرده‌است که ؛ مرتکب آمیزش با ابراهیم شده و مشاهده متن فیلم عروسی … و اینکه در جلسه دادگاه منکر ارتکاب بزه زنای محصنه شده موجه نمی باشد … زیرا حسب اظهارات خانواده مقتول ( ابراهیم) متهمه حتی چندین ماه قبل از جاری شدن صیغه عقد به خانه آن ها رفت و آمد داشته و با ابراهیم در یک بستر می خوابیده حتی بعد از ازدواج نیز با مراجعه به پزشک (به خاطر علم به حرمت این عمل) از او می‌خواهد که از انجام نزدیکی با او امساک کند . این موارد نوید وجود رابطه جنسی فی ما بین طرفین است . و به لحاظ اینکه ‌در مورد همسرش اعلام داشته که از نظر جنسی هیچ مشکلی نداشته و هر وقت اراده می کرده ، او (همسرش) حاضر به خدمت بوده ، شرایط احصان محرز است … .

در نهایت شعبه ۷۱ دادگاه کیفری استان تهران ‌در مورد زنا ، با توجه به بند د ماده ۸۲ و ۸۳ (بند الف) و ۱۰۵ ق.م.ا … متهم اسماعیل را از بابت زنای به عنف با فاطمه با اعدام محکوم و … خانم معصومه را از بابت اتهام زنای محصنه با ابراهیم ، نیز به حد رجم محکوم نموده است .(پرونده کلاسه ۸۳/۷۱/۲۰۲ مورخ ۱۵/۱۰/۸۳ )

پرونده با اعتراض متهمین به شعبه ۳۳ دیوانعالی کشور ارجاع می‌گردد و این شبعه طی دادنامه شماره ۲۰۳ مورخ ۱۵/۱۰/۸۳ به شرح ذیل عنوان می‌دارد که :

« …. با امعان نظر در محتویات پرونده … همچنین احراز زنای محصنه ‌در مورد خانم معصومه ، از طریق اقرار و یا علم ، اشکل اساسی از جهت رعایت اصول و قواعد دادرسی ندارد و حصول عمل از مستندات مذکور در رأی دادگاه کاملاً متعارف است ، به نحوی که امکان احراز همه جنایات متهمین (بدون اقرار) از طریق علم وجود دارد . لذا دادنامه در این قسمت ابرام می‌گردد . اما ‌در مورد اتهام اسماعیل به زنای به عنف با خانم مرحومه فاطمه و محکومیت او به اعدام که با لحاظ مقاومت سرسخت آن مرحومه و برخی قرائن دیگر ، موفقیت متهم در نیل به هدف پلید خود در زمان حیات آن مرحومه دلیل اثباتی قانع کننده وجود ندارد و متهم نیز در تمامی مراحل منکر بزه انتسابی شده است … لذا دادنامه در این قسمت به لحاظ نقص در تحقیقات ، نقض می‌گردد ». (عزیزمحمدی و همکاران، ۱۳۹۰ ، ۳۰ – ۳۱)

۲- تاثیر علم قاضی در رأی صادره

بند نهم: کتابت

از دیگر شرایط داوران کتابت است یعنی داور توانایی ثبت کردن دعاوی و ادعاهای طرفین را داشته باشد. البته این شرط مورد اعتراض بسیاری از فقها چون صاحب جواهر قرار گرفته است زیرا عمل نوشتن را کسی غیر از داور نیز می‌تواند انجام دهد.محقق حلی و از متاخرین امام خمینی (ره) نیز ‌به این شرط اشاره ننموده اند . محقق حلی در تبصره اشاره می‌کند که قاضی نباید حافظه خود را از دست داده باشد. این جز شرطی است که بعضی از فقها عنوان نموده اند و عمده دلیل آنان برای اعتبار شرط کتابت در داور اجماع است.

بند دهم: طهارت مولد

طهارت مولد یکی دیگر از شرایط قضاوت است که از سوی بسیاری از فقها چون محقق حلی در شرایع ذکر شده است. همچنین امام خمینی نیز در تحریر الوسیله به آن اشاره نموده است. طهارت مولد یعنی قاضی باید حلال زاده باشد و عمده دلیل فقها بر طهارت مولد قاضی، اجماع است. البته بسیاری از فقها این شرط را از شرایط صحت و نفوذ رأی‌ داور نمی دانند.

بند یازدهم: اعلم بودن در بلد

این هم از جمله شروطی است که بعضی از فقها چون امام خمینی (ره ) در تحریر الوسیله به آن اشاره نموده اند .

بند دوازدهم: بصر

از دیگر شروطی که از سوی بعضی از فقها به آن اشاره شده است قدرت بینایی داور است مبنی بر اینکه قاضی نباید نابینا باشد تا توان مشاهده طرفین دعوی را داشته باشد از جمله فقیهایی که ‌به این شرط اشاره نموده اند می توان به شهید اول در لمعه و شهید ثانی و صاحب ریاض اشاره کرد که نسبت ‌به این شرط ادعای اجماع کرده‌اند.

گفتار دوم: شرایط و صفات داور در حقوق ایران

گفتنى است نخستین قانونى که بعد از حاکمیت قانون اساسى جمهورى اسلامى در خصوص شـرایط قاضى تصویب شد ماده واحده و یک تبصره در اردیبهشت ۱۳۶۱ بود.

قانون‌گذار برخی از اشخاص را از داوری ممنوع ‌کرده‌است، ‌بنابرین‏ اصل بر این است که هر شخصی می‌تواند به عنوان داور انتخاب شود در نتیجه شرایط به صورت سلبی پیش‌بینی شده است.

۱ ـ ایـمـان و عـدالت و تـعـهـد عملى نسبت به موازین اسلامى و وفادارى به نظام جمهورى اسلامى ایران .

۲ ـ طهارت مولد [حلال زادگى ].

۳ ـ تابعیت ایران و انجام خدمت وظیفه یا دارا بودن معافیت قانونى .

۵ ـ دارا بـودن اجـتـهـاد بـه تـشـخیص شوراى عالى قضایى یا اجازه قضا از جانب شوراى عالى قضایى .

بند اول: شرایط داور

داوری از حقوقی است که اشخاص دارای اهلیت استیفا می‌توانند آن را اعمال نموده و به عنوان داور انتخاب شوند. از حق داوری تنها اشخاص حقیقی بهره مند می‌باشند.^[۱] اگرچه با توجه نص ماده ۵۸۸ ق.ت شخص حقوقی می‌تواند دارای کلیه ی حقوق و تکالیفی شود که قانون برای افراد قائل است مگر حقوق و وظایفی که بالطبیعه فقط انسان ممکن است دارای آن باشد مانند حقوق و وظایف ابوّت، نبوّت و امثال ذلک اما باید پذیرفت که اشخاص حقوقی به طور طبیعی قادر به اعمال این حق نمی باشند. راست است که در خصوص داوری اشخاص حقیقی تصریح گردید، اما چون شخص حقوقی تنها توسط مدیران آنکه اشخاص حقیقی باشند می‌تواند در مقام داوری، ادعاها، ادله و استدلالات طرفین را مورد بررسی، استماع و ارزیابی قرار داده و حق دار را از بی حق تشخیص دهد و با استدلال اقدام به صدور رأی‌ نماید باید پذیرفت که در تمام مواردی که داوری به شخص حقوقی واگذار گردیده چنین شخصی تنها می‌تواند داوری را سازماندهی نماید و در اصل، داوری را شخص یا اشخاص حقیقی انجام خواهند داد.

بند دوم : ممنوعیت های داور

الف) ممنوعیت مطلق از داوری در صورتی است که شخص نه تنها علی رغم تراضی طرفین، از داوری ممنوع باشد بلکه ممنوعیت عام بوده، و شامل تمامی اختلافات و دعاوی گردد. این نوع ممنوعیت در مواد ۴۶۶ و ۴۷۰ ق.ج پیش‌بینی شده است. ممنوعیت مطلق مذبور در قانون قدیم آیین دادرسی مدنی تصریح نشده بود.( صدرزاده افشار- دکتر سید محسن، آیین دادرسی مدنی و بازرگانی دادگاه عمومی و انقلاب: چاپ پنجم، مؤسسه‌ انتشارات جهاد دانشگاهی (ماجد) تهران ۱۳۷۹ ص ۳۹۲ و مدنی دکتر سید جلال‌الدین، ص ۲۴۵)

ب) ممنوعیت نسبی از داوری در صورتی است که شخص تنها در موارد مشخص نتواند به مأموریت داوری اشتغال یابد بی آنکه از داوری به طور مطلق ممنوع باشد این نوع ممنوعیت در قانون آ.د.م و سایر مقررات پیش شده از جمله اشخاص خارجی – وزراء نمایندگان مجلس و اشخاص ذی‌نفع در دعوا .

مبحث دوم : شرایط داوری

گفتار اول: شرایط داوری از نظر فقه

شرایط داوران با توجه به ماهیت نوین آن، پژوهشی نوین می‌طلبد، زیرا ترسیم شرایط پیشین ‌بر اساس رویکرد قضاوت به داوری است. مسئولیت قاضی، تطبیق احکام بر موضوعات خارجی است، از این رو قاضی باید از شرایط و موقعیتی برخوردار باشد که بتواند به درستی اجتهاد نماید، و از سوی دیگر از طریق این شرایط اطمینان حاصل شود که رأی او در موضوعات به درستی شناخته شده و با دقت تطبیق شده است.این در حالی است که داور با رضایت طرفین، در آغاز با انتخاب ابتدایی و در ادامه با رضایت استمراری، و با لحاظ شرایط و حالات طرفین نزاع، رأی خود را صادر کرده و آن رأی و نظر نافذ و اجرا می‌شود. لحاظ شرایط اختلاف از سوی داوران موجب می‌شود که در داوری تبدل و تغییر رأی ممکن شود، در حالی که در قضاوت تبدل و تغییر رأی، امر نادری است که پذیرفته بودن آن دلیل و شرایط خاص می‌طلبد. داور اکنون دیگر تنها حَکم نیست، و داورهای معرفی شده توسط کمیته‌های داوری، تنها داوران تعریف شده خاص نیستند، بلکه هماهنگ با مسئولیت داوری، نوعی وظیفه مشابه وکالت دارند که در برخی موارد، وظیفه تفویضی گسترده‌ای دارند و می‌توانند اعمال نظر کنند، و در برخی موارد با حفظ آن سطح، مسئولیت کارشناسی را نیز برعهده دارند. این فرایند، محدود به اختلافات بین افراد و کشورها نیست، بلکه عموم اختلافات شرکت‌ها و مؤسسه‌های اقتصادی و… مشمول این فرایند می‌شوند. تغییر شرایط احکام، امری طبیعی است، البته آنچه اظهار فتوا و نظر علمی مستند را در شرایط جدید داوری دشوار نموده است، تغییر ماهیت عنوان از ابعاد و زاویه‌های مختلف است.داوری با کارکردهای جدید، بدون تردید پدیده‌ای مرکب و چند بُعدی است. این گونه عقد در پیشینه فقه، نظری کم‌نظیر است، اما این‌که این ابعاد همواره تمامی موارد آن را همراهی می‌کند تا تغییر اصل عنوان ماهوی باشد، یا تنوع از حیث کارکردهای بیرونی است که از ماهیت خارج و در افراد و حالات آن تغییر حاصل گردیده است، مسئله‌ای است که تحقیق مبنایی را هماهنگ با تحقیق می‌دانی می‌طلبد.

می‌شود.

ب)رویکرد دوم معتقد است ورود ‌‌فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات به مدارس، اهداف و ابزارهای تعلیم و تربیت را به طور اساسی تغییر می‌دهد. از این رو دیدگاه فناوری اطلاعات بر مرزهای ساختاری نظام اموزش سنتی فایق می‌آید (عزتی،۱۳۸۰).

۲-۱۹: مؤلفه‌‌های اصلی و ارکان هوشمند‌سازی مدارس

• معلم

معلمان در کنار دانش‌آموزان یاد می‌گیرند و به جای ارائه یک طرفه‌ آموزش، نقش تسهیل‌کننده را در خودآموزی و یادگیری دانش‌آموزان برعهده خواهند داشت.

• دانش‌آموز

با توجه به دانش‌آموز محور بودن مدرسه هوشمند، نقش دانش‌آموز مهمتر می‌باشد به طوری که:

۱) درتعیین اهداف آموزشی، دانش‌آموز با راهنمایی معلم خود اهداف را شکل می‌دهد.

۲) در تعیین وظایف آموزشی، به پیشنهاد معلم وظایف توسط دانش‌آموز تعیین می‌گردد.

۳) در انتخاب منابع، دانش‌آموز منابع خود را در نظر می‌گیرد و از معلم ‌در مورد آن ها نظر می‌خواهد.

• محتوای الکترونیکی

فرایند ورود فناوری به نظام آموزشی در نهایت یک جریان نرم‌افزاری است و نه سخت‌افزاری. صرف ورود رایانه و امکانات شبکه‌ای، منجر به یک تحول بنیادین در تعلیم و تربیت نخواهد شد. حیات و پویایی سیستم یادگیری الکترونیکی به محتوای آموزشی درون آن وابسته است. اگرچه خرید تجهیزات و آماده‌سازی زیرساخت‌ها برای ورود فناوری به مدارس مسئله‌ای ضروری و غیر قابل انکار است، اما در صورت نبود محتواهای آموزشی لازم، به خودی خود فاقد ارزش و اعتبار است.

در تعریف کلی، محتوای الکترونیکی ابزار مؤثری برای آموزش است که با ترکیبی از متن، تصویر، صدا و فیلم بستر ارتباطی را بین دانش‌آموزان و معلمان در ‌هر نقطه از جهان فراهم می‌کند به نحوی که بتواند زمینه آموزش نوآورانه و خلاق را برای آموزش پژوهان و دانش‌آموزان ایجاد نمود.

۲-۲۰: رعایت استانداردهای زیر در تولید محتوای الکترونیک ضرورت دارد:

۱)محتوای الکترونیکی باید مطابق با موارد مورد اشاره در شیوه نامه هوشمند‌سازی مدارس و به شکل منطقی سازماندهی گردد.

۲) محتوای آموزشی با عنوان درسی و طول مدت آن متناسب باشد.

۳) محتوا به حدکافی مطالب راپوشش دهد و هدف‌های آموزشی را ارائه کند.

۴) از ابزارهای مناسب برای تولید محتوا استفاده گردد.

تولید محتوا می‌تواند توسط معلمان، دانش‌آموزان، اولیاء، کارکنان ادارات و بخش خصوصی انجام شود. توزیع محتوای الکترونیکی می‌تواند در بسترهای مختلفی از جمله شبکه و وب، CD و DVD، گوشی‌های تلفن همراه و مواردی از این دست صورت پذیرد.

• کتاب

با هوشمندسازی مدارس تکنولوژی جای کتاب محوری را می‌گیرد و معلمان با فناوری جدید مطالب درسی را به خوبی تدریس خواهند کرد.

• کلاس

کلاس مانند یک کلاس سنتی است که با بهره گرفتن از قابلیت‌ها و ابزارهای فناوری اطلاعات تجهیز شده باشد. در این کلاس حداقل یک ابزار نمایش از جمله تخته تعاملی و یا ویدیو پروژکتور و همچنین یک عدد رایانه وجود دارد. در این کلاس معلم می‌تواند از محتوی الکترونیکی در دسترس برای ارتقای فرایند یاددهی یادگیری استفاده کند. چون هدایت کلاس با روش‌های مختلف یاددهی – یادگیری می‌باشد.

• مدرسه

با تقویت و پشتیبانی مقوله‌ دانش‌آموز پژوهش‌محور و افزایش ارتباط مؤثّر و چند جانبه بین “معلم و شاگرد با مدرسه” و “مدرسه با جامعه”؛ مدرسه را به کانونی پویا، مشتاق و قوی برای پرورش نیروی انسانی خلّاق و متفکر که قابلیت زندگی در عصر اطلاعات را دارد، تبدیل می‌کند. در چنین فضایی، دانش‌آموزان به دنبال کسب نظریه ها و پژوهش در آن ها و تولید علم هستند و شکلی از اجتماعی‌شدن را تجربه می‌کنند. این تجربه می‌تواند وَرأی‌ موقعیّت جغرافیایی و اجتماعی آن‌ ها باشد.

۲-۲۱: تئوری ومبانی نظری

شناخت دانش‌آموزان ونوجوانان که وارد مدرسه هوشمند می‌شوند از لحاظ حیطه‌های شناختی – عاطفی و روانی حرکتی ضروری است و فرایند یاددهی – یادگیری به گونه‌ای باید طراحی شود که رشد همه جانبه ‌و متعادل دانش‌آموزان را درنظر بگیرد. برنامه درسی باید به طور گسترده‌ای نیازها و استعدادهای دانش‌آموزان مختلف را دربرگیرد (پرکینز^[۶۴]، ۱۹۹۵).

‌بر اساس تحقیق ارائه شده توسط آقای دیوید پرکینز^[۶۵](۱۹۹۵) از دانشگاه هاروارد که نقش اولیه را درطراحی وتوسعه مدارس هوشمند ایفا کرده دارای ۸ اصل یا تئوری اساسی یادگیری می‌باشد که عبارتنداز :

۱-مدرسه به عنوان سازمان یادگیری: مدرسه نه فقط برای دانش‌آموزان بلکه برای معلمان مدیران وحتی اولیای دانش‌آموزان نیزمحیط یادگیری است و سازمان یادگیری مدارس هوشمند به نحوی است که دریک فرایند طبیعی از تعیین هدف‌ها ، محتوا ، ارزشیابی و نحوه نظارت برخود و خلق سیستم پویا کلیه اعضا مشارکت دارند.

۲- ارزشیابی یادگیری محور: ارزشیابی برمحور یادگیری است نه محصول وننتیجه کار به نحوی که دانش‌آموزان ومعلمان را دریک فرایند درگیرنموده ونتیجه ارزشیابی برمحور کیفیت ‌و کاربرد آن برروی دانش‌آموزان قرارمی گیرد وآزمون‌ها ‌در بهترین شرایط به عنوان ابزار ارزشیابی به کاربرده می‌شوند.

۳- دانش زایشی: درمدارس هوشمند با ارائه محتوای مناسب بیش‌‌‌ترین تاثیر را بررشد فکری وعملی دانش‌آموزان می‌‌گذارد و به جای مصرف اطلاعات ودانش توسط دانش‌آموزان به توانایی تولید دانایی نیزمجهز می‌شوند.

۴- تأکید بردرک وشناخت اهداف: اهداف برنامه ها و فعالیت‌های مدارس هوشمند برای دانش‌آموزان قابل درک به نحوی که خروجی‌های مدارس ‌بر اساس اهداف از پیش تعیین شده تنظیم می‌گردند وبه همین منظور دانش‌آموزان از مشارکت ‌و همراهی بیش‌‌تر ومناسب تری درامر یادگیری برخوردار خواهند بود.

۵- تأکید ‌بر هوش اکتسابی: تحقیقات ومطالعات نشان می‌دهد که با آموزش روش‌های تفکر ، به ویژه روش‌های تلفیقی و روش‌های فعال تدریس دانش‌آموزان می‌توانند از هوش و قدرت تفکر بالاتری در امر یادگیری برخوردار باشند.

۶- تأکید برتدریس مهارت وانتقال: از دیگر اصول یادگیری درمدارس هوشمند، استفاده ا ز فنون وروش‌های تدریسی است که ضمن تقویت انگیزه آنان درامر یادگیری شبیه‌سازی و الگو گیری ازآن برای آن ها فراهم گردد و این امر موجب می‌شود که دانش‌آموزان نسبت به انتقال این مهارت به دیگران به طورخودکاراقدام نمایند. این نکته درفرایند یادگیری نقش بسیارمفید ‌و موثری را ایفا می‌کند.

۷- یادگیری محصول تفکراست: آماده سازی دانش‌آموزان برای تفکر زمینه منطقی نمودن امور را برای آن ها فراهم می‌کند.

۸- شمول همگانی: از دستاوردهای تفکر خلاق و درک عمیق ازمسائل ، آماده نمودن دانش‌آموزان وحتی معلمان درحل مشکلات پیچیده وغامض آموزشی است ، درمدارس هوشمند دانش‌آموزان ومعلمان این علاقه را به راحتی بروز می‌دهند وبا تکیه ‌بر خلاقیت ونوآوری و ارائه روش‌های جدید درحل مشکلات اقدام می‌نمایند.

باعنایت به شرایط یادگیری از دیدگاه گانیه دربحث مفاهیم محسوس ، شیوه آموزش دیداری – شنیداری وارائه موضوعات درسی و مطالب علمی به وسیله فیلم – انیمیشن و… سریعتر یادگرفته می‌شود.

همچنین برونر^[۶۶] معتقداست یادگیری به طور مکانیکی انجام نمی‌شود بلکه فراگیر فعالانه موضوعات ‌را تجزیه وتحلیل می‌کند تا بتواند مسئله‌ای را کشف کند (یادگیری اکتشافی) و آزوبل^[۶۷] معتقد است انسان درذهن خود از کودکی قالبی را شکل می‌دهد که آن را ساخت

هانلون^[۱۷] (۲۰۰۵) رابطه­ بین مالیات و ریسک را بررسی کرد و ‌به این نتیجه رسید که ثبات اقلام تعهدی و جریان­های نقدی برای شرکت­های دارای تفاوت زیاد بین دفاتر و اظهارنامه­های مالیاتی، کمتر است.

بال و شیواکومار^[۱۸] (۲۰۰۵) در تحقیق خود ‌به این نتیجه رسیدند که شرکت­های غیربورسی به دلیل وجود تقاضای کمتر برای گزارش­های مالی، ریسک پایین­تری نسبت به شرکت­های بورسی دارند.

احمد^[۱۹] (۲۰۰۴) در تحقیق خود ‌به این نتیجه رسید که ریسک با واکنش بازار رابطه­ معنادار و معکوس دارد.

گش و دیگران^[۲۰] (۲۰۰۴) ریسک و ضریب واکنش سود را، هنگام افزایش با ثبات سود و فروش بررسی کردند. نتایج تحقیق آنان نشان داد، شرکت­های دارای رشد سود توام با افزایش فروش، از ریسک و ضریب واکنش سود بالاتری نسبت به شرکت­های دارای رشد سود توام با کاهش هزینه برخوردار هستند.

پنمن و ژانگ (۲۰۰۴) در مطالعه­ خود عوامل مؤثر بر کاهش ریسک را در سال های پس از۱۹۹۰ میلادی بررسی کردند. در این تحقیق برای ارزیابی ریسک، از دو معیار اقلام تعهدی اختیاری و ضریب واکنش سود استفاده شده است. نتایج نشان داد افزایش معنی­دار دامنه­ اقلام تعهدی اختیاری و کاهش معنی دار ضریب واکنش سود، نشان دهنده کاهش ریسک در طول دوره­ مورد بررسی است.

لوگی^[۲۱] (۲۰۰۴) در تحقیق خود ریسک را با توجه به چاچوب مفهومی هیات تدوین استانداردهای حسابداری مالی آزمون کرد و ‌به این نتیجه رسید که ریسک شرکت­ها هنگامی که میزان مالکیت نهادی در آن ها افزایش یابد، بهبود خواهد یافت. در این صورت اقلام تشکیل دهنده سود شرکت­ها از مربوط بودن و قابلیت اتکای بالاتری برخوردار خواهند بود.

اسکیپر و وینسنت (۲۰۰۳) در تحقیق خود به بررسی معیارهای ارزیابی ریسک پرداختند و نشان دادند که ریسک علاوه بر معیارهای متداول به نوع و میزان قراردادهای منعقده بر اساس اطلاعات حسابداری نیز بستگی دارد.

چان و دیگران (۲۰۰۳) رابطه اقلام تعهدی ( تفاوت بین سود و جریان های نقدی ) را با بازده آینده سهام بررسی کردند و نشان دادند که شرکت­های با ارقام تعهدی زیاد در دوره­ بعد از گزارش­گری اطلاعات مالی، بازده سهام آن ها کاهش می­یابد. یک تفسیر از این نتایج این است که شرکت­ها با ریسک پایین (یعنی شرکت­ هایی که ارقام تعهدی بالایی دارند ) در دوره­ پس ‌از گزارش­گری سود، دچار افت بازدهی می­شوند، زیرا سرمایه ­گذاران به مسئله ریسک پایین شرکت­ها پی می­برند و قیمت سهام را متناسب با آن تعدیل ‌می‌کنند.

باروا^[۲۲] (۲۰۰۲) در مطالعه­ خود معیارهای اندازه ­گیری ریسک را، با بهره گرفتن از ویژگی­های کیفی اطلاعات مالی مندرج در چارچوب نظری هیات تدوین استانداردهای حسابداری مالی، بررسی ‌کرده‌است. نتایج حاصل از بررسی اجزای هر یک از ابعاد ریسک نشان داد، شرکت­هایی با مربوط بودن و قابلیت اتکای بالای سود در مقایسه با شرکت­هایی که مربوط بودن و قابلیت اتکای سود آن ها پایین است، ضریب واکنش سود و قدرت توضیحی رگرسیون قیمت – سود بالاتری دارند.

۲-۴-۲- تحقیقات داخلی

خانی و ملائی (۱۳۹۳)، در پژوهشی تحت عنوان “رابطه بین سود حسابداری و جریان وجوه نقد عملیاتی با ریسک سیستماتیک بورس اوراق بهادار تهران (۱۳۸۴ – ۱۳۹۲) که بر روی نمونه ای متشکل از ۲۱۰ شرکت از میان شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران انجام دادند، ‌به این نتیجه رسیدند که هر دو اطلاعات مربوط به جریان وجوه نقد عملیاتی و سود حسابداری، در فرایند پیش‌بینی ریسک سیستماتیک دارای محتوای نسبی اطلاعات هستند. علاوه بر این اطلاعات مربوط به سود حسابداری (بتای سود حسابداری) در طی دوره زمانی پژوهش نسبت به اطلاعات مربوط به جریان وجوه نقد عملیاتی (بتای جریان وجوه نقد عملیاتی) در فرایند پیش‌بینی ریسک سیستماتیک، دارای محتوای فزاینده اطلاعاتی است.

کاشانی پور و پارچینی (۱۳۹۲)، در پژوهشی با عنوان “رابطه افشای اطلاعات اختیاری و اعضای غیر موظف هیات مدیره”، به بررسی رابطه دو مکانیسم کنترلی یعنی افشای اختیاری (مکانیسم کنترل خارجی)، و مدیران غیر موظف (مکانیسم کنترل داخلی)، می پردازد. نتیجه پژوهش آن ها نشان داد که رابطه معنی داری بین این دو متغیر وجود دارد.

شعری و مرفوع (۱۳۹۱)، در پژوهشی به بررسی رابطه بین ترکیب هیات مدیره و سرمایه گذاران نهادی و پیش‌بینی سود، طی سال های ۱۳۸۲ تا ۱۳۹۰ پرداختند. یافته های تحقیق بیانگر کم اهمیت بودن مدیران غیرموظف و سرمایه گذاران نهادی در اثرگذاری بر ویژگی های پیش‌بینی سود شرکت ها است.

امیری خورهه، اسلامی بیگدلی و محمدی (۱۳۹۰)، به موضوع تعیین حدد بهینه اوراق بهادار جهت حداقل کردن ریسک پرتفوی برای سرمایه گذاران کوتاه مدت و بلند مدت حاضر در بورس اوراق بهادار تهران پرداخته‌اند. نتایج این تحقیق حاکی از آن است که پرتفوی متشکل از ۳۵ تا ۴۰ نوع سهام جهت حداقل رساندن ریسک پرتفوی سرمایه گذاران کوتاه مدت و ۸ نوع سهام برای سرمایه گذاران بلندمدت کافی است.

مشایخ و اسماعیلی (۱۳۸۹)، در تحقیقی به بررسی رابطه ریسک سیستماتیک و برخی جنبه‌های اصول راهبری شامل درصد مالکیت اعضای هیات مدیره و تعداد مدیران غیرموظف در بورس تهران پرداختند. نتایج تحقیق وجود رابطه غیرخطی بین اقلام تعهدی و درصد مالکیت اعضای هیات مدیره را نشان می‌دهد.

جعفری صمیمی، یحیی زاده فر و امین زاده (۱۳۸۸)، به بررسی رابطه ی بین اندازه های پرتفوی و ریسک سیستماتیک سهام عادی در ایران پرداختند. آن ها اعلام نمودند که بین اندازه ی سبد اوراق بهادار و ریسک آن رابطه ی معکوس وجود دارد. همچنین در این تحقیق مشخص گردید که وقتی تعداد اوراق بهادار از ۳۶ سهام بیشتر شود، ریسک غیرسیستماتیک تقریبا از بین می رود.

مالکی نیا، اردبیلی و عالم تبریز (۱۳۸۷)، کاهش سطح ریسک اعتباری را با بهره گرفتن از مدل پرتفوی بهینه وام در شعب بانک صادرات اردبیل مورد بررسی قرار دادند. آن ها نتیجه گرفتند که رابطه ی معناداری بین استفاده از مدل بهینه ی تسهیلات و ریسک اعتباری وام در بانک صادرات وجود ندارد.

خواجوی و ناظمی (۱۳۸۶) ارتباط بین ریسک سیستماتیک و بازده سهام را با تأکید بر نقش ارقام تعهدی بررسی کردند. بر اساس یافته ­های تحقیق میانگین بازده سهام شرکت ها، تحت تاثیر میزان ارقام تعهدی و اجزای مربوط به آن قرار نمی­گیرند.

نوروش و مجیدی (۱۳۸۶) درتحقیقی رابطه­ ریسک سیستماتیک و هزینه­ سرمایه را در شرکت­های بورسی ایران بررسی کردند. نتایج تحقیق نشان داد که در دوره­ مورد آزمون (۱۳۸۲- ۱۳۷۸) به استثنای سال ۱۳۷۹ رابطه­ معکوسی بین ریسک سیستماتیک و هزینه­ سرمایه وجود دارد.

ثقفی و کردستانی (۱۳۸۵) به بررسی رابطه­ بین ریسک سیستماتیک و واکنش بازار به تغییرات سود نقدی پرداخته­اند. نتایج تحقیق نشان داد سرمایه ­گذاران در بورس اوراق بهادار تهران هنگام واکنش به تغییرات سود نقدی، ریسک سیستماتیک شرکت­ها را در نظر نمی­گیرند.

فصل سوم

روش شناسی تحقیق

1. 1. – Bhojraj and Libby. ↑

1. 1. – Brick and Chidambaran. ↑

1. 1. – Nekrasov and Sheroff. ↑

1. 1. – Nicholson and Kiel. ↑

1. 1. – Bargeron and et al. ↑

1. 1. – Adams and et al. ↑

1. 1. – Garcia and et al. ↑

1. 1. – Chen and Zhao. ↑

ویژگی فردی دیگری که بر نسبت دادنهای علی مؤثر است مفهوم ـ خود است. پژوهش‌های انجام شده نشان داده‌اند که کودکان دبستانی که از لحاظ مفهوم ـ خود در سطح بالایی هستند به مهارت و توانایی خود در کسب موفقیت بهای زیاد می‌دهند. همچنین آن ها، بیش از کودکانی که مفهوم خود سطح پایینی دارند، پس از کسب موفقیت به تأیید و پاداش خویش می پردازند.

۲-۱-۲۸-خواص استنباطهای علی

همان‌ طور که قبلاً گفتیم پیشایندهای استنباطهای علی منابع اطلاعاتی هستند که بر نحوه انتخاب فرد از دلایل مربوط به نتایج موفقیت آمیز و شکست آمیز او موثرند. پس از آنکه این استنباطها انجام گرفتند، مطلب بعدی که باید روشن شود این است که پیامدهای این استنباطها بر رفتار فرد چه تاثیری بر جای می‌گذارند.

یکی از جنبه‌های مفید نظریه مورد بحث از لحاظ درک فرایند انگیزش آدمی شناسایی ویژگی هایی از نسبت دادن است که به واکنش‌های مختلف می انجامند. واینر (۱۹۸۰) سه تا از این ویژگی‌ها را شناسایی ‌کرده‌است. منبع علیت، ثبات، و کنترل پذیری. منبع علیت به ویژگی‌های درونی و بیرونی کنترل که قبلاً بحث شده اشاره می‌کند. منبع علت منشا دلیل تصوری بازده رفتار (محیطی یا شخصی) را مشخص می‌کند. برای مثال، کمک دیگران بیرونی در حالی که توانایی و کوشش درونی است.

ثبات دلیل تصوری، به پایداری یک اسناد ویژه اشاره می‌کند. برای مثال، سعی و کوشش و بخت و اقبال ناپایدار وگذرا، و لذا بی ثبات هستند. در مقابل توانایی و دشواری واقعی تکلیف پایدار و در نتیجه با ثبات هستند.

تاثیر اولیه بعد ثبات بر انتظار فرد از بازده های اعمال او در آینده است. اگر نوعی بازده خاص، به اعتقاد فرد، نتیجه عوامل با ثبات مثل توانایی باشد، آنگاه فرد آن نوع بازده را انتظار خواهد کشید. اما اسنادهای مربوط به علتهای بی ثبات، چون بخت و اقبال یا سعی و کوشش، در این باره که بازده های قبلی در آینده نیز اتفاق خواهند افتاد با شک و تردید همراه است. برای مثال، شکست در یک آزمون که به توانایی یا دشواری تکلیف نسبت داده شود منجر به انتظار شکست هایی از این قبیل در آینده خواهد شد. اما یک نمره کم که به بداقبالی نسبت داده می شود انتظارات مربوط به کسب موفقیت در آینده را چندان زیاد کاهش داده می شود انتظارات مربوط به کسب موفقیت در آینده را چندان زیاد کاهش نمی دهد. به همین قیاس، موفقیت نسبت داده شده به علتهای بی ثبات، از موفقیت نسبت داده شده به علتهای با ثبات، ب هافزایش کمتری در انتظار موفقیت می‌ انجامد.

تاثیر ثانویه ویژگی ثبات بر نوع واکنش‌های عاطفی فرد است. شکستی که به دو علت با ثبات توانایی و دشواری تکلیف نسبت داده می شود به ایجاد بی تفاوتی، کناره گیری، و افسردگی می‌ انجامد. اما عواطف تولید شده به وسیله اسنادهای بی ثبات مع مولاً به رویدادهای آتی گسترش نمی یابند.

ویژگی سوم نسبت دادن کنترل پذیری است. کنترل پذیری به امکا ن کنترل رویدادها به وسیله فرد اشاره می‌کند. برخی از رویدادها زیر کنترل و در اختیار فرد هستند، و پاره ای دیگر خارج از کنترل او قرار دارند. برای مثال، سعی و کوشش کنترل پذیر و بخت و اقبال کنترل ناپذیر ه ستند. همچنین توانایی و دشواری تکلیف نیز کنترل ناپذیرند. ویژگی کنترل پذیری به عواطف و هیجانهای مختلفی می‌ انجامد. اسنادهایی که زیر کنترل فرد هستند به احساس شایستگی یا احساس گناه منجر می‌شوند. نتایج مثبت نسبت داده شده به علتهایی که زیر کنترل فرد هستند، مثل سعی و کوشش احساس اطمینان در فرد ایجاد می‌کنند. نتایج منفی ناشی از علتهایی که زیر کنتر ل فرد هستند به احساس گناه منجر می‌شوند. همچنین، اسنادهایی که زیر کنترل دیگران هستند به احساس قدردانی یا خشم منجر می‌شوند. یعنی کمک دیگران به احساس قدردانی و مانع ایجاد کردن آن ها به احساس خشم منجر می شود.

جنبه مهم دیگر ویژگی کنترل پذیری واکنش‌های عاطفی دیگران است. برای مثال، تعدادی دانشجو در موقعیتی قرار داده شدند که در آن یک همکلاسی ناآشنا از آن ها خواست تا یادداشتهای خود را به او امانت بدهند. چهل درصد پاسخ دهندگان واکنش‌های منفی خود را به دانشجوی متقاضی که به علت رفتن به کنار دریا (علت کنترل پذیری) در کلاس درس شرکت نکرده بود ابراز داشتند. اما تنها چهار درصد آن دانشجویان نسبت به دانشجویی که به علت بیماری (علت کنترل ناپذیر) نتوانسته بود در کلاس درس شرکت کند واکنش منفی نشان دادند. اهمیت واکنش‌های دیگران این است که این واکنشها همراه با رفتارهای بخصوصی هستند. گرفتاریها یا شرایطی که زیر کنترل فرد نیستند، در دیگران رفتار ترحم آمیز و یاری دهنده نسبت به مفرد ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، گرفتاریها یا شکستهایی که ناشی از رفتار ارادی یا شرایط تحت کنترل فرد هستند منجر به واکنش‌های منفی و دریغ کردن کمک از سوی دیگران می‌شوند.

۲-۱-۲۹-تاثیر تراکمی نسبت دادن ها بر موفقیت و شکست

روند کلی رویدادها در تحلیل فرد از یک بازده مثبت یا منفی ‌به این شرح است: ۱) شناسایی یک علت تصوری (اسناد)، ۲) واکنش عاطفی نسبت به آن اسناد، ۳) انتظارات درباره آینده، و ۴) تمایل به انجام رفتار به راه های خاص. در این نوع تحلیل چندین منبع اطلاعاتی مورد استفاده قرار می گیرند، که در میان آن ها اشاره های موقعیتی و تاریخچه موفقیت و شکست قبلی از همه مهم ترند. یک منبع اطلاعاتی دیگر واکنش‌های عاطفی افراد دیگر نسبت به رفتار فرد موردنظر است.

درطول زمان، تاریخچه موفقیت یا شکست و اسنادهای مربوطه، تاثیر پایداری بر عزت نفس، مفهوم ـ خود و انتظارات فرد درباره نتایج اعمال او در آینده به جای می‌گذارند. دانش آموزانی که سابقه کسب موفقیت متوسط داشته اند گاه تجربه موفقیت آمیز داشته اند. ‌بنابرین‏، در چنین حالتی اسناد با ثبات درونی، یعنی توانایی، احتمالاً به عنوان علت موفقیت انتخاب نمی شود. با وجود این، چون موفقیت در نتیجه عوامل تصادفی اتفاق نیفتاده است، در نتیجه بخت و اقبال نیز برای موفقیت به صورت اسناد در نمی آید. سعی و کوشش یا آسانی تکلیف انتخاب‌های محتمل تری هستند.

در مقابل، افرادی که دارای سابقه مستمر موفقیت باشند دارای انتظارات مکرر موفقیت هستند. افزون بر این، چون شایستگی یک بخش مهم عزت نفس است، این گونه افراد در عزت نفس و مفهوم ـ خود در سطح بالایی قرار دارند.

در مقابل، افرادی که سابقه نسبتاً ثابتی از شکست دارند دارای عزت نفس سطح پایینی هستند. پژوهش نشان داده است که برای این دو گروه نتایج موفقیت آمیز و شکست آمیز معانی متفاوتی دارند. یعنی افرادی که سابقه مستمر موفقیت دارند انتظار موفقیت بیشتری را می کشند. ‌بنابرین‏، این افراد احتمالاً شکست (نتیجه غیرمنتظره) را به یک علت بی ث بات و یا بیرونی چون بیماری، حالت روحی، یا بخت و اقبال نسبت می‌دهند. این نوع اسناد انتظار وقوع مجدد موفقیت را که منطبق با تاریخچه قبلی فرد است ابقاء می‌کند و تصور مثبت فرد از خودش را حفظ می کند.

اما افرادی که مفهوم ـ خود آن ها از توانایی پایین است، موفقیت را به عوامل بی ثبات و شکست را به علل درونی با ثبات نسبت می‌دهند. آن ها همچنین انتظار سطح پایینی از موفقیت در آینده دارند. این الگو در موقعیتهای مختلف و با افراد گروه سنین متفاوت مشاهده شده است (بل ـ گردلر، ۱۹۸۶، صفحه ۲۹۱). (سیف، ۱۳۷۴: ۳۷۶-۳۶۳)

۲-۲-پیشینه تحقیق